गुरुवार, २३ फेब्रुवारी, २०१७

नाट्यपंढरी सांगली


     विष्णूदास भावे यांनी 1843 साली सांगलीच्या भूमित सीतास्वयंवर हे पहिले नाटक सादर केले होते. त्यामुळे सांगलीला नाट्यपंढरीचा बहुमान मिळाला. भावे यांनी केवळ सांगलीतच नाही तर संपूर्ण जिल्ह्यात आणि राज्यात आपल्या नाटकांचे प्रयोग केले.नगर,पुणे,बारामती तसेच झांशी,ग्वाल्हेर या ठिकाणीही नाटकाचे प्रयोग करत सांगलीच्या मातीचा नाट्यगंध रसिकांपर्यंत पोहचवला होता.गोपीचंद हे पहिले हिंदी नाटकही त्यांनी लिहिल्यामुळे आद्य हिंदी नाटककार म्हणूनही त्यांना संबोधले जाते. आद्य नाटककार म्हणून त्यांच्या नावाने असलेले नाट्यगृह आजही नाट्यचळवळ जपत आहे.त्यांच्या नावाच्या पुरस्काराला आजही संपूर्ण देशभरात मानाचे स्थान आहे. त्यांच्या नावाने पुरस्कार दिला जातो. त्याचे पहिले मानकरी नटसम्राट बालगंधर्व होते. त्यानंतर केशवराव दाते, आचार्य अत्रे, भालचंद्र पेंढारकर, नानासाहेब फाटक,मास्तर कृष्णराव मामा पेंडसे,दुर्गा खोटे,पु..देशपांडे,.दि.माडगुळकर,पु.श्री.काळे, विठाबाई नारायणगावकर, प्रभाकर पणशीकर,वसंत कानेटकर, हिराबाई बडोदेकर,बापूराव माने,शरद तळवळकर,छोटा गंधर्व,दत्तोपंत भोसले,ज्योत्स्ना भोळे,माधव मनोहर,विश्राम बेडेकर, डॉ. जब्बार पटेल अशा अनेक दिग्गजांना पुरस्काराने सन्मानित केले आहे.
     संगीत नाटकाचा सुवर्ण इतिहासही याच भूमित लिहिला गेला.सांगलीपासून अडीच मैलावर असणार्या हरिपूर गावातील पारावर या इतिहासाची सुवर्णपाने कोरली गेली. कृष्णा आणि वारणा नद्यांच्या संगमावर वसलेल्या या गावाला संगीत नाटकाचा इतिहास प्राप्त झाला आहे. गोविंद बल्लाळ देवल यांना याच ठिकाणी शारदेतील गीत स्फुरले. 13 जानेवारी 1899 रोजी शारदा या संगीत नाटकाचा प्रयोग किर्लोस्कर नाटक मंडळींनी केला. देवलांच्या या इतिहासाची पाने आजही येथील रंगकर्मी उघडतात. आणि त्यास वंदनही करतात. 13 जानेवारी 1999 रोजी येथील देवल स्मारक मंदिरने हरिपूरच्या त्याच पारावर शारदा नाटकाचा शताब्दी प्रयोग करून त्या स्मृतिंना आदरांजली वाहिली. ॅड्.मधुसुदन करमरकर यांनी त्याचे दिग्दर्शन केले होते.
     स्त्री वेषभूषेत अनेक भूमिका अजरामर केल्या,त्या नटसम्राट बालगंधर्वाचा इतिहासही रंगकर्मींना वेढ लावणारा आहे.संपूर्ण महाराष्ट्रात या कलाकराच्या गाजलेल्या भूमिकांना ,त्या इतिहासाला मानाचा मुजरा केला जातो. जोहार मायबाप जोहार या भजनाच्या ओळी आजही आपसूक अनेकांच्या तोंडावर येतात. नारायण राजहंस हे त्यांचे मूळ नाव. मिरजेच्या ज्या नाट्यगृहात त्यांनी अनेक ऐतिहासिक प्रयोग केले, त्या नाट्यगृहास बालगंधर्वांचेच नाव दिले आहे.
     या रत्नमालिकेत नाट्याचार्य कृष्णाजी प्रभाकर खाडिलकर,मास्टर दीनानाथ मंगेशकर, गणपतराव मोहिते तथा मास्टर अविनाश अशा अनेकांचा समावेश झाला. अलौकिक आवाजाची देणगी लाभलेल्या मास्टर दीनानाथांनी आपला काळ गाजविला. सुरुवातीला त्यांनी ताज वफा, कांटो में फूल या हिंदी-उर्दू नाटकात संगीत भूमिका केल्या. अच्युतराव कोल्हटकरांनी त्यांना मास्टर ही पदवी बहाल केली.त्यानंतर बलवंत नाटक मंडळी स्थापन झाली. राम गणेश गडकरी,वीर वामनराव जोशी,स्वातंत्र्यवीर सावरकर, वासुदेवशास्त्री खरे, विश्राम बेडेकर आदींची नाटके त्यांनी रंगमंचावर आणली. त्यांनी अनेक नाटकात स्त्री भूमिकाही साकारल्या. पुण्यप्रभाव, भावबंधन, उग्रमंडल,रणदुंदुभी,मानापमान,संन्यस्थ खड्ग,ब्रम्हकुमारी,राजसंन्यास अशी त्यांची गाजलेली नाटके आहेत. विष्णूदास भावे,देवल,खाडिलकर यांनी रंगभूमिचा पाया रचला आणि ही रंगभूमि पुढे नेण्याचे काम साम्गलीतील गणपतराव मोहिते तथा मास्टर अविनाश यांनी केले.
नाट्यचळवळींची ही परंपरा अखंडितपणे वहात असतानाच नव्या पिढीत नाट्यलेखक,नाटककार, कलाकार,दिग्दर्शक यांनी यात मोलाचे योगदान दिले. 1970 ते 85 च्या कालखंडात रंगभूमीवर अशाच कलाकारांनी आपले अस्तित्व सिद्ध करताना संपूर्ण राज्यभर आणि राज्याबाहेरही सांगलीचा डंका वाजविला. दिलीप परदेशीच्या रुपाने परंपरा पुढे नेणारा एक अस्सल नाटककार सांगलीच्या रंगभूमीला मिळाला. नाट्य स्पर्धेच्या अंतिम फेरीत परदेशींचे नाटक आहे का। अशी विचारणा रसिकांमधून व्हायची. रसिकप्रेक्षकांमध्ये परदेशींच्या नाटकांची इतकी जादू त्यावेळी निर्माण झाली होती. काळोख, अंतिम,निष्पाप,कहाणी, अस्त अशा त्यांच्या नाटकांनी रंगभूमी गाजवली. काळोख देतं हुंकार या त्यांच्या व्यावसायिक नाटकालाही मोठे यश लाभले.प्रत्येक स्पर्धेमध्ये त्यावेळी त्यांची आठ ते दहा नाटके असायची. एकांकिका स्पर्धांमध्येही तितक्याच संख्येने एकांकिका दाखल व्हायच्या. रंगभूमी स्पर्धात्मक स्तरावर खर्या अर्थाने सक्षम करण्याचे मौलिक काम परदेशींनी केले.

     आम कुलकर्णी यांनीही रिंगण या नाटकाद्वारे नाट्यसृष्टीत आपला ठसा उमटविला. दिग्दर्शनाच्या स्तरावर चेतना वैद्य,प्रदीप पाटील,प्रकाश गडदे यांनीही रंगभूमी गाजविली.बडोदा विद्यापीठाचे नाट्यशास्त्र विभागप्रमुख म्हणून काम केलेले यशवंत केळकर यांनी नाट्यशिबिरांद्वारे याठिकाणच्या चळवळीला तेवत ठेवले. नाटक, संगीत नाटकाच्या परंपरेला नवी झळाळी मिळत असतानाच संगीत व अन्य पौराणिक कार्यक्रमांनीही स्वतंत्र अस्तित्व जपले. अशोक परांजपे यांनी इंडियन नॅशनल थिएटर ( आयएनटी) मार्फत सोंगी रामायण चे प्रयोग केले. राष्ट्रीय स्तरावर याला मोठे यश मिळाले.पुणे,मुंबई, दिल्ली इतकेच काय तर परदेशातही याचे प्रयोग झाले.
     दरम्यान, सांगलीला माधव खाडिलकर, आशा खाडिलकरांच्या रुपाने एक नाट्यदाम्पत्यही लाभले.सागरा प्राण तळमळला या नाटकाने चांगले यश मिळवले. शिवाजी विद्यापीठाच्या ललित कला विभागप्रमुख भारती वैशंपायन यांचेही योगदान उल्लेखनिय मानले जाते. श्रीनिवास शिंदगी यांनी बालनाट्यामध्ये अमूल्य योगदान दिले. वर्षा भावे यांनीही बालनाट्याचे अनेक प्रयोग केले. त्यांनी काही नाटकांना संगीतही दिले. डॉ. दयानंद नाईक,डॉ.मधू आपटे, रत्नाकर दिवाकर, बाबासाहेब पाटील, नाना ताडे, मुकुंद पटवर्धन, राजेंद्र पोळ,सुनील नाईक, अरुण मिरजकर, राम कुलकर्णी, अरविंद लिमये, वामन काळे, चंद्रकांत धामणीकर, विजय कडणे अशा अनेकांनी ही चळवळ नुसती जिवंत ठेवली नाही,तर त्यात अनेक बदलही केले. केवळ अभिनेता, अभिनेत्री म्हणूनच नव्हे तर दिग्दर्शक, लेखक याचबरोबर नेपथ्यकार म्हणूनही सांगलीने राज्यात आपले वेगळेपण सिद्ध केले आहे. संपूर्ण महाराष्ट्रभर अव्वल दर्जाचा नेपथ्यकार म्हणून सांगलीचे बाबा लिमये यांनी स्थान मिळवले होते. सांगलीचेच प्रवीण कमते यांनी चार्लीच्या जीवनावरील प्रयोग संपूर्ण महाराष्ट्रात तसेच दूरदर्शनवरही केले. चित्रपटांच्याबाबतीतही सांगलीने आपली छाप सोडली. दिलीप परदेशी लिखित अंगू बाजारल जाते हा चित्रपट तसेच सांगलीचेच आण्णासाहेब घाटगे यांनी पंढरीची वारी या चित्रपटाची निर्मिती केली. या चित्रपटाला संपूर्ण महाराष्ट्रात मोठे यश मिळाले.
     वैयक्तिक पातळीवर सुरू असलेले हे प्रयत्न संस्थास्तरावरही चालू होते. अखिल भारतीय मराठी नाट्य परिषद, अखिल महाराष्ट्र मराठी नाट्यविद्यामंदिर ,देवल स्मारक, अभिरुची, ॅक्टिव्ह, नाट्य, चित्रपट,कलाकार,तंत्रज्ञ कल्याण ट्रस्ट, सस्नेह ग्रुप, मिरजेतील नाट्यांगण आदी संस्थानींही आपली ताकद या चळवळीमागे उभी केली. मिरजेसारख्या ठिकाणी दरवर्षी नाट्यांगणने राज्यस्तरीय एकांकिका स्पर्धा भरवून राज्यभरातील रंगकर्मींना व्यासपीठ उपलब्ध करून दिले. देवल स्मारकने 13 जानेवारी 1999 रोजी हरिपूरच्या त्याच ऐतिहासिक पारावर देवलांच्या शारदा या संगीत नाटकाचा ऐतिहासिक शताब्दी प्रयोग केला. हा प्रयोग भालचंद्र पेंढारकर,वि,भा.देशपांडे, मास्टर अविनाश यांच्या साक्षीनेच नोंदला गेला. या ऐतिहासिक घटनेच्या निमित्ताने राज्यभरातील शारदा नाटकाचा प्रयोग केलेल्या संस्थांचा सत्कारही करण्यात आला होता. देवलने 1990 ते 96 या कालावधीत अनेक नाटकांचे प्रयोग केले. राज्य नाट्य स्पर्धेलाच नव्हे तर दिल्लीतील स्पर्धेतही त्यांनी अनेकवेळा प्रथम क्रमांकाची बक्षिसे मिळवली. शारदा, स्वयंवर,मत्स्यगंधा,कट्यार काळजात घुसली, संशयकल्लोळ या सर्व नाटकांनी दिल्लीत प्रथम क्रमांक मिळवित सांगलीचा झेंडा रोवला. नाट्यसृष्टीच्या इतिहासात दिल्लीत बक्षिसांच्या सर्वच्या सर्व म्हणजेच 16 कॅटॅगिरीत प्रथम क्रमांक मिळवण्याचा पराक्रम ययाती-देवयानी या नाटकाने केला. दिल्लीच्या नाट्यैतिहासात याची नोंद आहे. राज्य नाट्य स्पर्धेच्या गेल्या चाळीस वर्षाच्या इतिहासात कधीही सांगलीच्या नाटकाला प्रथम क्रमांक मिळाला नव्हता.तोही पराक्रम 1996 ला स्वयंवर या नाटकाने केला. विक्रमावर विक्रम रचत रंगभूमीवर सांगलीने आपले नाव कोरले.खर्या अर्थाने ही नाट्यपंढरी आहे,हेसुद्धा वारंवार सिद्ध केले. गद्य नाटकात मधू आपटे यांच्याबरोबर अरुण नाईक, तारा भावाळकर, शैला गाडगीळ,मुकुंद फडणीस यांनीही कर्तृत्व सिद्ध केले.सांगलीच्या नाट्यैतिहासात सलग दहा नाट्यप्रयोग करण्याचा विश्वविक्रमही नोंदला गेला आहे.

     अनाहूत या नाट्यप्रयोगाचे 2003 मध्ये सलग चोवीस तासात दहा प्रयोग करण्यात आले. या नाट्यपंढरीच्या आणि महाराष्ट्राच्या नाट्य इतिहासात हा क्षण सुवर्णाक्षरांनी नोंदवला जाईल. सांगलीत उगम पावलेला हा नाट्यप्रवाह खळखळत ठेवण्यात हजारो रंगकर्मीचा हात असला तरी त्यांच्या या प्रयत्नांना रसिकांनीही तितकाच सन्मान दिला.

बाटलीबंद पाण्याच्या विश्‍वासार्हतेवर प्रश्‍नचिन्ह


     जत तालुक्यात बाटलीबंद शुद्ध पाणी पुरवणार्या प्रकल्पांचे पेव फुटले आहे. गावोगावी येणार्या अशुद्ध पाण्यामुळे हा धंदा तसा तेजीत आहे.मात्र या बाटल्यांवर अथवा जारवर संबंधित प्रकल्पाची नोंदणीकृत माहिती नसतेच, त्यामुळे बाटलीबंद पाण्याची शुद्धता आणि गुणवत्ता यांच्या विश्वासार्हतेबाबत प्रश्नचिन्ह उपस्थित होत आहे.

     जत तालुक्यात बाटलीबंद पाण्याचा धंदा मोठा तेजीत चालला आहे. जत तालुका हा महाराष्ट्र आणि कर्नाटक सीमेवर आहे. त्यामुळे इथे तालुक्यातल्या प्रकल्पांबरोबरच कर्नाटक राज्यातील तसेच सोलापूर जिल्ह्यातील प्रकल्पांच्या पाण्याच्या बाटल्या मोठ्या प्रमाणात येत आहेत. जत तालुक्यात पाण्याचे दुर्भिक्ष्य आहेच. त्यातच या दिवसात गढूळ, क्षारयुक्त, अशुद्ध पाण्याचा पुरवठा गावांना होत आहे. कित्येक गावाम्तील महिलांना पाणी टंचाई जाणवत असल्याने लांबून खासगी विहिरीतून वेगैरे ठिकाणाहून पाणी आणावे लागत आहे. काही कामानिमित्त किंवा नातेवाईक,पाहुणे यांच्याकडे शहरातील माणसे गेली तर पाण्यापासून होणार्या आजाराच्या भीतीने लोक विकतचे बाटलीबंद पाणी खरेदी करतात. पाण्याची टंचाई असल्याने ग्रामस्थ विकतचे पाणी घेतात. जत शहरात तर 50 टक्के लोक पाणी विकतचे घेऊन पितात.त्यामुळे बाटलीबंद पाण्याचा धंदा बोकाळला आहे. मात्र या पाण्याच्या बाटल्यांमधील पाण्याची विश्वासार्हता आणि शुद्धता संशयास्पद आहे. मात्र या पाण्याची शुद्धता कोण करणार, असा प्रश्न आहे, त्यामुळे हा धंदा कोणही करू लागला आहे. 10 रुपयेला लीटरची पाण्याची बाटली सहज मिळत आहे. शिवाय 200,400 ग्रॅमच्या पिशव्यादेखील इथे मिळत आहेत.यावर प्रकल्पांचा पत्ताच नसतो. मात्र यापासून पैसा हाताला लागत असल्याने दुकानदार अशा बाटल्या,पाऊच,जार मोठ्या प्रमाणात ठेवत आहे.
     जत शहरात दररोज लाखो हजारो लिटर पाणी बाटलीबंद पद्धतीने पुरवण्यात येते. वीस लिटर क्षमतेच्या प्लॅस्टिक जारमध्ये हे पाणी 30 ते 35 रुपयांमध्ये घरपोच केले जात आहे. हेच जार पुन्हा वापरले जात आहेत.बहुतेक जारवरील लेबल नसतातच. जारवरील घाण पाहूनच पाण्याची शुद्धता व गुणवत्तेबाबत मनात संशय आल्याशिवाय राहत नाही.

     जलशुद्धीकरण प्रकल्प उभारणीसाठी सरकारची नियमावली आहे. त्याची अंमलबजावणी संबंधित प्रकल्पधारकांकडून होणे अनिवार्य आहे. सरकारच्या अन्न व औषध प्रशासन विभागाकडे प्रकल्पाची नोंद असली पाहिजे. अन्न व औषधे खात्याचा परवाना ,जलशुद्धीकरणासाठी पुरेशी अद्ययावत यंत्रणा , शुद्ध पाण्याची गुणवत्ता तपासणीसाठी अद्ययावत प्रयोगशाळा व प्रशिक्षित प्रयोगशाळा तंत्रज्ञ,प्रकल्प उभारणीसाठी संबंधित ग्रामपंचायतीचा ना हरकत दाखला,पॅकिंग परवाना या बाबींचा समावेश आहे.परंतु, प्रकल्पांत जलशुद्धीकरणासाठी पुरेशी यंत्रणा ,गुणवत्ता तपासणारी यंत्रणा,प्रशिक्षित कर्मचारी आहेत की नाहीत, तसेच प्रकल्पाची नोंदणी आहे की नाही, याची तपासणी अथवा त्यावर देखरेख करणारी यंत्रणाच तालुकास्तरावर उपलब्ध नाही. या प्रकल्पांचा अधिकृत परवाना तसेच पाण्याची गुणवत्ता तपासणारी यंत्रणाच जतमध्ये उपलब्ध नाही. त्यामुळे नळाला येणार्या अशुद्ध, गढूख पाण्यामुळे डोळ्यांना स्वच्छ दिसणारे पाणी खरेदी करण्याशिवाय सर्वसामान्य नागरिकांपुढे पर्याय उरत नाही. जत शहरात स्वत:च्या बोअरच्या पाण्याला मिनी शुद्धीकरण यंत्रणा बसवून लोक पाण्याचा धंदा करत आहेत, याकडे सगळ्याच यंत्रणांचे दुर्लक्ष होत आहे. पाण्याचा दर्जा तपासण्याची यंत्रणा नसल्याने अनेकांचे फावले आहे. पाण्याच्या पैशावर अनेक लोक मोठी झाली आहेत.
     रकारी कर्मचारी, अधिकारी, गावपुढारी व आर्थिक ऐपत असणार्या नागरिकांनी जलशुद्धीकरणाची महागडी यंत्रे आपापल्या घरात बसवली आहेत.त्यामुळे जलशुद्धीकरणाचा थाट मांडलेल्या प्रकल्पांकडे व शुद्ध केलेल्या पाण्याच्या गुणवत्तेकडे लक्ष देण्याची गरज त्यांना भासत नाही. अन्न व औषध प्रशासन, आरोग्य विभाग तसेच स्थानिक प्रशासनही त्याकडे कानाडोळा करीत आहे. उदासिन प्रशासनाला नागरिकांच्या जीवाची फिकीर नसल्याचे यातून दिसते. पिण्याच्या शुद्ध पाण्याबाबत या सर्वांनी वार्यावर सोडल्याची भावना सामान्य नागरिकांची झाली आहे.

     दूषित पाण्यामुळे विषमज्वर (टायफाईड),कॉलरा,गॅस्ट्रो,डोळ्यांची जळजळ, गुनियावर्म(नारू), मलेरिया,दंतविकार,पोटाचे विकार यासह मानवाला होणारे सुमारे ऐंशी टक्के आजार हे अशुद्ध व दूसित पाण्यामुळे होतात. शुद्धतेच्या नावाखाली गुणवत्तापूर्ण पाणी पुरवठा होत नसेल तर आरोग्याच्या गंभीर समस्या उद्भवण्याची शक्यता आहे. प्रकल्पांची नोंदणी,पाण्याची गुणवत्ता याची तपासणी वेळच्यावेळी होणे गरजेचे आहे, अन्यथा विविध साथीच्या आजारांची लागण होण्याची शक्यता नाकारता येत नाही. 

नवसाला पावणारी आंगणेवाडीची भराडीदेवी


     कोकणात भराडीदेवीचे प्रस्थ मोठं आहे. कोकणात शंभराहून विविध यात्रा भरतात,मात्र यात सगळ्यात मोठी यात्रा (इथे जत्रा हा शब्द रुढ आहे) भराडीदेवीची भरते.सर्वसामान्यांबरोबरच राजकीय मंडळी मोठ्या प्रमाणात नवस मागायला आणि फेडायला येतात. सुरुवातीला काही हजारांत भरणारी जत्रा आता 12 लाखांहून भाविकांच्या उपस्थितीत भरते. कोकणातल्या अधिक भावीक बाहेरचे असतात. आंगणेवाडी येथील भराडीदेवीचं मंदिर सिंधुदूर्ग जिल्ह्यातील एक जागृत देवस्थान म्हणून ओळखलं जातं.मालवणपासून फक्त 15 किलोमीटर अंतरावर एका माळरानावर श्री भराडीदेवी यात्रा भरते.जत्रा दोन दिवस चालते.श्रद्धा आणि नाविन्यतेच्या या जत्रेला गेल्या काही वर्षांत ग्लॅमर मिळालं आहे, ते राजकारण्यांमुळे! कोकणातले राजकारणातले बडे प्रस्थ आणि माजी मुख्यमंत्री नारायण राणे तर नित्यनेमाने न चुकता या यात्रेला येत असतात.
     भराडीदेवीच्या या जत्रेचं संपूर्ण नियोजन आंगणेवाडीतील ग्रामस्थच करतात. आंगणेवाडीत सगळे आंगणेच आहेत. आपल्या गावावर देवीचा वरदहस्त आहे,या भावनेतून काही वर्षांपूर्वी सर्व आंगणेवाडीवासिय एकत्र आले आणि त्यांनी देवीच्या देवस्थानाकडे व तिच्या जत्रेकडे लक्ष द्यायला सुरुवात केली. तेव्हापासून देवस्थानची आणि आंगणेवाडी गावाची भरभराट झाली. देवीची ही कृपा स्मरूनच देवीच्या जत्रेला सर्व आंगणेवाडीवासिय झाडून संपूर्ण कुटुंबियांसह हजर असतात. या जत्रेच्या कालावधीत संपूर्णच गावच भक्तीमय झालेले असते, एवढी त्यांची भराडीदेवीवर श्रद्धा आहे.विशेष म्हणजे केवळ जुनीच पिढी नाही तर शिकलेली तरुण पिढीदेखील जत्रेच्या कालावधीत सर्व धार्मिक कार्यात सहभागी होते. या सार्यांच्या सहभागामुळेच जत्रेत कुठेही गैरप्रकार घडत नाही. सर्वत्र गावातील कार्यकर्ते हजर असतात. अडचण आली की, मदतीसाठी तत्पर असतात.

     आंगणेवाडीवासियांच्या सुरेख नियोजनामुळेच भराडीदेवीच्या जत्रेचा सर्वत्र गाजावाजा झालेला आहे. कोकणात दरवर्षी छोट्या-मोठ्या मिळून शंभराहून अधिक जत्रा भरतात.पण भराडीदेवीच्या जत्रेइतकी गर्दी कुठेच होत नाही. मात्र या जत्रेत स्थानिकांपेक्षा बाहेरून आलेल्या भाविकांचीच गर्दी अधिक असते.विशेष म्हणजे ही देवी नवसाला पावते, अशी तिची ख्याती पसरली असल्यामुळे जत्रेला आलेल्यांमध्ये 70 टक्के भाविक नवस बोलायला आणि बोललेला नवस फेडायला आलेले असतात.
      देवी खरोखर पावते की, नाही ते ज्यांना अनुभव आलेला असेल,त्यांनाच ठाऊक मात्र ती नवसाला पावणारी देवी आहे, याचा गाजावाजा मात्र माईकवरून सतत केला जातो. त्याचा परिणाम होऊनच अनेक भाविक श्रद्धेने नवस बोलण्याचा निर्धार करत होते. आंगणेवाडीच्या जत्रेत भक्तांवर फेकला जाणारा प्रसाद हे एक मोठं गंमतीदार प्रकरण आहे.जत्रेच्या पहिल्यादिवशी होणार्या या कार्यक्रमाला हजर राहता यावे, म्हणून भक्त रात्री उशिरापर्यंत ताटकळत असतात. कारण देवीचा हा महाप्रसाद भाग्यवानालाच मिळतो, अशी तिच्या भक्तांची श्रद्धा आहे.जत्रेच्या पहिल्यादिवशी गावातील सर्व घरांत कडक उपवास केला जातो. देवीने अन्न ग्रहण केल्याशिवाय त्यादिवशी कुणीही काही खात नाही. देवीला रात्री नेवैद्य दाखवण्याची प्रथा आहे. हा नैवेध करताना घरातील गृहिणी देवीसाठी पुरणावरणाचा प्रसाद करायला सुरुवात करते. का प्रसाद करून झाल्यावर ती गृहिणी पारंपारिक पद्धतीने दागिने वगैरे घालून नटते आणि अतिशय सश्रद्ध भावनेने डोक्यावर प्रसादाचं ताट घेऊन देवीच्या मंदिराकडे जायला निघते. यावेळी तिच्या सोबतीला तिचा नवरा हातात चूड घेऊन पुढे चालतो. ही चूड म्हणजे अंधार नाहीसा करण्याचा प्रकार आहे. अशा पद्धतीने गावातील सर्व घरांतून आणलेला प्रसाद देवीला दाखवला जातो. देवीला नैवेद्य दाखवून झाल्यावर उरलेला भाताचा प्रसाद परत घरी जाताना प्रसादाची वाट पहात उभ्या असलेल्या भक्तांवर उधळला जातो. यासाठी भक्तमंडळी आपल्या वस्त्रांचा पदर देवीपुढे पसरतात.त्यात पडलेली भाताची शितं प्रसाद म्हणून खातात.गेली कित्येक वर्षं महाप्रसादाची ही प्रथा सुरू आहे. महाप्रसाद फेकण्याची आणि भक्तांनी तो झेलण्याची ही प्रथा संपूर्ण देशात बहुधा आंगणेवाडीतच असावी. आंगणेवाडीतील सवाष्णींनी वरून फेकलेला प्रसाद मिळण्यासाठी भक्त मंडळी गर्दी करतात.
     कोकणात जत्रा मोठ्या प्रमाणात होतात. त्या जत्रा एकप्रकारे गावजत्राच असतात. त्यामुळे त्या जंत्रांमध्ये फार मोठी आर्थिक उलाढाल होत नाही. पण आंगणेवाडीच्या जत्रेने कोकणात जत्रांचे सर्वच उच्चांक मोडीत काढले आहेत. सध्या कोकणात नंबर एकची आंगणेवाडीची जत्रा भरते.
     इोकप्रियतेमुळे आज भराडीदेवीच्या देवस्थानाला उर्जितावस्था आली आहे. मूळ कौलारू मंदिराच्या जागी राजस्थानी स्थापथ्यशैलीतील सुरेख मंदिर उभं राहिलं आहे. तसंच मंदिरावर साडेतीन किलो सोन्याचा कळसही चढला आहे. या उर्जितावस्थेला माजी मंत्री नारायण राणे यांचाही मोठा हातभार लागलेला आहे, हे गावकरी नाकारत नाहीत.
     आणखी एक महत्त्वाची बाब म्हणजे आंगणेवाडी जत्रेची तारीख आपल्याला कुठल्याही पंचांगात किंवा कॅलेंडरमध्ये सापडत नाही. कारण ही तारीख निश्चित नसते. देवीचा कौल मिळाल्यावरच तारीख ठरते. की तारीख ठरवण्याची प्रथा मोठी उत्सुकतेची आहे. दिवाळीत शेतीची कामे झाली की, आंगणेवाडीतील देवीचे मानकरी एका डाळीवर (बांबूपासून बनवलेली चटई) बसतात. यालाच डाळप स्वारी म्हणतात आणि डुकराच्या शिकारीचा (पारध) दिवस ठरवतात.देवीला कौल लावला जातो. गावकरी जंगलात घुसतात आणि डुकराची शिकार करून वाजतगाजत घेऊनच परततात. त्यानंतर काही दिवसांनी जत्रेचा दिवस ठरवण्यासाठी पुन्हा डाळप स्वारी होते आणि कौल लावून जत्रेचा दिवस निश्चित होतो. नंतर या जत्रेची तारीख सर्वच माध्यमांतून भाविकांपर्यंत पोहचवली जाते. फेसबूक,वॉट्स अॅपच्या जमान्यात याचा मोठ्या प्रमाणात वापर होतो. पोस्टरबाजी होते.पुण्या-मुंबईपर्यंत जत्रेची तारीख सहज फारवर्ड होत पोहचते. त्यामुळे आंगणेवाडीच्या जत्रेसाठी मुंबईकर जथ्याने येतात.
भराडीदेवीचा इतिहास
     आजचे आंगणेवाडी गाव म्हणजे मालवण तालुक्यातील मसुरे गावाच्या बारा वाड्यांपैकी एक वाडी होय. भरड म्हणजे ओसाड माळरान असलेल्या या परिसरात पूर्वी कुणीच राहत नव्हतं. गावातील सर्व आंगणेदेखील इतरत्र राहात होते. देवीचे स्थान निर्माण झाल्यावरच ते या परिसरात राहायला आले. ओसाड असलेल्या माळरानावर तेव्हाच्या शेतकर्यांना एका स्वयंभू जागृत देवतेचा शोध लागला. या देवतेला आकार नव्हता. ती केवळ पाषाणरुपी होती. मात्र तिचा महिमा लक्षात आल्यावर भराड माळरानावर राहणारी म्हणून लोकांनी तिला भराडी म्हणायला सुरुवात केली. तीच आज आंगणेवाडीची भराडीदेवी म्हणून नावारुपाला आली.

     या देवीचा इतिहासात फार कुठे उल्लेख आढळत नाही.तसेच तिच्याबद्दल गावकर्यांनाही फार काही सांगता येत नाही. फक्त वाडवडिलांपासून तिचे गावात मंदिर होते आणि तिच्या नावाने पूर्वापार गावात जत्रा भरायची ,एवढेच इथले लोक सांगतात. याचबरोबर चिमाजी अप्पा यांनी भराडीदेवीच्या देवस्थानासाठी शेकडो एकर जमीन दिल्याचेही गावातल्या जाणत्या माणसांकडून सांगितले जाते

बुधवार, २२ फेब्रुवारी, २०१७

वस्त्रोद्योग क्षेत्रात सांगलीची भरारी


     अन्न,वस्त्र आणि निवारा या मानवाच्या मूलभूत गरजा आहेत. त्यातील वस्त्र ही गरज म्हणून महत्त्वाची.कापसापासून धागा आणि त्यापासून कापड व तयार कपडे असा देशाच्या सहकार क्षेत्रातील पहिला पथदर्शी प्रकल्प देण्याची किमया पाच जिल्ह्यातल्या भूमिपूत्रांची. अशा या वस्त्रोद्योग निर्मितीच्या क्षेत्रातही जिल्ह्याने देशपातळीवरही आपली नाममुद्रा ठसठशीतपणे कोरली आहे.यात सांगली जिल्हासुद्धा आघाडीवर आहे. वस्त्रोद्योगाची परंपरा तशी शंभर वर्षाहून अधिक वर्षांची आहे. विटा आणि सांगली ही नगरे त्याकाळात वस्त्रोद्योग निर्मितीची जननी म्हणायला हवी.
     एकोणीसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला कोष्टी समाजबांधव आपला परंपरागत विणकामाचा व्यवसाय करीत होते. 1950 पर्यंतच्या 50 वर्षाच्या काळात डवरी मागावर लुगडी या प्रकारच्या साड्यांचे उत्पादन घेतले जायचे. त्यानंतर हातमागाची निर्मिती होऊन मानवी कौशल्याला चालना देणारी गती या व्यवसायाला आली. हात व पायाने चालवल्या जाणार्या या मागावर लुगडी,रंगीत साड्यांचे उत्पादन घेतले जात होते. विटाबरोबरच सांगलीचे राजे पटवर्धन यांनी उद्योगरत्न ही उपाधी देऊन गौरविलेल्या दादासाहेब वेलणकर यांनी 1914 च्या सुमारास सांगलीच्या गजानन मळ्यात 18 मागांचा कारखाना सुरू करून सांगलीच्या औद्योगिक विकासाच्या स्वप्नांची पहाट फुलवली होती. त्यांनीही आपल्या खडतर परिश्रमातून साड्यांच्या उत्पादनाला सुरुवात केली होती. त्यांनी आपल्या बुद्धीकौशल्याने लुगडी या ग्रामीण कापडाचा बाज बदलून त्याला साडीचे रुप दिले. त्यांची ही संकल्पना त्याकाळच्या बाजारात चांगलीच रुजली. याचदरम्यान हातमागामध्ये क्रांती घडून विजेवर चालणार्या यंत्रमागाच्या निर्मितीचे तंत्र विकसित झाले. त्यावर ताबडतोब उद्योगधुरीण असणार्या दादासाहेबांनी यंत्रमागावरील आपली उत्पादने घेण्यास सुरुवात केली. त्याच समकाळात 1960 च्या सुमारास विट्यात चार-पाच जणांनी एकत्र येऊन पहिला यंत्रमाग आणून तेथील व्यवसायातही क्रांती घडवली होती.

     देशात कोठेही यंत्रमागावर पातळे निर्माण होत नसताना इथे सांगलीत दादासाहेब वेलणकरांनी व विट्यात तेथील श्रमिकांनी आकर्षक रंगातील पातळे विणण्यास सुरुवात केली होती. हा व्यवसाय भरभराटीला येण्याचे दिवस असतानाच अचानक केंद्र शासनाने 1974 च्या सुमारास यंत्रमागावर साडी विणण्यास बंदी घालून हा व्यवसाय आणि त्यावर अवलंबून असणार्या भूमिपूत्रांना देशोधडीला लावण्याचा कटू निर्णय घेतला. केंद्राच्या या निर्णयाने हातमाग व यंत्रमागावरील हा व्यवसायच ठप्प बनून गेला होता.
     त्यानंतर 80 च्या दशकात जगातील सर्वात मोठा रोजगार देण्याची वस्त्रोद्योगातील क्षमता ओळखून तत्कालीन शासनाने या उद्योगाच्या वाढीसाठी प्रयत्न सुरू केले. त्यावेळच्या निर्णयानुसार ओपन एंड स्पिनींग मिल या तत्त्वावरच्या सुतगिरण्यांना मंजुरी देण्याचे धोरण राबवून या व्यवसायाला उर्जितावस्थेत आणण्याचे प्रयत्न सुरु झाले. सहकार क्षेत्रातील समकालीन धुरिणांनी या निर्णयाचा फायदा घेत आपापल्या कार्यक्षेत्रात सहकारी तत्त्वावर भागभांडवल उभारत आणि शासनाची मदत मिळवत सुतगिरण्यांच्या उभारणीस सुरुवात केली. त्यामध्ये वसंतदादा पाटील,राजारामबापू पाटील, संपतराव माने या सहकारातील जाणत्या नेत्यांनी भूमिपूत्रांच्या हाताला काम देण्यासाठी या उद्योगांची गुढी उभारली.मात्र परिसरातील कापूस पिकाची कमतरता,बाहेरील कापसाचे दर आणि उत्पादित सुताची बाजारातील किंमत याचा ताळमेळ बसत नसल्याने या उद्योगाचा वारू डळमळीत झाल्याची परिस्थिती होती. तशाही परिस्थितीत या सुतगिरण्या धडधडत होत्या.
त्यानंतरच्या काळात गेल्या दहा वर्षांपासून केंद्र सरकारने देशाचेच नवीन वस्त्रोद्योग धोरण जाहीर करून 25 हजार कोटी रुपयांचा निधी उपलब्ध करून देण्याची घोषणा केली. त्यानंतर पुन्हा एकदा या व्यवसायाने कात टाकायला सुरुवात केली. जागतिक बाजारपेठेतील स्पर्धा सुरू झाल्यानंतर एका बाजूला इटली,जपान,चीन,थेन,दक्षिण-उत्तर कोरिया हे देश वस्त्रोद्योगाच्या प्रगतीवर पुढे येऊ लागले. त्या तुलनेत आपल्याकडे प्रचंड मनुष्यबख,कापसासारख्या कच्च्या मालाची मोठी क्षमता आदी बाबी असूनही आधुनिकतेअभावी भारत देश मागे पडत होता. मात्र नव्या वस्त्रोद्योग धोरणानंतर आता भारतानेही वस्त्रोद्योगातील आपला दबदबा जगाच्या बाजारपेठेत निर्माण केला आहे.
जिल्ह्यात राजारामबापू वस्त्रोद्योग संकुल व त्यातील 6 विविध मूल्यवर्धित प्रकल्प,दीनदयाळ मागासवर्गीय सहकारी सुतगिरणी(इस्लामपूर),सागरेश्वर सुतगिरणी(कडेगाव),महालक्ष्मी मागासवर्गीय सुतगिरणी,स्वामी रामानंद भारती सहकारी सुतगिरणी(तासगाव),शेतकरी विणकरी सहकारी सुतगिरणी,जय महाराष्ट्र मागासवर्गिय सहकारी सुतगिरणी (इस्लामपूर) या उत्पादनाखालील सुतगिरण्या आज कार्यक्षमतेने सुरू आहेत.
     वस्त्रोद्योग क्षेत्रातील क्रांतिकारी बदलांची नोंद घेत ग्रामविकासमंत्री जयंत पाटील व दिलीपतात्या पाटील यांनी केवळ कापसापासून सूत उत्पादनापर्यंत न थांबण्याचा धाडसी निर्णय घेतला. उद्योगाला पूरक असणार्या मूल्यवर्धित प्रकल्पांची सुरुवात करण्याचा यशस्वी प्रयत्न केला. कापसापासून धागा,धाग्यापासून कापड आणि त्या कापडावर विविध प्रक्रिया करून तयार कपडे बनवण्याचा देशाच्या सहकार क्षेत्राला पथदर्शी ठरणारा प्रकल्प इथल्या ओसाड माळरानावर फुलवण्याची किमया केली. राजारामबापूंचे स्वप्न डोळ्यांसमोर ठेऊन त्यांनी घालून दिलेल्या आदर्शांची क्षणा-क्षणाला आठवण ठेवत इथल्या भूमिपूत्रांचा विकास हाच ध्यास मानून वस्त्रोद्योगातील हे ऐश्वर्य उभे केले आहे. शेतकरी विणकरी व जय महाराष्ट्र या दोन सुतगिरण्यांसह जयंत टेक्सटाईल,इंद्रप्रस्थ नीटिंग व गारमेंट,प्रतिबिंब प्रोसेसिंग,प्रेरणा यार्न डाईंग,परिवर्तन गारमेंट व सत्यसाई फॅब्रिक्स अशा 8 प्रकल्पांची उभारणी करताना 400 कोटीहून अधिक रुपयांची गुंतवणूक केली आहे.
राजारामबापूच्या इथल्या स्पिनींग विभागात लक्ष्मी रिटर,सिगर,मुरा टेक्स,स्पास्ला फ्रॉस्ट, विव्हिंग विभागात सोमेट,वायोटेक्स इटली,वानली चायना, गारमेंटमध्ये मत्सुया जपान,डाईंगमध्ये थेन मेड,ज्युकी,सिल्वरसन,कनसाई अशा अत्याधुनिक परदेशी बनावटीच्या यंत्रसामग्रीच्या साहाय्याने घेतलेली उत्पादने आज जगाच्या बाजारपेठेत नावाजली गेली आहेत.देश-परदेशातील नामवंत कंपन्यांच्या शोरुममध्ये इथले कापड तेवढ्याच दिमाखाने आणि विश्वासाने ग्राहकांच्या अंगावर परिमल दरवळाप्रमाणे सुखाच्या धाग्यात गुंफत आहे.
     जयंत व दिलीप पाटील या बंधुतुल्य जोडीने वस्त्रोद्योगातील हा चमत्कार साकारल्यावर, त्यांच्या प्रयत्नांना इथल्या भूमिपूत्रांनी तितक्याच सशक्त हातांनी आधार दिला आहे.महिला,मुले,युवती अशा प्रत्येक घटकाला इथे सामावून घेताना त्यांच्या जीवनातही सुखाचे धागे विणले आहेत. आज या वस्त्रोद्योग संकुलात दोन हजाराहून अधिक भूमिपूत्र उज्ज्वल भविष्याची स्वप्ने रंगवत रममाण झाले आहेत. इथेच माजी मंत्री अण्णासाहेब डांगे या कष्ट,कौशल्य आणि बुद्धीमत्तेचा त्रिवेणी संगम साधलेल्या ज्येष्ठ नेत्यांनी दीनदयाळ मागासवर्गीय सहकारी सुतगिरणीच्या माध्यमातून वाघवाडी परिसराच्या डोंगरात वस्त्रोयोगाचे जाळे विणले आहे. युती  शासनाच्या काळात मंजुरी,इमारत,यंत्रसामग्री उभारणी ते उत्पादन असा प्रवास अल्पकाळात करून सुरू झालेली महाराष्ट्रातील एकमेव सुतगिरणी हा बहुमानही पटकावला. सध्या 36 हजार चात्यांच्या पूर्ण क्षमतेने हा प्रकल्प सुरू आहे. या ठिकाणी हजाराहून अधिक भूमिपूत्र सुखनैवपणे आपल्या जीवनाची वाटचाल करीत आहे. कार्यकारी संचालक अॅड. चिमणभाऊ डांगे यांच्या मार्गदर्शनाखाली ही सुतगिरणी अनेक उपक्रम राबवण्यात अग्रेसर राहिली आहे. अध्यक्ष,उपाध्यक्षांना मानधन देणारी बहुधा ही एकमेव सुतगिरणी असावी.

     माजी गृहमंत्री आर. आर.पाटील यांनी मुहूर्तमेढ रोवलेल्या तासगावच्या रामानंद भारती सुतगिरणीनेही अत्याधुनिकतेची कास धरत प्रगतीकडे वाटचाल ठेवली आहे. माजी मंत्री पतंगराव कदम, आमदार मोहनराव कदम यांच्या मार्गदर्शनाखाली सागरेश्वर सहकारी सुतगिरणीच्या माध्यमातून भूमिपूत्रांना काम मिळाले आहे. कडेपूरच्या महालक्ष्मी मागासवर्गिय सुतगिरणीच्या माध्यमातून  माजी आमदार पृथ्वीराज देशमुख यांच्या मार्गदर्शनाखाली परिसरातील विकासासाठी प्रयत्नशील आहेत.खानापूर तालुका सुतगिरणी, शिराळा तालुका सुतगिरणी सांगलीच्या वैभवात भर टाकत आहेत. जिल्ह्यात या वस्त्रोद्योग क्षेत्रात आमूलाग्र क्रांती घडवून इथल्या श्रमिकांच्या व भूमिपूत्रांच्या जीवनात सुखाचे धागे विणणारी उद्यमशील वृत्ती आणि प्रयत्नाम्मुळे सांगली जिल्ह्याच्या प्रगतीत उद्याच्या उज्ज्वल भविष्याची पहाट दडल्याचे पाहायला मिळते

महाराष्ट्राचादेखील श्‍वास कोंडला


     दिवसेंदिवस देशातील
प्रदूषण वेगवेगळ्या कारणांनी वाढत असून, आजूबाजूला पाहिल्यावर आणि नागरिकांच्या आरोग्यात होत असलेल्या बदलांतूनही जाणवत आहे. याचा परिणाम  आपल्या महाराष्ट्रातही प्रकर्षाने जाणवत आहेच पण केंद्राच्या एका अहवालानुसार त्यावर शिक्कामोर्तब झाले आहे. एका अहवालानुसार महाराष्ट्रातील 17 शहरे अतिप्रदूषित असल्याची स्फोटक आकडे जाहीर झाले आहेत.देशातील 94 शहरांत राज्यातील तब्बल 17 शहरांचा समावेश यात आहे. निव्वळ वायू प्रदूषणाने देशात दरवर्षी किमान सहा हजार लोक मृत्युमुखी पडतात हा जागतिक संस्थेचा अहवाल आहे. मुंबई,नवी मुंबई,उल्हासनगर,बदलापूर,पुणे, नागपूर, अकोला, अमरावती, औरंगाबाद,चंद्रपूर,जळगाव,जालना, सांगली, कोल्हापूर, लातूर, नाशिक आणि सोलापूर या शहराचा या प्रदूषण यादीत नाव आहे.
आपल्या देशाचे केंद्रीय पर्यावरणमंत्री अनिल माधव यांना प्रदूषणामुळे माणसे मरतात, हे दिसले नाही. असा अजब तर्क काढून त्यांनी आपल्या अकलेची दिवाळखोरी जाहीर केली आहे. आता या गोष्टी पुढे हसावे की रडावे, हेच कळेनासे झाले आहे. वास्तविक अलिकडच्या काळात प्रदूषणात झालेली वाढ सातत्याने जाहीरपणे मांडली जात आहे. दिल्ली शहर तर आवाक्याबाहेर गेल्याचे सांगितले जात आहे. सध्या या शहरात प्रदूषण घटावे म्हणून कमालीचे प्रयत्न सुरू आहेत. मात्र अन्य शहरात असे प्रयत्न होताना दिसत नाहीत,ही दुर्दैवाची गोष्ट म्हटली पाहिजे. केंद्र शासनाने आणि राज्य सरकारांनी यावर अधिक वेगाने आणि मोठ्या प्रमाणात प्रदूषणात घट आणण्यासाठी हालचाली करण्याची आवश्यकता आहे, नाही तर आपल्या आणखी लोकांचा द्यावा लागणार आहे.
     एका अहवालानुसार आपल्या भारतात दर मिनिटाला सरासरी दोन लोक प्रदूषणाने निर्माण झालेल्या विकारांचे बळी ठरतात. या वर्षात ही संख्या दहा लाखांवर  जाण्याची शक्यता आहे. अहवालात असे आढळले आहे की, जगातली अतिशय प्रदूषित असलेली शहरे मोजली तर अशा यादीत भारतातल्या सर्वात अधिक शहरांचा समावेश होतो. भारत आणि त्यातल्या त्यात दक्षिण आशिया हा भाग प्रदूषणाने बाधित झाल्याने अनेक प्रकारच्या आजारांनी त्रस्त आहे. अपुर्या दिवसांची मुले जन्मण्याचे प्रमाण भारतात जगात सर्वात जास्त आहे. 2020 साली महाशक्ती होण्याची स्वप्ने पाहणारा हा देश याबाबतीत जगातल्या सर्वात गरीब देेेशांच्याही मागे आहे. प्रदूषणातून निर्माण होणार्या अपुर्या दिवसांच्या प्रसूतीच्या समस्येतही असेच आपण जगात सर्वांच्या पुढे आहोत. अमुक एक समस्या केवळ महिलांंना त्रासदायक ठरणारी आहे असे दिसले तर ती सोडवण्याच्या बाबतीत सगळेच उदासीन असल्याचे दिसून येत आहे.

      पर्यावरणात बदल होत आहे. तो बदल आणि हे वाढते हवेचे प्रदूषण या एकमेकांत गुंतलेल्या समस्या आहेत. त्यांची सोडवणूक होण्याची गरज आहे. वाढत्या प्रदूषणाने मानवी आरोग्याला मोठा धोका निर्माण झालेला आहे. हवामानात ऋतुनुसार होणार्या बदलाने हिवाळ्यात धुके निर्माण होते हे आपण अनेक वर्षे अनुभवत आहोतच. पण आता या धुक्यात प्रदूषक घटकांची भर पडून भारताच्या उत्तर भागातल्या अनेक शहरात एक विचित्र समस्या निर्माण झालेली दिसत आहे. या विशिष्ट हवेने शाळांना सुटी द्यावीं लागते. रेल्वेची वाहतूक बंद होतेे. हवाई वाहतूक विस्कळीत होते आणि नागरी जीवनावर वाईट परिणाम होतो, एकूणच प्रदूषणाची ही वाढ भयावह झाली आहे.
     अरोग्याच्या संदर्भात प्रसिध्द होणार्या लान्सेट या मासिकाने प्रकाशित केलेल्या ताज्या आकड्यांवरून जगातले हवेचे प्रदूषण धोक्याची पातळी ओलांडून पुढे गेले आहे, हे सिद्ध होते. हे संकट भारतात तर गंभीर झालेले आहे. जागतिक आरोग्य संघटनेने एखाद्या शहराची प्रदूषणाची पातळी किती असावी याचे काही निकष निश्चित केले आहेत. भारतातल्या 300 प्रमुख शहरांची पाहणी केली असता असे लक्षात आले की, देशातल्या एकाही शहराची प्रदूषणाची पातळी या जागतिक आरोग्य संघटनेने निश्चित केलेल्या निकषात बसत नाही. म्हणजे या निकषाच्या बाबतीत असे म्हणता येते की भारतात एकही प्रदूषणमुक्त शहर नाही. अर्थात हे प्रदूषण घातक आहेच हे काही सांगण्याची गरज नाही. त्यापासून रोज नवे विकार पसरत आहेत. त्यामुळे अनेकांना जीवाला मुकावे लागत आहे. असेच होत राहिले तर आपल्या देशातील शहरेच नष्ट होण्याची भीती आहे. खेड्यातला माणूस रोजगारासाठी शहरात जात आहे. तो या प्रदूष्णाला बळी पडत असेल तर त्याच्या जिवावर जगणार्या माणसांचे काय? असा सवाल उपस्थित होतो.या प्रदूषणामुळे अनारोग्याला तर निमंत्रण मिळत आहेच,पण यामुळे अनेक गंभीर समस्या निर्माण होत आहेत, याचा विचार व्हायला हवा आहे. शासकीय पातळीवर प्रदूषणाला आळा घालण्यासाठी जातीने आणि वेगाने प्रयत्न व्हायला हवे आहेत.

खर्चिक विवाह सोहळ्यांना चाप


     भारतीय समाज उत्सवप्रिय आहे. सण-उत्सव धुमधडाक्यात देशात साजरे केले जातातच,पण लग्न,मुंज,वाढदिवस असे समारंभदेखील अगदी थाटामाटात साजरे केले जातात. यात प्रचंड प्रमाणात पैशाची उधळपट्टी होत असते. अलिकडे लग्ने तर तर अगदी भव्यदिव्य होत आहेत. आपण वर्तमानपत्रात अशा कित्येक बातम्या वाचल्या आहेत. राजकारणी,उद्योगपती ,सनदी अधिकारी यात मागे नाहीत. पाण्याच्या विहिरीत सबरत बनवल्याच्या गोष्टीही आपण ऐकल्या-वाचल्या आहेत. शंकरराव मोहिते-पाटील, चंद्रकांत खैरे किंवा कर्नाटकातील भाजपचा नेता अशा कित्येकांच्या आपल्या मुला-मुलींच्या लग्नाचा खर्च तोंडात बोटे घालायला लावणारा आहे. लग्न सोहळ्यातला हा प्रचंड खर्च किंवा संपत्तीची उधळपट्टी अथवा अथवा संपत्तीचे जाहीर प्रदर्शन ही एक कुप्रथा भारतीय संस्कृतीला चिकटलेली आहे. विशेष म्हणजे ही प्रथा आपल्या देशात दिवसेंदिवस फोफावत चालली आहे.

     वास्तविक  विवाह म्हणजे दोन जीवांना, मनांना तसेच परिवारांंना जोडणारा भावनोत्कट सोहळा असतो. त्यानिमित्ताने सामाजिक प्रतिष्ठा जपण्याचा खटाटोपच होताना दिसत आला आहे. मात्र त्यामुळे  समाजातील मध्यमवर्गीय आणि गरीब कुटुंबांनाही खर्चिक विवाह सोहळे करण्याचा दबाव येतो. सामाजिक प्रतिष्ठेच्या बेगडी कल्पनांमध्ये सध्या आपले विवाह सोहळे पूर्णपणे अडकून पडले आहेत. म्हणूनच आपली कुटुंबसंस्थादेखील मोडकळीस येण्याचे प्रमाण वाढत चालले आहे. विवाह सोहळ्यांमध्ये संपत्तीचे किळसवाणे आणि हिडीस प्रदर्शन करण्याच्या प्रवृत्तीला आता सरकारकडूनच कठोरपणे चाप लावला जात आहे. केंद्र सरकारकडून लवकरच याबाबतचे विधेयक मंजूर केले जाणार आहे. त्यानंतर संपूर्ण देशात विवाहातील खर्चांवर निर्बंध घालणारा कायदा अस्तित्वात येऊ शकेल. मात्र जम्मू-काश्मीर राज्य हे असा कायदा करणारे देशातले पहिले राज्य ठरले आहे. राज्याचे सामाजिक विभागमंत्री झुल्फीकार अली यांनी नुकताच याबाबतचा आदेश जारी केला आहे. विवाह सोहळ्यांच्या निमित्ताने येणार्या पाहुण्यांसाठी पंचपक्वान्नांच्या पंगती, वर्हाडी लोकांसाठी आकर्षक भेटवस्तू-आहेर, बँडबाजा, आतषबाजी, वरात अशा एका ना दोन अनेक बाबींवर वायफळ खर्च करण्याचा प्रकार कमालीचा वाढीस लागला आहे.
 थाटामाटाच्या समारंभामुळे मुळात लूट, स्पर्धा व पर्यावरणीय नुकसान या गोष्टी तर होत आहेतच. आता पत्रिकादेखील महागडी काढली जात आहे. श्रीमंत मंडळी मोठ्या प्रमाणात कुटुंबातील विवाह सोहळ्याचा डामडौल करताना दिसतात. त्यातून संपत्तीचा बडेजाव, रूबाब मिरवण्याची वृत्तीदेखील लक्षात येते. परंतु समाजातील आर्थिकदृष्ट्या कमकुवत असलेल्या घटकांतील विवाह सोहळ्यांमध्ये तसा खर्च होणे अशक्य असते. परंतु वराकडची मंडळी त्याचा काहीही विचार न करता अफाट खर्चाची वेडगळ अपेक्षा करतात. परिणामी वधूंकडच्या मंडळींवर प्रचंड मानसिक आणि सामाजिक दबाव येतो. त्यातूनच कर्ज काढून विवाह सोहळ्यात आर्थिक उधळपट्टी करण्याची वृत्ती वाढत चालली आहे.
     लग्नात अन्नाची एक मोठ्या प्रमाणात नासाडी होत आहे. हे आपल्या 40 टक्के गरिबीत जगणार्या देशात दुर्दैवी गोष्ट आहे. सतराशे साठ अन्न पदार्थ केले जातात. वाट्टेल तसे ताटात वाढले जातात. या नासाडीत कित्येक कुटुंबाचे एकवेळचे जेवण उरकून जाते. यालादेखील आता आळा घालण्याची आवश्यकता आहे. अर्थात फक्त अन्नावर उधळपट्टी होत नाही, हे आपणास सांगायला नको. पाण्याची,कपड्याची अशा कित्येक गोष्टीची उधळपट्टी होते. एकिकडे असे थाटामाटाचे चित्र आहे तर दुसरीकडे कित्येकांना पोटाला घासभरदेखील अन्न मिळत नाही. प्यायला घोटभर पाणी नाही, अंगावर नेसायला पुरेसे कपडे नाहीत अशी मोठी विषमता आपल्या देशात आहे. हा विरोधाभास चीड आणणारा आहे. अलिकडेच आपण एक बातमी वाचली आहे. जगातील सर्वाधिक संपत्ती काही मूठभर लोकांकडेच आहे. ही विषमता एक ना एक घात करणारी आहे, याचा विचार व्हायला हवा आहे. आताच्या जमान्यात झटपट श्रीमंत व्हायचे वेड सगळ्यांनाच लागले आहे. त्याच्याने गुन्हेगारी फोफावत चालली आहे. त्यामुळे संपत्तीचे ओंगळवाणे प्रदर्शन श्रीमंत लोकांनाच धोकादायक ठरणार आहे.  

     नवर्याकडच्या लोकांनी ऐन लग्नात हुंडा मागितला म्हणून मुलींनी आत्महत्या केल्या आहेत. वास्तविक महाराष्ट्रातील शेतकर्यांच्या झालेल्या आत्महत्यांमागचे खर्चिक विवाह सोहळे हेदेखील प्रमुख कारणे आहेत. आता शासनच यावर चाप लावणार आहे, हे एक बरे झाले. यासाठी लवकरच एक विधेयक वरच्या सभागृहात सादर होणार आहे. लग्नपत्रिकेपासून ते लग्नाच्या वरातीपर्यंत प्रचंड खर्च करणार्यांवर आता सरकारची करडी नजर असणार आहे. शासनाकडून विवाह सोहळ्यांमधील खर्चावर मर्यादा घालण्यात येणार आहेत. लग्नामध्ये व्यर्थ थाटमाटाचा आग्रह धरणार्यांना आता सरकारी चौकशांना तोंड द्यावे लागेल. आर्थिक ऐपतीचा विचार न करता मुला-मुलींच्या लग्नात वारेमाप खर्च करण्यावर त्यामुळे नियंत्रण येणार आहे. सामाजिक विकृती बनत चाललेल्या प्रकारांना रोखण्यासाठी कायदा आता मदतीला धावू शकेल, मात्र कायद्याने माणसे सुधारतील का असाही एक प्रश्न आहे. कारण आपल्या देशात लोकांच्या हिताचे अनेक कायदे झाले आहेत. मात्र त्याची अंमलबजावणी होताना कुठेच दिसत नाही. त्यामुळे या विधेयकाचेदेखील तसेच होणार का, असा सवाल उपस्थित होत आहे. पण काही झाले तरी या विधेयकाने काही टक्क्याने का होईना यात फरक पडणार आहे, हे निश्चित. त्यामुळे यात समाधान मानायला हवेच.

एक्झाम फोबिया मुलांसाठी घातक


     दहावी-बारावीच्या बोर्डाच्या परीक्षा आता फक्त काही दिवसांवरच येऊन आहेत.ज्यांना गुणवत्तेत यायचं आहे,त्यांनी अगोदरच्या इयत्तेपासूनच अभ्यास सुरू केलाय.तर ज्यांना फक्त पास होऊन पुढच्या वर्गात जायचं आहे,त्यांनी प्रीलिमच्या काही दिवस आधी अभ्यासाला सुरुवात केली आहे. पण परीक्षेच्या आधीचे हे काही दिवस या सगळ्यांसाठी महत्त्वाचे आहेत. शैक्षणिक जीवनातील सर्वात महत्त्वाच्या मानल्या जाणार्या या परीक्षांना बसलेल्या विद्यार्थ्यांची आणि पालकांचीही घालमेल सुरू आहे. जसजशी परीक्षेची तारीख जवळ येत आहे,तसतसे सगळ्यांचं टेन्शन वाढतच चाललं आहे.
     दहावी-बारावीच्या परीक्षांना गेल्या काही वर्षात आपल्याकडे अवास्तव महत्त्व प्राप्त झालं आहे. दहावीच्या परीक्षेनंतर चांगल्या कॉलेजमध्ये प्रवेश मिळावा यासाठी,तर बारावीच्या परीक्षेनंतर (आता सीईटी,नीटनंतर) ज्या क्षेत्रात आपल्याला करिअर करायचे आहे,त्यासाठीच्या पदवी शाखेत आणि तेही त्यासाठी प्रसिद्ध असलेल्या कॉलेजमध्येच प्रवेश मिळावा,यासाठी विद्यार्थ्यांमध्ये जीवघेणी स्पर्धा सुरू झाली आहे. त्यामुळे जीवनात तर यशस्वी व्हायचं असेल तर परीक्षांमध्ये अधिकाधिक गुणांनी उत्तीर्ण होणं आवश्यक आहे, असा अलिखित नियमच तयार झाला आहे. शिक्षण व्यवस्थेतल्या या गुणवादाचा विद्यार्थ्यांवर अतिशय विपरित परीणाम होत आहे. विद्यार्थ्यांच्या मानगुटीवर बसलेल्या परीक्षेच्या या दडपणाने त्यांची झोपच उडवली आहे.

     फेब्रुवारी-मार्च म्हणजे परीक्षांचे दिवस. भीतीचे दिवस. विद्यार्थ्यांच्या मनातल्या या परीक्षेच्या भीतीला मानसशास्त्रीय परिभाषेत एक्झाम फोबिया म्हणतात. वर्षभर नियमित अभ्यास केलेला विद्यार्थी असो किंवा परीक्षेच्या काही दिवस आधी मार्गदर्शिका किंवा क्लासच्या नोट्स पाठ करणारा विद्यार्थी असो, प्रत्येकाला कमी- अधिक प्रमाणात परीक्षेची भीती वाटत असतेच. पण जेव्हा ही भीती विद्यार्थ्यांचे संपूर्ण मनच व्यापून टाकते, तेव्हा त्याचा परीक्षेतल्या परफॉर्मन्सवर अत्यंत विपरित परिणाम होऊ शकतो.
     प्रीक्षेच्या भीतीचा हा बागुलबुवा म्हणजेच एक्झाम फोबिया. एक्झाम फोबियामुळे काही विद्यार्थ्यांना परीक्षेच्यावेळी उत्तरं आठवत नाहीत.काही जणांना अर्धवट उत्तरं आठवतात. त्यांच्या मनात गोंधळाची स्थिती निर्माण होते. काहीजण तर पूर्ण ब्लँक होऊन जातात. काहींचे हात-पाय थरथरतात. पोटं दुखतं,उलट्या होतात. ताप येतो. अभ्यास झालेला असतानाही या गोष्टींमुळे परेक्षेला बसलेल्या विद्यार्थ्यांच्या परफॉर्मन्सवर प्रतिकूल परिणाम होतो.
     आजकालच्या सुशिक्षित कुटुंबातील मुला-मुलींना अभ्यासासाठी आवश्यक असलेल्या सर्व गोष्टी सहज मिळतात. पालक हजारो रुपये फी भरून चांगल्या क्लासमध्ये आपल्या मुलांसाठी  प्रवेश घेतात. गाईड्स,नोट्सपासून मुलांसाठी सर्वकाही उपलब्ध असतं. अनेकांना अभ्यासासाठी स्वतंत्र खोली असते. ज्यांची घरं लहान आहेत, ते आपल्या भागातल्या स्टडी रुममध्ये  जाऊन अभ्यास करतात. वर्षभर शाळेतले शिक्षक, क्लासचे शिक्षक यांचे मार्गदर्शन मिळालेले असतानाही मग विद्यार्थ्यांना परीक्षेची भीती का वाटावी? एक्झाम फोबिया का व्हावा?
     पालकांनी अनेक गोष्टी उपलब्ध करून दिल्या असल्या तरी बहुतांश विद्यार्थी वर्षभर अभ्यासात चालढकल करतात. शेवटी परीक्षेला 15-20 दिवस राहिलेले असतात,तेव्हा त्यांना अभ्यासाचं प्रचंड दडपण येतं. वर्षभरचा अभ्यास शेवटच्या काही दिवसांमध्ये करणं त्यांना अशक्य वाटू लागतं. या उलट,जे विद्यार्थी वर्षभर नियमित अभ्यास करतात,त्यांना आपण चांगले गुण मिळवू का? आपल्याला मॅक्झिमम मार्क्स मिळतील की नाही?याची चिंता सतावत असते. आई-वडिलांनी आपल्या शिक्षणासाठी पैसे खर्च केलेत, शिक्षकांनी आओपल्यावर विश्वास टाकलाय,या सग़ळ्या गोष्टींचे आपण चीज करू शकू का? याचं दडपण अशा विद्यार्थ्यांवर येतं. याशिवाय काही पालक आपल्या मुलांची क्षमता लक्षात न घेताच त्यांची तुलना हुशार मुलांची करतात. मुलांवर दवाब टाकतात. यामुळे मुलांचा आत्मविश्वास कमी होतो. परीक्षेत माझ्याकडून काही चूक तर होणार नाही ना? मी अपयशी तर ठरणार नाही ना? याचं मुलांवर खूप दडपण येतं आणि त्यांना एक्झाम फोबिया होतो. काही जणांच्या केसेसमध्ये अॅन्झायटीची तीव्रता एवढी वाढते की, त्यांना आपलं आयुष्यच संपवावंस वाटू लागतं.
परीक्षेच्या भीतीमुळे विद्यार्थ्यांना आपल्या मनातली ही घालमेल नीट समजत नाही. अनेकदा पालकांशी त्यांचा योग्य संवाद होत नसतो. त्यामुळे मानसिक आजार असलेला एक्झाम फोबिया विद्यार्थ्यांच्या शरीरावरही परिणाम करू लागतो.परीक्षेच्या काळात हमखास होणारी सर्दी,डोकेदुखी,पोटदुखी या भीतीमुळेच होते. अशक्तपणा वाटू लागतो. काही करण्याची इच्छाच राहत नाही. परीक्षेच्या अॅन्झायटीमुळे काही जणांची भूक अत्यंत कमी होते. तर काही जणांची भूक खूप वाढते. काहींची झोपच उडते तर काहींना सतत झोप येते. मन आणि शरीर पोखरून टाकणार्या या एक्झाम फोबियाचा विद्यार्थ्यांच्या परीक्षेतल्या परफॉर्मन्सवर वाईट परिणाम होतो. त्यामुळे ही गोष्ट लाइटली घेणं योग्य नाही. यावर उपाय शोधून मुलाला नॉर्मलवर आणणं महत्त्वाचं आहे. यासाठी सुसंवाद घडणं महत्त्वाचं आहे. तज्ज्ञांनाही हेच वाटते. विद्यार्थ्यांनी आपल्या पालकांशी, शिक्षकांशी,सहकारी मुलांशी ज्या ज्या वेळेला शक्य होईल,त्या त्या वेळेला संवाद साधला पाहिजे. मनातल्या भावना,भीती व्यक्त न केल्याने दडपण वाढत जातं. एकटं राहिल्याने तर तणाव आणखीनच वाढतो. शारीरिक किंवा मानसिक असा कुठलाही त्रास होत असेल तर ताबडतोब डॉक्टरांचे मार्गदर्शन घेतलं पाहिजे. दुसर्या बाजूला परीक्षेच्या शेवटच्या दिवसांमध्ये टाइम मॅनेजमेंट करून त्यांचं कसोसीने पालन केलं पाहिजे. जी मुलं वेळेचं नीट नियोजन करतात आणि इतरांशी संवाद साधतात.ती परीक्षेला आत्मविश्वासाने सामोरं जातात.
   
 परीक्षेची ही भीती त्यांच्या पालकांनाही सतावते. त्यामुळे परीक्षा जवळ आली की, पालक थेट महिनाभराची सुट्टी घेऊन पाल्याच्या मागे अभ्यासासाठी लागतात. पण पालक आणि पाल्य यांच्यात असलेल्या जनरेशन गॅपमुळे त्यांच्या विचार करण्याच्या पद्धतीमध्ये तफावत असते. बरेचदा त्यांचे विचार परस्परविरोधीही असतातअनेकदा पालक त्यांनी त्यांच्या काळात ज्या पद्धतीने अभ्यास केला होता, त्या पद्धतीनेच आपल्या पाल्याने अभ्यास करावा, असा चुकीचा आग्रह धरतात.पूर्वी पहाटे लवकर उठून अभ्यास करायची पद्धत होती. आताच्या बदललेल्या लाइफ स्टाइलमुळे विद्यार्थ्यांना रात्रीचे जागून अभ्यास करणं आवडतं. अभ्यासाच्या पद्धतीही आता पूर्णपणे बदलल्या आहेत. त्यामुळे पालकांनी पाल्याने पहाटे उठावे आणि अभ्यास करावा, असा आग्रह धरू नये. त्याच्यावर गुणांची सक्ती करू नये. एवढे गुण मिळालेच पाहिजेत, असा आग्रह धरू नये. उलट त्याला तुला किती गुण मिळतात, ते आम्हाला मान्य आहेत. मात्र परीक्षेचे टेन्शन घेऊ नकोस, असे सांगितले पाहिजे. मुलांमध्ये सकारात्मक भाव निर्माण करून त्याच्यात मोकळेपणा येऊ द्यावा. त्याच्याशी सतत बोलत राहा. अडचणी विचारत चला. त्याला विरुंगळ्यासाठी वेळ द्या. याचा चांगला फायदा होईल.

     दहावी-बारावीच्या परीक्षांच्या भीतीचा हा बागुलबुवा काल्पनिक आहे खरा, पण त्याचे परिणाम भीषण आहेत. पण पालकांनी आपल्या पाल्याशी योग्य संवाद साधला आणि विद्यार्थ्यांनी परीक्षेला सामोरे जाण्याचे धैर्य अंगी बाळगले तर हा एक्झाम फोबिया कुठच्या कुठे पळून जाईल. आणि मग यश आपलेच आहे.(विविध लेख आणि मुलाखतींवर आधारित)