सोमवार, २३ एप्रिल, २०१८

अभिनेता रहमान


     आपल्याला एखाद्या गोष्टीत कारकीर्द करायची आहे, असा दृढनिश्चय केल्यावर आणि त्यावर प्रचंड मेहनत घेतल्यावर ती गोष्ट साध्य होऊन जाते. हिंदी चित्रपटसृष्टीत काम मिळवायला आलेले रहमान यांना एका शॉटसाठी तब्बल 50 टेक घ्यावे लागले. दिग्दर्शकाची सडकून बोलणी खावी लागली. एवढा मोठा अपमान झाल्यावर दुसरा कोणी असता तर त्याने आपल्या अंगातले अभिनयाचे भूत कधीच उतरवून टाकले असते.पण रहमान यांनी त्याकडे कानाडोळा करत यासाठी प्रचंड मेहनत घेतली आणि एक चांगला अभिनेता म्हणून नाव कमावले. 1944 मध्ये चित्रपटसृष्टीत पर्दापण करणारे अभिनेता रहमान यांनी अनेक संस्मरणीय चित्रपट दिले आहेत.

     अभिनेता रहमान यांनी सुरुवातील गेस्ट आर्टिस्ट म्हणून आपल्या कारकीर्दीला सुरुवात केली होती. यापूर्वी त्यांनी पायलटचे रॉयल इंडियन एयर फोर्समध्ये प्रशिक्षण घेतले होते. पण त्यांनी लवकरच आपला इरादा बदलला आणि चित्रपटांमध्ये काम करण्याचा निर्णय घेतला. कामासाठी ते थेट मुंबईत दाखल झाले. दिग्दर्शक विश्राम बेडेकर यांच्यासोबत ते सहाय्यक दिग्दर्शक म्हणून काम करू लागले. चांद या चित्रपटात एका गाण्याच्या दरम्यान दिग्दर्शकांना फेटा बांधण्यासाठी एका माणसाची आवश्यकता होती. रहमान यांना फेटा बांधायला येत होता. दिग्दर्शकांना रहमान फेटा बांधतात, हे कळल्यावर त्यांनी त्यांनाही चित्रपटात एका ओळीत उभा केले. चित्रपटात त्यांना एक डॉयलॉगही देण्यात आला होता. मात्र तो डॉयलॉग बोलायला त्यांना 50 टेक घ्यायला लागले दिग्दर्शक तर त्यांच्यावर अक्षरश: ओरडले. खूप वाईटसाईट बोलले. कसा तरी तो चित्रपट पूर्ण झाला. यात त्यांना कसलेच काही क्रिडेट मिळायचा प्रश्न नव्हता.पण त्यांना चित्रपटांमध्ये काम करण्याची संधी मिळाली.
     प्रभात स्टुडिओने पुन्हा एकदा पी.एल. संतोषी यांच्या हम एक है (1946) या चित्रपटासाठी कास्ट केले. या चित्रपटात त्यांच्या आईची भूमिका साकारली होती दुर्गा खोटे यांनी! चित्रपटाने बॉक्स ऑफिसवर यश मिळवलं आणि रहमानने कधी मागे वळून पाहिले नाही. या नंतर त्यांनी शाहजहां (1946), नरगिस (1946), तोहफा (1947), इंतजार के बाद (1947), रुपरेखा ( 1948), सारख्या यशस्वी चित्रपटांमध्ये काम केले. 1948 मध्ये प्यार की जीत मध्ये नायकाच्या भूमिकेत त्यांना पसंद करण्यात आले. चित्रपटात सुरैय्यासोबतच्या त्यांच्या जोडीला चांगलीच वाहवा मिळाली. नंतर मग 1949 मध्ये बडी बहन या चित्रपटातदेखील सुरैय्या त्यांच्यासोबत होती. हाही चित्रपट हिट ठरला. रहमान आणि गुरु दत्त खूप चांगलेच दोस्त होते. त्यामुळे गुरुदत्त यांच्या चित्रपटांचे ते अविभाज्य भाग होते. प्यासा,चौदहवी का चांद, साहब, बीवी और गुलाम, दिल ने फिर याद किया, छोटी बहन,फिर सुबह होगी आणि वक्त इत्यादी त्यांचे संस्मरणीय चित्रपट आहेत.
(त्यांचा जन्म 23 जुलै 1921 आणि मृत्यू 5 नोव्हेंबर 1984)

रविवार, २२ एप्रिल, २०१८

रेल्वेच्या चाकांनी पाय हिरावून घेतले,पण स्वप्न नाही


     मुंबईच्या जोगेश्वरी चाळीत राहणार्या रोशन जावेदला लहानपणापासूनच पुस्तकांवर प्रेम होतं. तिचे अब्बू घराशेजारीच भाजीपाल्याचे दुकान लावायचे. अम्मीदेखील शिकली-सवरलेली नव्हती. मुलगी 92 टक्क्यांनी दहावी उत्तीर्ण झाली,तेव्हा तिचा वर्तमानपत्रात फोटो छापून आला. अब्बू- अम्मीचा आनंद गगनात मावेना. शेजारी-पाजारीदेखील तिला शुभेच्छा द्यायला,तिच्या घरी गर्दी करू लागले. त्याचवेळेला रोशनने घोषणा करून टाकली,मला डॉक्टर व्हायचं आहे. अब्बूने तिला छातीशी धरलं आणि आश्वस्त करत म्हणाले, हो गं,पोरी तुला डॉक्टरच करीन.

     रोशन बांद्राच्या अंजुमन--इस्लाम डॉ. इशाक जमशानावाला कॉलेजमध्ये शिकू लागली. ती अवघी सोळा वर्षांची होती. 11 वीच्या परीक्षा चालू होत्या. ही घटना 2008 ची आहे. संध्याकाळची वेळ होती. परीक्षा झाल्यावर नेहमीप्रमाणे ती लोकल रेल्वेने घरी जायला रेल्वे स्थानकावर गेली.  नेहमीप्रमाणे लोकलला गर्दी होती. एका हातात पुस्तकं सांभाळत कसे तरी स्वत:ला सांभाळत लोकलच्या गर्दीत घुसली. गर्दी वाढतच जात होती. अचानक तिला कुणाचा तरी धक्का बसला आणि ती दरवाजाच्या दिशेने फेकली गेली. ती स्वत:ला सांभाळणार तोच तिचा तोल गेला आणि ती खाली पडली. तिचा आक्रोश लोकलच्या आवाजात दबून गेला. लोकल गेल्यावरचे चित्र भयानक होते. तिच्या दोन्ही पायांवरून लोकलचे बारा डबे गेले होते. तिचे दोन्ही पाय दुसर्या बाजूला तिच्या धडापासून निर्जीव निपचिप पडले होते. ती मोठमोठ्याने रडू लागली. आक्रोश करू लागली. प्रवाशांना माझ्या घरी फोन लावा,म्हणून ओरडू लागली. कुणीच तिला मदत केली नाही. अर्ध्या तासानंतर मेडिकल टीम आली आणि तिला दवाखान्यात घेऊन गेले.
     बातमी मिळताच अम्मी आणि अब्बू धावतच दवाखान्यात पोहचले. मुलीची ती विदारक अवस्था पाहून दोघेही गर्भगळीत झाले. थरथर कापू लागले. डॉक्टरांनी थोड्या वेळांनी सांगितले की, तिचे दोन्ही पाय कापावे लागतील, नाही तर गँगरीन होईल. रोशनला तर मोठा मानसिक धक्का बसला होता. तिच्या मनात क्षणभर विचार आला, आता सगळं संपलं! जगून तरी काय करू? जवळपास तीन महिने तिला दवाखान्यात काढावे लागले. या दरम्यान तिला नातेवाईक, शेजारीपाजारी भेटायला येत होते. प्रत्येकालाच तिची दया येत होती. सगळे म्हणत, बिच्चारी रोशन! आता तिचं कसं होणार? आता हिचे आयुष्यच संपले.प्रत्येकाच्या तोंडात हेच शब्द! 16 वर्षांच्या रोशनची अवस्था अगदी लहान मुलासारखी झाली होती. ती स्वत:चं कोणतं काम करू शकत नव्हती. पण तिच्या अम्मीनं सांभाळ केला. तिला धीर दिला. ती म्हणते, अम्मीने धीर दिला नसता तर मी कधीच मरून गेली असते.
     दवाखान्यातून घरी गेल्यावर रोशनला निराशेने घेरले. तिने विचार केला होता की, आता ती शिकू शकणार नाही. पण आईने तिला शिकण्यासाठी प्रेरित केले. ती व्हीलचेअरवर बसून 11 वीची परीक्षा द्यायला परीक्षा हॉलमध्ये गेली. 11 वीला तिला चांगले गुण मिळाले. आशा जागली. 12 वीची तयारी तिने घरी राहूनच केली. या खेपेलाही तिला चांगले गुण मिळाले. या दरम्यान ती कृत्रीम पायांवर हळूहळू चालू लागली होती. आता अम्मी प्रत्येक क्षण तिच्या सावलीसारखी तिच्यासोबत राहत होती. 12 वीचा निकाल लागल्यावर अम्मीने तिला तिची डॉक्टर होण्याच्या इच्छेचे स्मरण करून दिले. मग तिने मेडिकल परीक्षेची तयारी सुरू केली. 2011 मध्ये मेडिकल प्रवेश परीक्षेमध्ये रोशन तिसर्या रँकने उत्तीर्ण झाली. आता खात्री पटत चालली होती की, तिला आता डॉक्टर होण्यापासून कुणी रोखणार नाही. पण काउंसलिंगमध्ये गेल्यावर तिला मोठा धक्का बसला. काउंसलिंग टीमने तिला 88 टक्के दिव्यांग असल्याचे साम्गून मेडिकलला प्रवेश नाकारला. रोशन सांगते, अल्लाहने पुन्हा एकदा माझी परीक्षा घेतली. तिला वाटलं की, आपल्या आयुष्यातील सर्व काही हिरावून घेतलं गेलं आहे. तिने मनातल्या मनात मान्य करून टाकलं होतं की, आपण डॉक्टर होण्याच्या लायकीचे नाही आहोत. पण या दरम्यान तिच्या डॉक्टरांनी कोर्टात जाण्याचा सल्ला दिला.
     आता पुढचा सर्वात मोठा प्रश्न होता, तो म्हणजे केस कशी लढाईची याचा! घरची परिस्थिती इतकी हालाकीची होती की, वकिलाचे पैसे कसे चुकते करायचे? शेवटी रोशनच्या अम्मी- अब्बूने त्यांच्या इलाख्यातील एक ज्येष्ठ वकिलाची भेट घेतली. वकील रोशनच्या जिद्दीपुढे नतमस्तक झाले. त्यांनी केस लढवायची तयारी तर दाखवलीच पण एक पैसाही घेतला जाणार नाही, असे जाहीर करूनही टाकले. प्रकरण कोर्टात गेले. तिचे मेडिकल आणि शाळेचे दस्तावेज कोर्टात सादर करण्यात आले. रोशनने मोठ्या धीराने आपली बाजू मांडली. आपण अन्य सामान्य मुलींप्रमाणेच घरी आणि बाहेर वावरते, आपण कृत्रीम पायांवर चालत-फिरत असलो तरी बस आणि रेल्वेने प्रवासदेखील करू शकतो, याची कोर्टाला खात्री दिली.  मेडिकलचे शिक्षण आणि ते पूर्ण झाल्यावर रुग्णांवर उपचार करण्यात कोणतीही अडचण येणार नाही, हे पटवून दिले. कोर्टात ज्यावेळेला केस चालली होती, त्यावेळेला ती लोकल ट्रेननेच ये-जा करत होती. न्यायाधीशांनी तिचे म्हणणे ऐकल्यावर मेडिकल कॉलेजला आदेश दिला की, रोशनचा प्रवेश निश्चित करावा.
     न्यायाधीश म्हणाले होते, हीतिला मेडिकलचे शिक्षण घेण्याचा तिचा हक्क आहे. मुलगी कोर्टात सुनावणीला येऊ शकते तर ती कॉलेजला का नाही जाऊ शकत?  तिच्या संघर्षाची कथा संपूर्ण महाराष्ट्रभर गाजली. काही सामाजिक संघटनांनी तिचा पुरस्कार देऊन सन्मान केला. गेल्या वर्षी केईएम हॉस्पीटल अँड कॉलेजमधून तिने एमबीबीएस झाली. आता ती एम.डी. करत आहे. शेवटी रोशन जावेदला एकच सांगायचे आहे की, गरिबी आणि लाचारीचा बहाणा करू नका. अडचण कितीही असली तरी आपल्या ध्येयावर कायम राहा. यश आपोआप मिळते.

1988 आणि 2018 मध्ये साम्य काय आहे?


     मोदी सरकार केंद्रात येऊन चार वर्षे होत आली आहेत. ज्या अपेक्षा ठेवून लोकांनी मोदी सरकारला सत्तेवर बसवले, त्या अपेक्षांचा भंग झाल्याचेच चित्र सध्या दिसत आहे. महागाई कमी झाली नाही, पेट्रोल-डिझेलचे दर उतरले नाहीत. बेरोजगारांना रोजगार दिला जाईल. परदेशातला काळा पैसा आणला जाईल आणि तो लोकांच्या बँक खात्यावर टाकला जाईल, अशा बर्याच वल्गना करण्यात आल्या होत्या. मात्र यातले काही एक झाले नाही. भ्रष्टाचार तरी कमी होईल, अशी अपेक्षा होती. ना खाऊंगा, ना खाने दुगां यावर लोकांचा पक्का विश्वास बसला होता. त्यामुळेच मोदी सरकार 282 चा जादुई आकडा पार करू शकले होते. मनमोहनसिंह यांच्या आघाडी सरकारच्या भ्रष्टाचाराला लोक अक्षरश: कंटाळले होते. नरेंद्र मोदी यांचा प्रसार माध्यमांमध्ये चाललेला उदोउदो देशाला एक मसिहा सापडल्याचा साक्षात्कार काही लोकांना झाला होता. देशात भाजपला म्हणून मतदान झाले नाही. नरेंद्र मोदी हा एकच चेहरा सर्वत्र दिसत होता. लोकांनी त्यांच्या पारड्यात भरभरून मते टाकली आणि लोक परिवर्तनाची वाट पाहू लागले. एक वर्ष गेले,दुसरे गेले. लोकांना वाटले, थोडा अवधी द्यावा लागेल. 60 वर्षे काँग्रेस सत्तेवर होती. तिने इतक्या वर्षात काही केले नाही, त्यामुळे आपल्याला आणखी वेळ द्यावा लागेल. असेच लोकांना वाटू लागले. असे म्हणत आता चौथे वर्षही सरत आहे. लोकांच्या मात्र पदरात निराशेशिवाय काहीच पडलेलं नाही. आता लोकांना अपेक्षाभंग झाल्यासारखे वाटू लागले आहे. 2019 मध्ये निवडणुका झाल्या तर मोदी सरकार 120 जागा तरी जिंकेल का, असा प्रश्न उपस्थित केला जात आहे.

     ठीक अशीच परिस्थिती 1988 मध्ये होती. त्यावेळी राजीव गांधी पंतप्रधान होते. काही राजकीय तज्ज्ञ या दोन वर्षांचा तुलनात्मकदृष्ट्या अभ्यास करत आहेत. 1988 मध्येदेखील राजीव गांधी सरकारविरोधात देशभर रान उठले होते. भ्रष्टाचाराचे आरोप होत होते. अर्थात त्यावेळची आणि आताची पिढी भिन्न आहे. पिढ्यांमध्ये बदलाचे अंतर भिन्न आहे. मोदी आणि गांधी यांची राजकीय, सामाजिक पृष्ठभूमीदेखील भिन्न आहे. भाजप आणि काँग्रेस हे दोन टोकाचे, भिन्न स्वभावाचे पक्ष आहेत. अत्यंत विरोधाभास असलेल्या या भाजप-काँग्रेस पक्षांच्या पंतप्रधानांमध्ये मात्र भारतीय लोकशाहीच्यादृष्टीने काही साम्ये आहेत. पहिले साम्य म्हणजे या दोघांनीही आपल्या पक्षाच्या इतिहासात स्वत:साठी विशिष्ट जागा निर्माण करण्याचा प्रयत्न केला. राजीव गांधी यांच्यासाठी ही गोष्ट सहजशक्य होती कारण ते पंतप्रधान होण्यापूर्वी फक्त तीन वर्ष अगोदर पक्षात सामिल झाले होते. पंतप्रधान झाल्यावर त्यांनी एकमेका सहाय्य करू... या संस्कृतीला विरोध केला होता. काँग्रेसच्या पूर्वीच्या सरकारांना भ्रष्टाचारासाठी जबाबदार धरण्यास त्यांनी कधी मागेपुढे पाहिले नाही. ते म्हणत असत की, विकास निधीचा 15 टक्के पैसा गरिबांपर्यंत पोहचतो.
     दुसरीकडे मोदी यांना स्वत:ला सिद्ध करण्यासाठी खूप मेहनत घ्यावी लागली आहे. कारण काही दशके ते राजकारणात आहेत. त्यांनी पंतप्रधान पदासाठी अभूतपूर्व अशी तयारी करून अभूतपूर्व असे यश मिळवले. असे यश भाजपला अजपावेतो कधी मिळाले नाही. अर्थात केवळ मोदी म्हणूनच यश मिळाले असल्याने भाजपमधील सर्व ज्येष्ठ आणि श्रेष्ठ नेतेमंडळींची कारकीर्द झाकोळली गेली. मोदी यांनी त्यांच्या मार्गात येणारे अडथळे दूर करत हे यश संपादन केले आहे. प्रसारमाध्यम आणि सोशल मिडियात भारताचा तारणहार अशा पद्धतीची प्रतिमा पद्धतशीरपणे निर्माण केली. आज त्यांची पक्षात एकाधिकारशाही आहे. त्यांच्याशिवाय कुठे पान हालत नाही. त्यांनी गुजरातचे मुख्यमंत्री असताना विविध विकास कामे केली. भारतात सर्वचदृष्ट्या अव्वल राज्य म्हणून गुजरातला पुढे आणले. याशिवाय गुजरातचे मुख्यमंत्री म्हणून त्यांनी दीर्घ कारकीर्द सांभाळली होती. 2014 च्या निवडणुकीत काही महत्त्वाच्या मुद्द्यांना बगल देण्यात आली. उदाहरणच द्यायचे झाले तर हिंदू गौरव मुद्द्याचा देता येईल.
     या दोघांमध्ये दुसरी समानता कोणती असेल तर ती युवकांना आकर्षित करण्याची! राजीव गांधी यांच्यासाठी ही गोष्टदेखील सहजसोपी होती.कारण ते स्वत: युवा होते. मोदी साठ वर्षांपेक्षा अधिक वयाचे असले तरी त्यांनी आपल्यापेक्षा अधिक वय असलेल्या पंतप्रधान मनमोहनसिंह यांच्यावरही अगदी कुशलपूर्वक निशाना साधला. रोजगार निर्मिती हा मुद्दा युवकांना आकर्षणाचा केंद्रबिंदू ठरला. तिसरा महत्त्वाचा मुद्दा म्हणजे दोघांनीही स्वत:ला असा उमेदवार म्हणून पुढे आणले, जो लोकांमध्ये आशा जागवू शकतो. या धर्तीवरच दोघांनीही लोकसभेत अभूतपूर्व यश मिळवले. इंदिरा गांधी यांची हत्या झाल्यावर काही दिवसांतच झालेल्या निवडणुकीत राजीव गांधी यांनी चारशेपेक्षा अधिक जागा मिळवल्या होत्या. अर्थात मोदींसाठी अशी कोणती सहानुभूतीची लाट नव्हती. पण तरीही ते पक्षाला 282 जागा मिळवून देण्यात यशस्वी झाले. सहयोगी पक्षांकडून आणखी 50 जागा त्यांना मिळाल्या. त्यामुळे सरकार सहजपणे सत्तेवर येऊ शकले.
      चौथी समनता ही की, पंतप्रधानपदावर विराजमान  झाल्यावर राजीव आणि मोदी या दोघांनीही सत्तेची सूत्रे आपल्या हातात ठेवली. आपल्या सध्याच्या पंतप्रधानांच्या अहंकाराची काही उदाहरणे आपल्याला माहित आहेत.पण राजीव गांधी यांच्या आठवणी आज लक्षात राहिल्या असतीलच असे नाही. शिवाय आजच्या युवापिढीला त्याची माहितीदेखील असणार नाही. इतिहासाच्या माहितीचे जाणकार रामचंद्र गुहा यांनी काही आठवणी सांगितल्या आहेत. त्यांनी एका विदेश सचिवाला आणि एका राज्याच्या मुख्यमंत्र्याला पत्रकारपरिषदेतच बरखास्त करून टाकले होते. मोदी यांनीही काही देशासंबंधीत महत्त्वाच्या गोष्टींसंदर्भात आपल्या स्वत:च्या खासदार किंवा मंत्रिमंडळाला विश्वासात घेतले नाही. राजीव गांधी यांनी आपल्या काही जुन्या मित्रमंडळी आणि काही विश्वासू अधिकार्यांच्यामदतीने देश चालवण्याचा प्रयत्न केला. मोदी यांनीदेखील काही प्रमाणात हाच फार्म्युला वापरला आहे.
     याच अहंकार आणि व्यापक विचारसरणीचा अभाव यामुळे सांगितले जाते की, राजीव गांधी यांना इतक्या उंचीवरून खाली यावे लागले. असे सांगितले जाते की, राजकारणात एक आठवडादेखील खूप मोठा असतो.दीर्घ असतो. पुढच्या लोकसभेच्या निवडणुकीच्या पहिल्या काही उरलेल्या आठवड्यात बरेच काही घडू शकतं. इतिहासकार सांगू शकतील का की, कठुआ आणि उन्नवचे मुद्दे  मोदींसाठी घातक ठरू शकतील का, जसा राजीव गांधींसाठी बोफर्स मुद्दा घातक ठरला होता. अर्थात हे सगळे काळच ठरवणार आहे.
     मात्र 2014 च्या आणि आजच्या परिस्थितीत फारच फरक जाणवतो आहे. आज सोशल मिडियावर 80 टक्के लोक मोदी यांच्या विरोधात असल्याचे सांगितले जाते. मी काही वॉट्स अप ग्रूपच्या लोकांशी बोलल्यानंतर हीच परिस्थिती असल्याचे ऐकायला मिळाले आहे. 1984 मध्ये चारशेपेक्षा अधिक जागा पटकवणारी राजीव गांधी यांची काँग्रेस पाच वर्षांनंतर 197 जागांवर येऊन थांबली होती. आताचे सरकार 2014 च्या 282 जागांच्या आकड्यांवरून किती खाली येईल, असा काही अंदाज आता सध्या तरी बांधला जाऊ शकत नसला तरी जागा या कमी होणार, हे निश्चित आहे. राजीव गांधी यांच्या पाठीशी जनता असतानादेखील त्यांनी देशाला पुढे नेण्याची संधी गमावली. आणि आता असे वाटते की, मोदीही याच वाटेवर आहेत.

शनिवार, २१ एप्रिल, २०१८

पृथ्वी वाचवण्यासाठी मोहीम सुरू करण्याचा दिवस


     आज वसुंधरा दिवस आहे. हा दिवस एका अशा महापुरुषाच्या दृढ इच्छाशक्तीसाठी ओळखला जातो, ज्याने आपल्या मनाशी पक्की खूणगाठ बांधली होती की, आज जो काही व्यवहार आपल्या पृथ्वीशी केला जात आहे, तो बदलायला हवा. आपली पृथ्वी वाचली पाहिजे,इतकेच नव्हे तर पृथ्वीवरचा प्रत्येक जीव आनंदाने जगला पाहिजे. असा हा महान पुरुष म्हणजे अमेरिकेचे माजी सीनेटर गेराल्ड नेल्सन. त्यांनीच सर्वात अगोदर 22 एप्रिल 1970 रोजी दोन कोटी लोकांच्यामध्ये पहिला वसुंधरा दिवस साजरा केला होता. म्हणजे जवळपास पाच दशकापूर्वी ग्लोबल वार्मिंगचा धोका आजच्या इतका वाटत नव्हता किंवा प्रदूषणाची एवढी मोठी समस्या निर्माण झाली नव्हती,तरीही त्यांनी पर्यावरण वाढीसाठी वसुंधरा दिवस साजरा करण्याचा  निश्चय केला. त्यांच्या दूरदृष्टीला खरे तर दाद द्यायलाच हवी. त्यांचे म्हणणे होते की, पर्यावरण संरक्षण हा विषय आपल्या राजकीय अजेंड्यामध्ये समाविष्ट व्हायला हवा. त्यांचा हा विचार आज किती महत्त्वाचा आहे, याची कल्पना येते आहे. त्याचवेळेला आपण सावध झालो असतो तर आज ही गंभीर परिस्थिती उदभवली नसती. आजच्या इतका मोठा  धोका आज दिसला नसता.

     आज हा धोका पहिल्यापेक्षा अधिक वेगाने वाढताना दिसत आहे, या दिवसाचे महत्त्व आज अधोरेखित झाले आहे. पण खरी गोष्ट अशी की, आजदेखील ही बाब कुणीच गंभीरपणे घ्यायला तयार नाही. हा मुद्दा कुणाच्या राजकीय अजेंड्यामध्येदेखील नाही. कदाचित त्यांच्यासाठी हे महत्त्वाचे नाही,कारण पृथ्वी ही काही त्यांची वोट बँक नाही. ती आपल्या अस्तित्वाचा आधार असली तरी किंवा आपल्या जीवनाचा केंद्रबिंदू असली तरी पर्यावरणाशी काही कुणाचा संबंध नाही. आपली सगळ्यात मोठी समस्या म्हणजे आपण सगळे या पृथ्वीला भोगाचे साधन मानले आहे. आर्थिक, व्यापारिक आणि काही मर्यादेपर्यंत सामाजिकदृष्ट्या आपण या पृथ्वीला एक संसाधनच मानत आलो आहोत. पृथ्वी मानवी जीवनाबरोबरच लाखो वनस्पती-जीव-जंतूची आश्रय ठिकाणदेखील आहे. पृथ्वीमध्ये जीवाश्यम इंधनाचा विशाल साठा आहे,पण तो ज्या वेगाने संपुष्टात येत आहे. त्याच वेगाने पृथ्वीवरची मानव जातदेखील संपणार आहे. याची भीती आजच्या लोकांना का नाही, असा प्रश्न पडतो. महत्त्वाचे म्हणजे ही संपत्ती रिसाइकल होऊ शकत नाही. आपण जी संसाधने रिसाइकल होऊ शकतात, त्यांच्या मागे न लागता, जी  संसाधने संपुष्टात येणार आहेत, त्याच्याच पाठी लागलो आहोत.त्यांनाच जमिनीतून बाहेर काढत आहोत.
     नैसर्गिक संसाधनाच्या या अति वापरामुळे जैव विविधतेवर मोठे संकट आले आहे. प्रदूषणाच्या अतिरेकामुळे देशातल्या बहुतांश नद्या   अस्तित्वासाठी संकटाशी तोंड देत आहेत. या नद्याच्या आसपासचे आरोग्यपूर्ण जीवन हे एक स्वप्नच आहे. कारण नदीकाठच्या लोकांना प्रदूषणामुळे अनेक आजारांशी सामना करावा लागत आहे. शहराचे सांडपाणी, कारखान्यांचा मळीमिश्रीत घाणेरडे पाणी सगळे सगळे नदीत सोडले जाते. यामुळे साहजिकच आर्थिक आणि वेळेचा मोठा अपव्यय होत आहे. कोळशापासूनच्या वीज निर्मितीमुळे केवळ प्रदुषणातच वाढ होत नाही तर हिरवीगार समृद्ध वनसंपत्तीही विनाश होत चालला आहे.इंटर गव्हर्मेंटल पॅनेल ऑन क्लायमेट चेंज च्या अभ्यासानुसार असा खुलासा करण्यात आला आहे की, गेल्या दशकभरात पृथ्वीच्या सरासरी तापमान 14 डीफारेनहाइटने वाढ झाली आहे. पृथ्वीच्या सरासरी तापमानात होत असलेल्या वाढीमुळे हवामान आणि मोसमी व्यवस्था यात व्यापक प्रमाणात धोकादायक बदल होऊ शकतात,याचे पुरावे मिळत आहेत. पावसाच्या वितरण प्रणालीमध्ये बदल घडत असल्याने गंभीर सुका दुष्काळ, महापूर, जोराचा पाऊस आणि नेहमीचा उष्माघात यांचा खरे तर प्रकोप होत आहे. महासागराच्या गरम होण्याच्या वेगामध्ये वाढ होत आहे.ते आम्लीय होत चालले आहेत. हिमाच्छित क्षेत्रावरील बर्फ वितळण्याचे प्रमाणदेखील वाढत चालले आहे.
     वसुंधरा धोक्यात येण्याला आणखी एक कारण आहे, ते म्हणजे लोकसंख्यावाढ. लोकसंख्या जितकी वाढेल, त्याहीपेक्षा अधिक संसाधनांची गरज आपल्याला भासणार आहे. माणसांच्या गर्दीमुळे अन्य जीवांच्या जीवावर आपण उठलो आहोत. जंगले नष्ट होत चालल्याने त्याचबरोबर त्यावर अवलंबून असलेल्या अनेक प्राणी-पक्षी यांच्या प्रजाती नष्ट होत चालल्या आहेत. हवामान परिवर्तनामुळेही अशा प्रजातींच्या आयुष्यापुढे संकट उभे राहिले आहे. या सगळ्यामुळे वातावरणात असा काही नवा बदल घडेल, जो हजारो वर्षांपर्यत झालेला नाही. आणि हाच आपल्यासाठी धोकादायक ठरणार आहे.
     या वसुंधरा दिनाच्या निमित्ताने पृथ्वी वाचवण्यासाठी प्रत्यक्ष कृती करण्याची आवश्यकता आहे. झाडे लावा, झाडे जगवा इतके फक्त म्हणून चालणार नाही तर आपल्याला झाडे प्रत्यक्ष लावून व त्यांचे संगोपन करून त्यांची पूर्ण वाढ होईपर्यंत अगदी लहान पोरांप्रमाणे त्यांची काळजी घेण्याची आवश्यकता आहे. एकदा का ती मोठी झाली की, आपली काळजी मिटते. आज आपण झाडे तोडून गावेच्या गावे, जंगलेच्या जंगले उजाड करत आहोत. त्यामुळेच आपल्या पुढे मोठी संकटे उभी राहिली आहेत. यावर मात करायची असेल तर  आपल्याला जगण्याचा दृष्टीकोन बदलावा लागणार आहे.

शुक्रवार, २० एप्रिल, २०१८

अहो,उन्हाळा उन्हाळा;त्वचा,डोळे,पोट सांभाळा


     सध्या ऊन-पावसाचा खेळ सुरू आहे. गेल्या चार-पाच दिवसांपासून प्रचंड उकाड्याला आपल्याला सामोरे जावे लागले आहे. सायंकाळी हमखास ढगांचा गडगडाट आणि विजेचा लखलखाट यांच्यासह पाऊस बरसल्याचा अनुभव आपण घेतला आहे. कुठे गारा पडल्याच्या बातम्या आपण ऐकल्या, वाचल्या आहेत. पण पाऊस येऊन गेला की, धग इतकी प्रचंड सुटते की, बोलायची सोय नाही. ना घरात बसवते, ना बाहेर. अशा विचित्र वातावरणाचा अनुभव घेतो आहोत. गेल्या दोन दिवसांपासून मात्र तापमानात चांगलीच वाढ झाल्याचे आपण पाहिले आहे. 40 आणि 42 अंश तापमान लोकांना घाबरवून सोडत आहे. उष्माघाताचे प्रकार आपल्याकडे फारसे घडत नसले तरी त्याबाबत काळजी घ्यावी लागेल, अशी परिस्थिती सध्याच्या वातावरणावरून वाटत आहे. अशा विचित्र वातावरणात काहीच काम करण्याचे सुचत नसले तरी कामे तरी पार पाडावीच लागतात. बाहेर पडल्यावर आपल्याला त्वचा, डोळे आणि पोटाची काळजी घ्यावी लागते. नाही तर आजारी पडलाच म्हणून समजा. एकतर पाणी जास्त ओढते. त्यात उन्हाळ्यामुळे थंड पाणी प्यावेसे वाटते. मात्र थोडी फार काळजी घेतल्यास आपल्याला उन्हाळा सुकर पद्धतीने घालवता येतो. आपल्या शरीराची काळजी आपल्याला घ्यावीच लागते. ऐन उन्हाळ्यात वर्तमानपत्रात आला उन्हाळा, तब्येत सांभाळा, असे आवाहन करणार्या बातम्या. लेख वाचायला मिळतात. त्यावरदेखील नजर टाकून आपण उन्हाळा सुसह्य करण्याचा प्रयत्न करायला हवा. कारण पावसाळा, हिवाळा परवडला,पण उन्हाळा नको, असे सर्वांचेच मत आहे. थंडीत घट्ट पांघरुण लपेटून बसता येतं. लवंडता येतं. पावसाळ्यात घरात बसून मस्तपैकी गरमागरम भजी-चहाचा आस्वाद घेता येतो. मात्र उन्हाळ्यात ना घरात बसवते, ना बाहेर. भलतीच आवस्था होऊन जाते. शिवाय दिवसेंदिवस तापमान वाढत असल्यामुळे उष्णतेचा दाहदेखील वाढत चालला आहे.

     सध्या एप्रिल महिना संपत आला आहे. मात्र त्याचबरोबर उन्हाची तीव्रता वाढत आहे. आपले आरोग्य चांगले राहण्यासाठी काही गोष्टी सांभाळायला हव्यात. म्हणजे उरलेले उन्हाळ्याचे दिवस चांगल्यापैकी पार पडतात. या काळात डोळे कोरडे पडणे, घामाने जंतुसंसर्ग होणे आणि शरीरातील पाण्याचे प्रमाण कमी झाल्याने होणार्या आजाराचे प्रमाण वाढतात. असे निरीक्षण वैद्यकीय तज्ज्ञ नोंदवीत असतात.  त्वचा, डोळे, पोटाच्या आरोग्यावर या उन्हाळ्याचा थेट परिणाम होत असतो. लहान मुलांनाही उन्हाळा असह्य करून सोडतो.
 उष्णतेमुळे डोळे कोरडे
उन्हाळ्यात ज्या काही गोष्टींची काळजी घ्यावी लागते,त्यापैकी डोळे महत्त्वाचे आहेत. कारणउन्हाळ्याचा थेट परिणाम डोळ्यांवर होतो. त्यातून डोळ्यांचे विकार वाढतात. वैद्यकीय अधिकार्यांच्या नोंदीनुसार  सर्वाधिक रुग्णांना आढळणारा विकार म्हणजे डोळे कोरडे होणे होय. उष्णतेमुळे डोळे कोरडे पडतात,त्यामुळे डोळ्यांची आग होते. थकल्यासारखे वाटते. या गोष्टी टाळण्यासाठी आपल्याला काही गोष्टींची काळजी घ्यावीच लागेल. यासाठी पहिल्यांदा आपण बाहेर उन्हात जाताना म्हणजे घराबाहेर किंवा ऑफिसमधून बाहेर पडण्यापूर्वी डोक्याला टोपी आणि डोळ्यांना गॉगल लावणे महत्त्वाचे आहे. त्याचबरोबर दिवसांतून दोन-तीन वेळा तरी डोळ्यांवर थंड पाण्याची पट्टी ठेवायला हवी. एसीऐवजी एअर कुलरला प्राधान्य दिल्यास चांगले होईल.
 त्वचा कोरडी पडून विकार
डोळ्यांबरोबरच आपल्या त्वचेचीदेखील काळजी घेणे महत्त्वाचे आहे. कारणउन्हाळ्यात त्वचा कोरडी पडते. त्वचा कोरडी पडू नये यासाठी उन्हात जाण्यापूर्वी तोंडावर स्कार्फ, सनकोट घ्यावा. शरीराच्या बंद भागात घाम आल्याने जंतुसंसर्गाचा धोका असतो. शरीराचे असे भाग कोरडे ठेवावेत. जिन्ससारख्या घट्ट आणि जाड पँट घालणे टाळावे. त्याऐवजी सुती आणि सैल कपडे घालायला हवेत. त्याचबरोबर पोहून आला असाल तर पुन्हा अंघोळ करा. सुती आणि सैल कपडे वापरायला हवेत. आपल्या आहारात कलिंगड, काकडी, लिंबू सरबत यांचे प्रमाण वाढवायला हवे. मात्र बाजारात मिळणार्या कृत्रिम शीतपेयांचा मोह टाळायला हवा. ऊसाचा रस सर्वात उत्तम.
डायरिया, टायफॉईड, कावीळचा धोका
उन्हाळा आला म्हटले की, सगळीकडे पाण्याचे दुर्भिक्ष्य दिसून येते. यंदा पाऊस बर्यापैकी हजेरी लावल्याने काही दिवस फार मोठी पाणी टंचाई जाणवली नसली तरी आता मात्र ट्ंचाईचे चटके बसू लागले आहेत. लोकांना खूप लांबून डोक्यावरून, खास करून महिलांना कमरेवर घागरी ठेवून त्याचबरोबर सायकल वगैरेचा वापर केला जातो. ग्रामीण भागाबरोबरच उन्हाळ्यात शहरातही पाण्याचे दुर्भिक्ष जाणवत आहे, त्यामुळे टँकरने बहुतंश सोसायट्यांमध्ये पाणीपुरवठा होत आहे. या पाण्याची गुणवत्ता माहीत नसल्याने डायरिया,टायफॉईड आणि कावीळ यांचा धोका वाढतो. या आजारांपासून लांब राहण्यासाठी काही गोष्टींकडे लक्ष देणे महत्त्वाचे आहे.  बर्फ न घालता रस प्या. उसाचा रस दुपारी घेणे टाळा. मैदानावरचे खेळ दुपारी खेळणे टाळा. मुलांना दुपारी खेळायला सोडू नये. आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे भरपूर पाणी प्या.
      वैद्यकीय तज्ज्ञांनी सांगितल्यानुसार उन्हाळ्यामध्ये घसादुखी, डोकेदुखी, सर्दी अशा आजारांच्या रुग्णांची संख्या वाढण्याची शक्यता असते, तसेच उष्णतेचे विकार, साथीचे आजार आणि पोटाच्या तक्रारींचे प्रमाणही वाढते, त्यामुळे भरपूर पाणी पिण्यासोबत थोडी काळजी घेतल्यास उन्हाळा सुसह्य होऊ शकतो. बर्फाचे पदार्थ खाल्ल्याने हे आजार होतात. शहरातील बहुतांश बर्फ औद्योगिक वापरासाठी तयार केला जातो. त्यासाठी वापरलेल्या पाण्याची गुणवत्ता माहीत नसते. असा बर्फ खाण्यात आल्याने जंतुसंसर्ग होतो. उन्हाळ्यात झालेल्या जुलाबाचा त्रास होतो. औद्योगिक क्षेत्रासाठी वापरला जाणारा बर्फ काहीसा निळ्या रंगाचा तर खण्यासाठी वापरला जाणारा बर्फ हा पांढरा शुभ्र असतो. त्यामुळे बर्फाचे निरीक्षणदेखील महत्त्वाचे आहे. ज्युस,रसवाले फायदा कमवण्याच्या नादात माणसाच्या जीवाशी खेळण्यासाठी मागेपुढे पाहात नाहीत. त्यामुळे आपण स्वत: बर्फाचे प्रकार टाळायला हवेत. शरीराची काळजी घेऊन वावरल्यास उन्हाळा लवकर घालवता येतो.

गुरुवार, १९ एप्रिल, २०१८

शिक्षणाकडे बघण्याचा दृष्टीकोन बदला


     जागतिकीकरणाच्या आजच्या काळात शिक्षणाकडे फक्त नोकरीच्या दृष्टीकोनातून न पाहता व्यक्तिमत्त्व आणि क्षमता विकासाच्या दृष्टीकोनातून पाहण्याची आवश्यकता आहे. जर क्षमता असेल आणि योग्यता असेल तर संधींची काहीच कमतरता नसते. गरज आहे ती फक्त सततच्या प्रयत्नांची! सध्याच्या काळात शिक्षणाला केवळ नोकरीशी जोडले जात आहे. शिक्षण, गुणपत्रिका, पदवी आणि भल्या मोठ्या पगाराची नोकरी! असेच काहीसे गणित मांडले जात आहे. आज विद्यार्थी आणि त्यांचे पालक दोघेही याकडेच आशाळभूतपणे पाहात आहेत. प्राथमिक, माध्यमिक शिक्षण झाल्यावर व्यावसायिक शिक्षण निवडताना कोणती नोकरी मिळते? पगार किती मिळतो? याचाच शोध घेतला जातो. चांगल्यात चांगले कॉलेज मिळावे,यासाठी धडपड चाललेली असते. हमखास नोकरी देणारे कॉलेज पाहताना किती मुलांना प्लेसमेंत मिळाली? त्या कॉलेजमधील यापूर्वीच्या मुलांना कितीचे वार्षिक पॅकेज मिळाले, याचा शोध घेतला जातो. कुठलाच पालक कॉलेजमधल्या शिक्षकांना विचारत नाही की, या अभ्यासक्रमामुळे मुलाचे भविष्य कसे असणार आहे? अभ्यासक्रम पूर्ण करताना मुलाला काही समजेल का? आणि यातून तो काही करू शकेल का?

     उच्च शिक्षण मिळवून चांगली नोकरी मिळावी,हीच एक इच्छा आजच्या युवकांमध्ये दिसून येते. सर्व काही रोजगाराची शक्यता आणि मोठा पगार एवढ्यापर्यंतच मजल मारताना दिसतात. त्यामुळेच इंजिनिअर किंवा व्यवस्थापनसारख्या सगळ्या रोजगारपूरक अभ्यासक्रमाकडे विद्यार्थ्यांचा ओढा दिसून येतो. दरवर्षी मोठ्या प्रमाणात इंजिनिअर आणि व्यवस्थापनाची पदवी घेऊन मुले बाहेर पडत आहेत. मात्र यात फक्त एक कमतरता दिसून येत आहे, ती म्हणजे संधीनुसार योग्य दावेदारी. फक्त गुणपत्रिकेतले मोठे आकडे आणि पदवी हातात आली म्हणजे कोणी नोकरी लायक होत नाही. ज्ञान आणि कौशल्यादरम्यान ताळमेळचा अभाव आज मोठी समस्या बनली आहे. अशा परिस्थितीत देशातले चित्र काय आहे? फक्त शिकल्या-सवरलेल्या बेरोजगारांचा आकडा तेवढा वाढत चालला आहे.
     आजच्या घडीला बहुतांश युवकांना त्यांच्या मनासारखी नोकरी मिळत नाही. मात्र सामाजिक आणि कौटुंबिक दबाव आणि जबाबदारी पाहता कुठली ना कुठली नोकरी स्वीकारावी लागते. अशा परिस्थितीत मजबुरी म्हणून केली जाणारी नोकरी म्हणजे त्याच्या कौशल्याचा आणि नोकरीचा असा काहीच संबंध येत नाही.  त्यामुळे प्रश्न असा उपस्थित होतो की, मजबुरीने करावी लागणार्या नोकरीत आजचा युवा वर्ग शंभर टक्के योगदान देऊ शकणार आहे का? पूर्ण प्रामाणिकपणे तो त्याच्यावर सोपवलेले काम करणार आहे का? या नोकर्या त्यांना त्यांच्या लक्ष्यापर्यंत जाण्यास मदत करणार आहेत का? त्यांनी जे ध्येय मनाशी बाळगले आहे, ते तिथंपर्यंत पोहचणार आहेत का? ते साध्य होणार आहे का?
      खरे तर पुढे ज्या समस्या निर्माण होतात, त्या निर्माण होऊ नयेत,यासाठीच विद्यार्थ्याची दहावी-बारावीपर्यंतच दिशा निश्चित करायला हवी. त्यांची आवड-निवड पारखायला हवी. त्यानुसारच त्याला अभ्यासक्रम निवडायचे स्वातंत्र्य द्यायला हवे. पालकांनाही कळायला हवं की, आपला मुलगा, दुसर्याच्या मुलासारखा नाही. स्पर्धा किंवा सामाजिक प्रतिष्ठेच्या नावावर आपल्या मुलावर दबाव न टाकता त्याला कशात आवड आहे, किंवा त्याची क्षमता कशात आहे, हे पाहून त्याला अभ्यासक्रम निवडण्याची संधी द्यायला हवी. मुलालाच त्याचा पर्याय निवडण्यास हातभार लावावा.त्यांच्यावर  कोणताही प्रकारचा दबाव आणता कामा नये. शेजारी-पाजारी, नातेवाईक यांच्या कुणाही मुलाशी त्याची तुलना करू नये. कारण प्रत्येक मुलगा हा वेगळी क्षमता घेऊन जन्माला आलेला असतो. फक्त त्याची क्षमता काय आहे, याचा शोध घेऊन किंवा त्याकामी त्याला मदत करून त्याच्या आवडीच्या अभ्यासक्रमाकडे जायला मदत करावी. मुलगा गोंधळात पडेल, अशा पद्धतीने पालकांनी वागू नये.
     मुलाला गणित,विज्ञान शिकायचं आहे की वाणिज्य शिकायचं आहे, हे विषय त्याला त्याच्या आवडीनुसार निवडण्याचे स्वातंत्र्य द्यायला हवे. अर्थात कित्येकदा मुलांना कोणते क्षेत्र निवडायचे आहे, हे अजिबात कळत नाही. अशा वेळेला त्याच्या शिक्षकांशी चर्चा करायला हवी. शिक्षकांना त्याच्या आवडी-निवडी, कौशल्य कशात आहे, याची थोडी फार कल्पना आलेली असते. मानसशास्त्रदेखील मुलांच्या अभिरुचीबाबत सांगण्यास मदत करू शकते. पालकांनी एक गोष्ट लक्षात घेतली पाहिजे की, शेजारचा मुलगा डॉक्टर क़िंवा इंजिनिअर आहे, तर आपल्याही मुलाला डॉक्टर किंवा इंजिनिअर करायचे, हा विचार मनातून काढून टाकला पाहिजे. जर तुम्ही असा विचार करत असाल तर तुम्ही मुलावर आणि स्वत: तुमच्या पायावर दगड मारून घेत आहात, हे लक्षात ठेवा. अशी किती तरी मुले आपल्या आई-वडील किंवा नातेवाईकांच्या म्हणण्यानुसार अभ्यासक्रम निवडतात,पण आपले सर्वश्रेष्ठ प्रदर्शन किंवा क्षमतेनुसार प्रदर्शन करू शकत नाहीत. याचे कारण अगदी स्वच्छ आहे, ते म्हणजे त्या विषयात त्याचे मन रमत नाही. त्याला हे सगळे दबावामुळे करावे लागत आहे. मुले इतक्या कठीण समस्येत आणि संभ्रमात पडतात की, ते कोणताच निर्णय घेऊ शकत नाहीत. पुढे अशा प्रकारच्या दबावामुळे मुले चुकीचे पाऊल उचलण्यास मजबूर होतात.
     आता आपण पाहिलेली नोकरी संदर्भातील एक बाजू होती. पण याची दुसरी बाजूदेखील आहे. फक्त नोकरीच सगळं काही आहे, असे नाही. आज उद्योजकतेचा काळ आहे.स्टार्ट अप म्हणजे लहान आणि नव्या कामाला प्रोत्साहन देण्यासाठी फक्त सरकारच नाही तर खासगी क्षेत्रदेखील योग्य ती मदत करताना दिसत आहे. अशा अनेक योजना आहेत, ज्या सरकारकडून रोजगाराच्या नव्या संधींना प्रोत्साहन देण्यासाठी राबवल्या जात आहेत. जर योग्य मार्गदर्शन मिळाले आणि एक चांगला विचार  पक्का झाला असेल किंवा स्वयं उद्योगाकडे एखाद्या मुलाचा कल असेल तर फक्त नोकरीवरचे ओझेच कमी होणार नाही तर सामाजिक प्रगतीतदेखील चांगली मदत होणार आहे. शेवटी सगळे नवे उद्योग कोणत्या ना कोणत्या समस्यांचे उत्तर शोधतानाच दिसतात.
     गोष्ट साधी आणि सोपी आहे. जर सगळेच नोकरीच्या मागे लागले तर नोकरी देणारा कोण असणार आहे? नोकरी देणारा कोणी असल्याशिवाय नोकरदार घडणार आहे का? सरकारी नोकरी तर प्रत्येकाला मिळणार नाही. खासगी क्षेत्रात अनिश्चितेचे ढग केव्हाही वाहताना दिसतात. तेव्हा यावर आणखी एक उपाय आहे, तो म्हणजे आपण आपला व्यवसाय सुरू करणे. यामुळे तुम्ही फक्त आपलेच भले करून घेणार नाही तर तुमच्याबरोबरच अनेकांचे भले करणार आहात. देशात सध्या मेक इन इंडियाचे वारे वाहू लागले आहे. कौशल्य विकासावर जोर दिला जात आहे. यामुळे स्वयंरोजगारासंदर्भात संधी चांगलेच असल्याचे जाणवत आहे. आवश्यकता आहे, ती फक्त आपल्या डोक्यात अडथळा होऊन बसलेल्या गोष्टी बाजूला करण्याची! व्यापार्याचा मुलगा व्यापारी आणि नोकरदाराचा मुलगा नोकरदार, अशा ज्या गोष्टी आपल्या डोक्यात फिट बसल्या आहेत, त्या बाजूला करायला हव्या आहेत.  यासाठी पैसा किंवा जमीनदेखील अडथळा ठरू शकत नाही. कारण यासाठीसुद्धा विविध सरकारी सुविधा उपलब्ध आहेत. यासाठी चांगला व्यवसाय निवडण्याची आणि सुरू करण्यासाठी प्रयत्न करण्याची आवश्यकता आहे.
     सर्वच शिक्षण संस्था, अभ्यासक्रम निर्मिती मंडळ आणि विद्यापीठ यांनी उद्योजकतेचे महत्त्व लक्षात घेऊन याकडे अधिक लक्ष देण्याची गरज आहे. अलिकडे चांगले विचार आणि दृष्टीकोण समोर ठेवून काही नवे उद्योग येताना दिसत आहेत. - सप्ताह, -परिषद, आणि ई-सेलसारख्या व्यवहाराच्या माध्यमातून विद्यार्थ्यांमध्ये उद्योजकतेची भावना वाढीस लावण्यासाठी प्रोत्साहन दिले जात आहे. सरकारी आणि खासगी क्षेत्राकडून मदत मिळत आहे. वास्तविक, एका चांगल्या रोजगारातून फक्त एकाच विद्यार्थ्याची समस्या सुटणार नाही तर संपूर्ण देशाची अर्थव्यवस्था आणि समाजाला लाभ पोहचवणार्या कार्याचा पाया घालण्याची शक्यता आहे. यामुळे देशाला चिंतेत टाकणारी समस्या सुटणार आहे.  स्वयंरोजगार फक्त बेरोजगारीची समस्या कमी करत नाही तर कोणत्याही देशाच्या विकासामध्ये चांगल्यापैकी मदत करू शकतात. त्यामुळे अशा परिस्थितीत आता शिक्षणाच्याबाबतीत आपण आपला दृष्टीकोण बदलण्याची खरीच गरज आहे.

बुधवार, १८ एप्रिल, २०१८

थर्माकोलचे शौचालय अवघ्या दोन तासात


     पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्या स्वच्छ भारत अभियानला देशभरातून अनेक माणसे साथसोबत करीत आहेत. यामुळे अभियानाला चांगलीच चालना मिळाली आहे. अभियान यशस्वी होण्यासाठी अगदी गरीब व्यक्तींपासून श्रीमंत,उद्योजक हातभार लावत आहेत. यात पुण्यातल्या रामदास माने यांचादेखील समावेश आहे. गावातल्या स्त्रिया भल्या पहाटे आणि संध्याकाळी शौचास बाहेर पडतात. हे चित्र त्यांच्या मनाला वेदना देऊन गेल्या. यासाठी काही तरी करायचा, असा चंग बांधला आणि त्यांनी महिलांसाठी अगदी स्वस्तातली शौचालये उभारून दिली. थर्माकोलला सिमेंट कोटींग देऊन त्यांनी शौचालये उभारली. अलिकडेच त्यांनी 25 शौचालये मुलींच्या लग्नात त्यांना आहेरात भेट म्हणून दिली आहे. थर्माकोल बनवणार्या मशीनची निर्मिती करणारे रामदास माने यांचा 40 कोटींचा बिझनेस आहे. 22 हजारात निर्माण होणारे शौचालय बनवायला फक्त दोन तास लागतात. ना नफा ना तोटा या धर्तीवर ते शौचालय बनवत आहेत. सुमारे 22 हजार शौचालये त्यांनी भारतभर पाठवून दिली आहेत. त्यांच्या या कामांमुळे त्यांना अनेक पुरस्कार मिळाले आहेत. 2016 मध्ये त्यांनी सेनिटेशन लीडरशीप अॅवार्ड आणि 2007 मध्ये लिम्का बूक ऑफ रिकॉर्डसमध्ये त्यांच्या कामाची नोंद झाली आहे.

      रामदास माने मूळचे सातार्याचे! त्यांची परिस्थिती सामान्य होती. ते लहानपणी आपल्या घरातल्या महिला शौचास गावाबाहेर जात असल्याचे पाहात आले होते. पहाटे आणि संध्याकाळी अंधारात महिलांचा गट करून जंगलाच्या दिशेने जात. त्यांना ते पाहून वाईट वाटायचे. जर महिलांना दिवसा शौचास जाण्याची भावना झाली तर त्यांना संध्याकाळपर्यंत वाट पाहावी लागायची. अर्थात ही गोष्ट मोठी त्रासदायक असते. अर्थात अशी परिस्थिती काही फक्त त्यांच्याच घरची नव्हती तर आजूबाजूच्या घरांचीही होती. त्याचवेळेला आपल्या मनाशी खूणगाठ बांधली होती की, आपल्या पायावर उभा राहिल्यावर पहिल्यांदा घरी शौचालय बांधेन. घरच्या महिलांना शौचास घराबाहेर जायला लागू नये. त्याचबरोबर समाजातील अन्य महिलांसाठी शौचालये बांधण्याचा निर्धार त्यांनी केला.
     शिक्षण घेताना त्यांना बर्याच अडथळ्यांशी सामना करावा लागला आहे.काही वेळा त्यांनी हॉटेलमध्ये वेटरची नोकरी केली. काही दिवस त्यांनी कंस्ट्रक्शन साईटवर मजुरीदेखील केली आहे. नंतर त्यांना पुण्यातल्या महिंद्रा अॅन्ड महिंद्रा कंपनीत नोकरी मिळाली. काही काळ त्यांनी अगदी शांतपणे फक्त नोकरी एक्के नोकरी केली. मात्र त्यांच्या मनात सारखी वेगळे काही तरी करण्याची वावटळ उठायची. शेवटी त्यांनी आपल्या मनातील अंदर की बात ऐकली आणि 1994 मध्ये नोकरी सोडली. आणि थर्माकोल मशीन बनवण्याची कंपनी बनवली. विशेष म्हणजे या कामात त्यांची इतकी आवड निर्माण झाली की, ते त्यात पुरते रमून गेले.  सर्वात मोठी थर्माकोल मशीन बनवण्याच्या कारणामुळे 2007 मध्ये लिम्का बूक ऑफ रिकॉर्डसमध्ये त्यांच्या नावाची नोंद झाली. त्याच वर्षापासून त्यांनी आपल्या लहानपणीच्या इच्छेला पूर्ण करण्याच्या दिशेने सुरुवात केली.
      2007 मध्ये तत्कालिन मुख्यमंत्री विलासराव देशमुख यांनी स्वच्छता अभियानची सुरुवात केली होती. राज्यातील पहिल्यांदा हागणदारीमुक्त गाव होईल, त्या गावाला 25 लाखांचे बक्षीस दिले जाईल. ही त्यांच्यासाठी मोठी सुवर्णसम्धी होती. दीड वर्षात त्यांनी त्यांच्या गावात लोकांच्या मदतीने 198 शौचालये बांधली.  पुढच्या आठ दिवसांत त्यांना आणखी दोन शौचालये बांधायची होती,पण ते काम कठीण होते. कारण वीट, सिमेंट, वाळू आणि दरवाजे यासाठी त्यांना वेगवेगळ्या ठिकाणी जावे लागत होते. त्यामुळे एक शौचालय बांधण्यासाठी काही दिवस लागायचे. त्यावेळेला लोकांनीच त्यांना स्मार्ट टॉयलेट बनवण्यासाठी प्रोत्साहित केले. कमी वेळेत ती व्हावीत, हा यामागचा उद्देश होता. शेवटी त्यांनी थर्माकोलपासून स्मार्ट टॉयलेट बनवायला सुरुवात केली. यात पहिल्यांदा थर्माकोलचा शौचालयाचा साचा बनवला जायचा, मग त्यावर सिमेंट काँक्रिट लावायचे. मग त्याला सुखवू द्यायचे. सहा तासात स्मार्ट शौचालय तयार व्हायचे. यात फक्त नळाची सुविधा नाही, यासाठी पाण्याची व्यवस्था स्वतंत्रपणे करावी लागते. विशेष म्हणजे हे शौचालय एका ठिकाणाहून दुसर्या ठिकाणी घेऊन जाता येते. त्यामुळे ग्रामीण भागात आणि कंस्ट्रक्शन साइट्सवर या त्यांच्या स्मार्ट टॉयलेटला मोठी मागणी आहे.
     वास्तविक एक शौचालय बांधण्यासाठी चाळीस ते पन्नास हजार रुपये लागतात. मात्र थर्माकोलचे स्मार्ट टॉयलेट उभारणीसाठी फक्त 13 हजार खर्च येतो. पण जर शौचालयाला टाइल्स, वॉश बेसिन इत्यादी बसवायचे असेल तर मात्र आणखी थोडा खर्च करावा लागतो. यासाठी 22 हजार खर्च येतो. थर्माकोलचे स्मार्ट टॉयलेट असले तरी टिकाऊ असते. त्यांच्या गावात खुल्या जागेत शौचमुक्त आणि थर्माकोलपासून स्मार्ट टॉयलेट बनवायला सुरुवात केल्यानंतर आज ते पूर्णवेळ हेच काम करतात. त्यांच्या कंपनीचा वार्षिक टर्नओवर आज 40 कोटींचा आहे.स्मार्ट टॉयलेटला मागणी दिवसेंदिवस वाढत आहे. त्यांनी 25 असे शौचालय नवविवाहित जोडप्यांना मोफत देऊन टाकले आहे. त्यांच्या कामाचे कौतुक होत आहे.