शुक्रवार, २५ मे, २०१८

सुप्रसिद्ध उद्योजक अशोक खाडे


     मी उद्योजक अशोक खाडे. मी मूळचा सांगली जिल्ह्यातील तासगाव तालुक्यातल्या पेडचा. मी आज दास ऑफशोअर या यशस्वी अशा पाचशे कोटी उलाढाल असलेल्या कंपनीचा मालक आहे. आज माझ्या कंपनीत सुमारे तीन हजार कर्मचारी काम करतात. सव्वीस वर्षांपूर्वी दरमहा पंधरा हजार रुपये पगाराची नोकरी सोडून माझा स्वत:चा उद्योग सुरू केला. पण हे एवढे मोठे वैभव आज उभे राहिले असले तरी त्यावेळी माझ्या अंगी असलेल्या आत्मविश्वास,जिद्द आणि मेहनतीमुळे घडले आहे. त्यामुळे जीवनात यशस्वी व्हायचे असेल तर या गोष्टी आपल्या अंगी असणे आवश्यक आहे.

     मी लहान असतानाची आमची घरची आर्थिक परिस्थिती फारच बेताची होती. वडील चांभार काम करायचे. आई शेतात राबायची. यामुळे मीदेखील शेतीची कामे शिकलो. शेतातील भांगलणीसारखी कामे, ऊसतोडणी ही कामे केली आहेत. पुढे तासगावच्या बोर्डिंगमध्ये राहून मॅट्रिकपर्यंतचे शिक्षण पूर्ण केले. नंतर आत्यांकडे मुंबईला गेलो. तिथे दहा बाय दहाच्या खोलीत राहून इंजिनिअरिंगचे शिक्षण पूर्ण केले. पुढे माझगाव डॉकला 1975 मध्ये इंजिनिअर म्हणून नोकरीला प्रारंभ केला. मात्र नोकरीत मन रमेना. शेवटी 1992 मध्ये दरमहा पंधरा हजार रुपये मिळणारी नोकरी सोडून दिली आणि स्वत:ची दास ऑफशोअर कंपनी स्थापन केली. आम्ही तिघे भावंडं आहोत प्रत्येकाच्या नावाच्या इंग्रजी आद्याक्षरांवरून (दत्तात्रय, अशोक आणि सुरेश) दास हे नाव कंपनीला दिले. यातील सुरेश खाडे हे मिरज विधानसभा मतदारसंघाचे प्रतिनिधीत्व करतात. या कंपनीचा विस्तार होत गेला असून आज इंजिनिअरिंग, डेअरी, ॅग्रो प्रॉडक्ट, रस्ते बांधणी, समुद्रातील कामे, उड्डाण पूल, बांधकाम अशा सात कंपन्यांचा समूह बनला आहे.
     स्वीडनच्या शालेय अभ्यासक्रमात माझ्याविषयीच्या धड्याचा अंतर्भाव करण्यात आला आहे. खरे तर युवकांना आणि खास करून लहान मुलांना माझे सांगणे आहे की, खूप मेहनत करा. जिद्द ठेवा, आयुष्यात यश हमखास मिळते. आपल्याला आवडणारे क्षेत्र निवडा. त्यामुळे मन लावून काम करता येईल आणि त्यात चांगली प्रगती साधता येईल. आज सरकारी नोकर्या कमी आहेत. त्यामुळे नोकरीच्या मागे न धावता उद्योजक व्हा. मात्र यासाठी कौशल्य आत्मसात करायला हवे.
     कोणावरही विसंबून राहून उद्योग करता येत नाही. ज्या विषयाचे ज्ञान आहे, तेच क्षेत्र निवडा म्हणजे फसवणूक होणार नाही. उद्योग सुरू करण्यापूर्वी त्याचा सांगोपांग अभ्यास करा. आपले प्रश्न घेऊन यशस्वी झालेल्या आणि उद्योगात अयशस्वी झालेल्या लोकांकडे जा. चर्चा करा. त्यांच्या यशापयाशाचे मर्म जाणून घ्या. शंकांचे निरसन करून घ्यायला लाजू नका आणि घाबरूही नका आणि मगच उद्योगाचा नारळ फोडा.
     उद्योजक म्हणून श्रीगणेशा केल्यावर मला पहिले काम माझगाव डॉकमध्येच मिळाले. ते काम 1 कोटी 92 लाखांचे होते. यासाठी पैसे उभे करणे कठीण होते,पण माझा आणि माझ्या भावांचा समुद्रातील कामांचा प्रदीर्घ अनुभव कामाला आला. आमचा कामातील प्रामाणिकपणा पाहून बँकांनी आम्हाला अर्थसहाय्य केले. मग काय? आम्ही मागे वळून पाहिलेच नाही. ब्रिटिश गॅस, ओएनजीसी या कंपन्यांचे समुद्रातील प्रकल्पांची कामे केली. अबुधाबीचे राजे शेख महंमद बिन खलिफा यांच्याबरोबर आमची भागिदारी आहे. उद्योग जगतात आमचे आदर्श जमशेदजी टाटा आहेत. त्यांच्याकडून खूप काही शिकण्यासारखे आहे.
     आपला मराठी माणूस उद्योग करायला कचरतो. नोकरी करणे, आठवड्याच्या सुट्ट्या खाणे आणि आहे त्यात समाधान मानणे असे मर्यादित आयुष्य मराठी माणूस जगतो. भरारी मारण्यासाठीचे पंख आपणच छाटून घेतलेले असतात. पण आयुष्यात मोठे व्हायचे असेल तर कष्ट करण्याची जबरदस्त तयारी असायला हवी आहे. सणवार,लग्न सोहळे,दिवाळी, श्रावण अशा कामांसाठी आपण हकनाक सुट्ट्या खर्च करीत असतो. बस किंवा रेल्वेतला प्रवास आपण झोपून किंवा गप्पा मारण्यात घालवतो. राजकारण,क्रिकेट, दुसर्यांविषयी कुचेष्टा करण्यात वेळ घालवत असतो. म्हणजे जवळपास आपण साठ ते सत्तर टक्के वेळ वाया घालवतो. हाच वेळ सत्कारणी लावला तर आपलाच फायदा होतो.
     कोणताही व्यवसाय,उद्योग करायचा असेल तर संयम, मेहनत, प्रामाणिकपणा, कौशल्य, नम्रता आणि नेतृत्व क्षमता महत्त्वाची आहे. यश मिळवायचे असेल तर घेतलेल्या कामावर तुटून पडायला हवे. आज नवनव्या संधी आहेत. त्या हेरता आल्या पाहिजेत. आज अनेक वडिलोपार्जित व्यवसाय मागे पडत आहेत,पण त्यांना नव्या तंत्रज्ञानाची, कौशल्याची जोड दिल्यास असे व्यवसाय पुन्हा उभारी घेऊ शकतात. मॉल उभा करायला फार अक्कल लागत नाही,पण स्कील बिझनेस महत्त्वाचे आहे. उद्योगात यश मिळवण्यासाठी आणि मालाच्या पुरवठ्यासाठी सतत अभ्यास महत्त्वाचा आहे. ग्राहक वाचता आला पाहिजे. स्ट्रेन्थ, वीकनेस, अपॉर्च्युनिटी आणि थ्रेटस या चार मुद्द्यांवर व्यवसाय,उद्योग आधारलेले आहेत. त्याचे विश्लेषण महत्त्वाचे आहे. आपली बलस्थाने आणि कमजोरी आपल्याला ओळखता आली पाहिजेत. बाजारपेठांतील संधी आणि व्यवसायातील अडथळे यांचे सतत मूल्यमापन केले पाहिजे. अर्थात उद्योगधंद्यात सतर्कताही महत्त्वाची आहे.

सोमवार, २१ मे, २०१८

विकासाच्या वाटेवरील आव्हाने


     अलिकडच्या काही दिवसांत जगभरातल्या आर्थिक संघटनांचे जे काही शोध आणि अभ्यासाचे अहवाल प्रकाशित होत आहेत, त्यावरून भारताची वेगाने वाढणारी अर्थव्यवस्था आणि दहा-बारा वर्षांत भारत जगातील तिसरी अर्थव्यवस्था बनेल, असा निष्कर्ष काढला जात आहेत. पण याच अभ्यास अहवालांमध्ये हेही सांगितले जात आहे की, भारताला विकासाच्या वाटेवर दिसत असलेल्या काही आव्हानांनादेखील समर्थपणे तोंड द्यावे लागणार आहे.कच्च्या तेलाच्या वाढत्या किंमतींमुळे अर्थव्यवस्था वाचवण्यासाठी रणनीती आखण्याची गरज आहे. विदेश व्यापार तूट कमी करावी लागेल. तर देशातल्या व्यवसायातील वातावरणामध्ये सुधारणा आणण्याची गरज आहे. यात कुठलेही दुमत असायचे कारण नाही की,जग भारताच्या आर्थिक शक्यतांचा स्वीकार करत आहे. अलिकडेच 8 मे रोजी जगातल्या प्रसिद्ध लोवी इंस्टीट्यूट संघटनेद्वारा प्रकाशित करण्यात आलेल्या एशिया पॉवर इंडेक्समध्ये आर्थिकसह अन्य विविध मुद्द्यांवर अशियाई क्षेत्रातल्या पन्नास देशांच्या यादीत भारताला चौथी सर्वात प्रमुख अर्थव्यवस्था असल्याचे म्हटले आहे. त्याचबरोबर भारत भविष्यातील एक विशाल शक्ती असेल, असेही म्हटले आहे.

     अशाच प्रकारे गेल्या काही दिवसांपूर्वी आशियाई विकास बँकेनेदेखील म्हटले आहे की,चालू आर्थिक वर्षांत भारताचा सात टक्क्यांहून अधिक  अंदाजित आर्थिक वृद्धी दर आश्चर्यकारकरित्या  वेगाने वाढला आहे. जर असाच वेग कायम राहिला तर अर्थव्यवस्थेचा आकार पुढच्या दशकभरात दुप्पट होऊन जाईल. हार्वर्ड विद्यापीठामधील आंतरराष्ट्रीय विकास केंद्रानेदेखील विकास रिपोर्ट 2018 मध्ये म्हटले आहे की, भारताची अर्थव्यवस्था एका दशकात सर्वात वेगाने वाढणारी अर्थव्यवस्था असेल. भारताचा वृद्धी दर चीन आणि अमेरिकेपेक्षाही अधिक राहील.
     गेल्या काही दिवसांत आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधी (आयएमएफ)ने प्रकाशित केलेल्या वर्ल्ड इकॉनॉमिक आउटलूकमध्ये म्हटले गेले आहे की, भारत फ्रान्सला मागे टाकून जगातील सहावी मोठी अर्थव्यवस्था बनली आहे. जीडीपीच्या आकारमानाच्यादृष्टीने भारत 2.6 लाख कोटी डॉलर मूल्य असलेला देश आहे. या अहवालानुसार पाच अन्य मजबूत अर्थव्यवस्था असलेले देश,ज्यांची नावे भारताच्या अगोदर आहेत, त्यांची नावे आहेत अमेरिका, चीन,जपान, जर्मनी आणि ब्रिटेन. आयएमएफचे म्हणणे असे की, जर भारत आर्थिक सुधारणांची प्रक्रिया अशीच सध्याच्याप्रमाणे कायम राबवित राहिला तर 2030 पर्यंत तो जगातील तिसरी सर्वात मोठी अर्थव्यवस्था बनू शकतो.याच प्रमाणे विश्वविख्यात ब्रिटीश ब्रोकरेज कंपनी हाँगकाँग अॅन्ड शंघाय बँक कॉरपोरेशन (एचएसबीसी) नेदेखील आपल्या अभ्यास अहवालात म्हटले आहे की, जरी 2016-17 मध्ये भारताच्या वृद्धीच्या मार्गात अडथळे आले होते, तरीदेखील आता भारतातील आर्थिक सुधारणांमुळे  मजबूत होत चालली अर्थव्यवस्था प्रभावीरित्या दिसून येईल आणि 2028 पर्यंत भारत जगातील तिसरी सर्वात मोठी अर्थव्यवस्था बनू शकेल.
     भारताच्या अर्थमंत्रालयाने जारी केलेल्या अहवालात म्हटले गेले आहे की, देशातला जिल्हावार कृषी-उद्योगाचा विकास, पायाभूत साचेबंद पकड आणि मागणीनुसार गुंतवणूक निर्मितीमध्ये यथोचित वृद्धी करण्यासाठी रणनीती आखली गेल्यास 2025 पर्यंत भारतीय अर्थव्यवस्थेचे आकारमान 5 हजार अब्ज डॉलरपर्यंत पोहचेल. सध्याचे आकारमान 2500 अब्ज डॉलर इतके आहे. यावरून जगभरातले अभ्यास अहवाल, शोध आगामी काही वर्षांत भारताची अर्थव्यवस्था वेगाने पुढे जाईल आणि पुढच्या दशकभरात ती तिसरी सर्वात मोठी अर्थव्यवस्था बनू शकेल, असे सांगत आहेत, हे स्पष्ट होत आहे.नि:संशय भारतीय अर्थव्यवस्थेशी जोडलेल्या गेलेल्या काही सकारात्मक बाजूदेखील स्पष्टपणे दिसत आहेत.आयएमएफचे म्हणणे असे की, 2018 मध्ये भारताचा विकास दर 7.4 टक्के राहील आणि 2019 मध्ये 7.8 टक्के होईल. चीनचा 2018 चा विकास दर 6.6 टक्के आणि 2019 मध्ये 6.4 टक्के राहण्याचा अंदाज आहे. अशा परिस्थितीत भारत सर्वात वेगाने विकास दर वाढणारा देश असल्याचे चित्र दिसत आहे.
     भारताची निर्यात 2017-18 मध्ये लक्ष्यानुरुप 300 अब्ज डॉलरच्यावर पोहचली आहे. भारताचा शेअर बाजार, भारताची विदेशी मुद्रा आणि भारतीय रुपया यांची परिस्थिती चांगली आहे. जीडीपीतले प्रत्यक्ष कर योगदान वाढले आहे. अशा प्रकारे आर्थिक उदारीकरणानंतर भारतीय अर्थव्यवस्थेला उजळून टाकण्यामध्ये इथल्या मध्यम वर्गियांचीही विशेष भूमिका राहिली आहे. देशाच्या विकास दराबरोबरच शहरीकरणाच्या वाढलेल्या दराच्या जोरावर भारताल्या मध्यम वर्गातील लोकांची आर्थिक ताकददेखील वेगाने वाढत आहे. हा वर्ग दीर्घ काळ देशातल्या अधिक उत्पादन, अधिक विक्री आणि अधिक नफा यांचा स्त्रोत राहिला आहे.
     अर्थव्यवस्था उजळण्याच्या शक्यतांना साकार करण्यासाठी काही अव्हानांचा यशस्वीरित्या सामना करावा लागणार आहे. आता देशाच्या अर्थव्यवस्थेला उंची देण्यासाठी मॅन्युफॅक्चरिंग सेक्टरची महत्त्वाची भूमिका द्यायला हवी. मेक इन इंडिया योजना वेगवान करायला हवी. यामुळे भारतात आर्थिक आणि औद्योगिक विकासाच्या नव्या शक्यता आकाराला येऊ शकतील. मागे प्रकाशित करण्यात आलेल्या जागतिक बँकेच्या अहवालात म्हटले आहे की, मॅन्युफॅक्चरिंग सेक्टरला प्रोत्साहन देऊन भारत चीन आणि पश्चिमी देशांना मागे टाकून जगातला एक नवा कारखाना बनू शकतो.
     वास्तविक सध्याच्या घडीला जगातल्या एकूण उत्पादनापैकी 18.6 टक्के उत्पादन एकटा चीन करत आहे. पण काही वर्षांपासून चीनमध्ये आलेली मरगळ, युवा क्रियाशील लोकसंख्येतील घट आणि वाढते मेहनत खर्च आदी कारणांमुळे चीनमध्ये औद्योगिक उत्पादनामध्ये अडचणी वाढत चालल्या आहेत. अशा परिस्थितीत उत्पादनातील गुणवत्तेच्याबाबतीतही चीनच्या पुढे चाललेल्या भारताच्या मॅन्युफॅक्चरिंग सेक्टरमध्ये पुढे जाण्याची शक्यता अधिक असल्याचे म्हटले जात आहे.प्रसिद्ध वैश्विक शोध संघटन स्टॅटिस्टा आणि डालिया रिसर्चद्वारा मेड इन कंट्री इंडेक्स 2016 मध्ये गुणवत्तेच्याबाबतीत मेड इन इंडिया, मेड इन चायनापेक्षा पुढे आहे. फक्त देशातील मेक इन इंडियाच्या यशस्वीतेसाठी कौशल्य प्रशिक्षित युवकांची कमतरता पूर्ण करणे एवढेच नव्हे तर जगातल्या बाजारातील भारताच्या प्रशिक्षित युवकांची मागणी पूर्ण करण्यासाठीदेखील कौशल्य प्रशिक्षण रणनीती आखावी लागेल. कौशल्य प्रशिक्षित युवकांची मागणी जगभरात आहे. ही गरज भारत पूर्ण करू शकतो. कारण भारतात मोठ्या प्रमाणात युवा वर्ग आहे. या उपलब्ध मनुष्यबळाला कौशल्य प्रशिक्षित करणे महत्त्वाचे आहे. मुळात आपल्या देशातच कौशल्य प्रशिक्षित युवकांची वानवा आहे. ही दरी कमी करायला हवी. भारतात फक्त वीस टक्के लोकच कौशल्य प्रशिक्षित आहेत. चीनमध्ये हीच संख्या 91 टक्के आहे.
     सध्या आंतरराष्ट्रीय बाजारात कच्च्या तेलाच्या किंमती वाढत आहेत,त्याचा आपल्या विकास दराला अडथळा येऊ शकतो. त्यामुळे तेल किंमती कमी करण्यासाठी भारताने चीनला सोबत घेऊन तेल उत्पादक देशांवर दबाव टाकण्यासाठी प्रयत्न करायला हवेत. तेलावर अवलंबून असणारे उद्योग-व्यवसाय कमी करण्यासाठी नव्या तंत्रज्ञानांचा स्वीकार करायला हवा. त्याला चालना द्यायला हवी. इलेक्ट्रॉनिक वाहनांच्या निर्मितीकडे अधिक लक्ष देण्याबरोबरच त्यासाठी लागणार्या वस्तूंची निर्मितीदेखील आणि त्यांवरील संशोधन याकडे लक्ष द्यायला हवे. सौर,पवन,जल विद्युत संयंत्रांचा वापर सर्वच क्षेत्रात वाढायला हवा. यामुळे पेट्रोल-डिझेलच्या वाढत्या किंमतींमुळे वाढणार्या आर्थिक अडचणी कमी होऊ शकतील. वीज आणि इलेक्ट्रॉनिक वाहनांवरील कर कमी करून त्यांना प्रोत्साहन द्यायला हवे. त्याचबरोबर सार्वजनिक परिवहन सुविधा लोकांच्या हिताची कशी होईल, याकडे अधिक लक्ष द्यायला हवे.

रविवार, २० मे, २०१८

पावसाचे मित्र


पाऊस! हे नाव ऐकताच तुमचा थकवा कुठल्या कुठे पळून जातो.तुमच्यामध्ये एक नवा उत्साह येतो. कुठे त्या बंद बाथरुममध्ये आंघोळ करणं आणि कुठे मोकळ्या आभाळाखाली, नैसर्गिक शॉवरखाली आंघोळ करणं आणि बागडणं. फक्त विचार केला तरी मन पावसाशिवाय चिंब भिजायला लागतं. पाऊस म्हणजे फक्त  आकाशातून पाणी बरसणं नव्हे! पाऊस म्हणजे एक जीवन आहे. तो या पृथ्वीवरील जीव-जंतू,प्राणी-वनस्पती आणि मानवाला जीवन देतो. त्यामुळे सगळेच त्याची आतुरतेने वाट पाहात असतात. चला तर मग, आज आपण पाऊस आणि त्याचे काही मित्र यांच्याविषयी काही माहिती जाणून घेऊ.


पाऊस आणि पर्वत 
पहाड-पर्वत,डोंगर-दरे फिरायला तुमच्यातल्या काही जणांना फार फार मज्जा येत असणार, नाही का? पण तुम्हाला माहीत आहे का की, पावसालादेखील हे डोंगर, हे पर्वत फार फार आवडतात.खरं तर पाऊस पाडायला पर्वत-पहाडांचा फार मोठा हातभार लागतो.त्याचं होतं  असं की, बाष्पाने भरलेल्या वाऱ्याच्या मार्गावर जेव्हा पर्वत आडवे येतात,तेव्हा त्यांना ओलांडून पुढे जाण्यासाठी वाऱ्याला आणखी उंच वर जावे लागते.त्यामुळे हवा प्रसरण पावते. असे झाल्याने पर्वतांवर जमा झालेला बर्फ आणि त्याचा गारवा यामुळे त्यांच्यातील उष्णता कमी होते.हवा थंड झाल्यावर हवेत असलेला बाष्प थेंबाच्या रूपाने खाली जमिनीवर बरसायला लागतो.


पाऊस आणि शेतकरी 
तुम्हाला माहीत असेल, आजदेखील आपला देश कृषीप्रधान आहे. 60 टक्क्यांपेक्षा अधिक लोक खेड्यात राहतात.शेती आणि शेतीनिगडीत व्यवसाय करतात. शेतीसाठी पाण्याची गरज असते.ही गरज नद्या पूर्ण करतात. पण आपल्या देशात सगळीकडे काही नद्यांचे खोरे नाहीत. आपल्या देशातला बहुतांश प्रदेश हा पावसाच्या पाण्यावर अवलंबून आहे. नदी अडवून धरणे बांधण्यात आली आहेत. काही ठिकाणी भूगर्भातल्या पाण्याचा वापर केला जात आहे.विहिरी,विंधन विहिरी,तलाव यांच्यामार्फत शेतीसाठी पाण्याची गरज भागवली जाते.पण ही सिंचन यंत्रणादेखील सर्वत्र आहे, असे नाही. आजही फार मोठा प्रदेश कोरडवाहू आहे.आणि इथे पावसाशिवाय शेती करणे अशक्य आहे. पाऊस पडल्याशिवाय विहिरी,तलाव,विंधन विहिरी यांनादेखील पाणी येत नाही. म्हणूनच शेतकरी पावसाची आतुरतेने वाट पाहात असतो.

पाऊस आणि बेडूक 
पाऊस पडून झाल्यावर तुम्ही कधी पार्कमध्ये किंवा तलावाकाठी गेला आहात का? गेला असाल तर तिथे तुम्हाला डरांव डरांव असा कोलाहल ऐकायला आला असेल.हा कोलाहल बेडकांचा असतो. यांना पावसाच्या पाण्यामुळे एक प्रकारचे नवे जीवन मिळालेले असते. वास्तविक,बेडूक मुख्यत्वे करून पाण्याचा निवासी आहे. शहरीकरण वाढले तसे त्यांची घरे असलेल्या नद्या,तलाव आपण हिरावून घेतले आहेत. अशी कुठे जागाच आपण ठेवली नाही,जिथे हे राहू शकतील. असे असले तरी ते आपल्याजवळ राहायला उतावीळ असतात. जरा जरी थोडे फार पाणी साचलेले तरी ते त्यांना पुरेसे आहे. ते लगेच तिथे राहायला जातात. आपलं घर बनवतात. पण ज्यावेळेला पाऊस दया करत त्याच्यावर बरसतो,तेव्हा ते अगदी आनंदाने 'डरांव... डरांव' करत पावसाला धन्यवाद देतात.

पाऊस आणि मोर

मोर एक असा पक्षी आहे,ज्याला पावसाची प्रतीक्षा सर्वाँपेक्षा अधिक असते.पावसाचे ढग पाहिल्यावर सर्वात अगोदर आनंद होतो मोराला! ते पाहूनच तो नाचायला लागतो.त्याला नाचताना पाहून लोक ओळखतात की, आता पावसाळा दूर नाही.पावसाच्या वेळी मोर नाचतो त्याला आणखी एक कारण आहे. खरे तर ढगांना पाहून मोर तिच्या लांडोरला आकर्षित करण्यासाठी नाचू लागतो. मोराला मोठे पंख असतात. ज्यावेळेस तो पंख पसरून नाचतो,त्यावेळेस एक अद्भूत असं दृश्य तयार होतं.त्याच्या पंखांवर जे रंग आहेत,त्यावर पावसाचे थेंब पडतात,तेव्हा ते आणखी चमकदार होतात. लांडोर ते पाहून खूप आनंदी होते.

पाऊस आणि वर्षावने
पावसामुळे वर्षावने हिरवीगार डवरतात. त्यांना जगाला  'ऑक्सिजनचे सप्लायर' म्हटले जाते.पण या वनांमधल्या झाडांना फ़ुलं-फळं लगडतात.त्यासाठी पाण्याची गरज असते.ती पावसामुळे मिळते.धुवाँधार पाऊस वनांमधल्या झाडांना  वर्षभर हिरवंगार ठेवण्याचे काम करतो. हीच वने पावसाला रिटर्न गिफ्टच्या रूपाने जगाला ऑक्सिजनचे भांडार पुरवतात.

पाऊस आणि ओरांगउटान

ओरांगउटान हा माकड प्रजातीतील एक विशाल प्राणी आहे.ज्यावेळेस पाऊस पडतो,त्यावेळेस तो नखरा दाखवत कुठे गुहेत किंवा आणखी कुठे सुरक्षित आश्रयाला न जाता तो आहे त्या ठिकाणी थांबतो. त्याला पावसात भिजायला आवडतं,पण पाणी मात्र त्याला डोक्यावर पडलेलं आवडत नाही. त्यामुळे तो पाऊस येणार आहे म्हटल्यावर पानांची टोपी बनवून घेतो. मग तो अगदी कुठेही असला तरी पावसाचा आनंद घेतो.

पाऊस आणि हिप्पो 
मूळचा आफ्रिकेतला निवासी असलेला हिप्पो म्हणजेच पाणघोडा कदाचित तुम्ही प्राणी संग्रहालयात वगैरे पाहिला असेल.त्यांना वाटलं तर ते कधीच पाण्याबाहेर यायचे नाव घेत नाहीत. वास्तविक, त्यांच्या शरीरावर चरबीची थप्पी असते. त्यामुळे त्याला उकाड्याचा फार त्रास होतो.त्याचे पावसावर फार प्रेम असते. बरसणाऱ्या पावसाळ्यात हिप्पो नदी, सरोवरे सोडून बाहेर पडतात.कारण त्यांना पावसाचे स्वच्छ पाणी फार आवडते.

पाऊस आणि खार 

खार सर्वांनाच आवडते. ती एवढीशीच असते,पण तिच्यापेक्षा तिची झुपकेदार शेपटीच आपल्याला अधिक नजरेत भरते.पावसाशी तिचे काही कुठे शत्रुत्व वगैरे नाही.पण तिला पावसाचे पाणी तिच्या सुंदर शरीरावर पडलेलं आणि ते भिजलेलं अजिबात आवडत नाही.शरीर पावसाने भिजू नये म्हणून ती आपल्या भल्या मोठ्या  शेपटीचा छत्रीसारखा उपयोग करून घेते. ती शेपटी आपल्या अंगावर ओढून घेते.यामुळे पावसाच्या पाण्यामुळे तिची शेपटी भिजते,पण तिचे अंग मात्र भिजत नाही.ते कोरडेच राहते.

पाऊस आणि आसामी गेंडा
आसामनिवासी गेंडा ब्रम्हपुत्रा नदीच्या काठावर राहतो. नदीशी त्याचे जुने नाते आहे. आणि ज्याचे नाते नदीशी आहे,म्हटल्यावर तो बरं पावसाला घाबरेल? पाऊस त्याच्यासाठी मित्रासारखा आहे.  कांजीरंगा वनक्षेत्र पावसाच्या दिवसांत पाण्याने भरून जाते.या वनांमध्ये गेंडे पावसाच्या पाण्याशी खेळताना तुम्हाला दिसतील.खरे तर त्यांच्या शरीरावर इतकी जाड कातडी असते की,पावसाचे पाणी त्याच्या शरीराला फार थंड करू शकत नाही.त्यामुळे ते पावसात आजारी पडत नाहीत.


गरीब मुलांच्या शिक्षणासाठी आयुष्य वेचणारे स्वातंत्र्य सैनिक: सुधांशू बिस्वास


     ही गोष्ट 1918 ची आहे. पश्चिम बंगालच्या कोलकाता शहरापासून जवळपास 35 किलोमीटर अंतरावर एक गाव आहे रामकृष्णपूर. या गावात राहणारे बहुतांश लोक रामकृष्ण मिशनशी जोडले गेले होते. याच गावातल्या कुटुंबात सुधांशू यांचा जन्म झाला. इतर गाववाल्यांप्रमाणे त्यांच्याही कुटुंबातील सदस्य रामकृष्ण मिशनचे अनुयायी होते. यामुळे त्यांना लहानपणापासून साधेपणा आणि शिस्त यांची शिकवण मिळाली होती.त्यांचे प्राथमिकपर्यंतचे शिक्षण गावातच झाले. त्यानंतरच्या शिक्षणासाठी त्यांना घरच्यांनी कोलकात्याला पाठवले. त्यांच्या घरच्यांची इच्छा होती की, मुलाने चांगले शिक्षण घेऊन नोकरी करावी.परंतु, त्यांना काय ठाऊक की, शहरात गेल्यावर मुलाच्या जीवनाची दिशाच बदलून जाईल म्हणून. वास्तविक, ज्या दिवसांमध्ये सुधांशू बिस्वास कोलकात्याला पोहचले, त्या दिवसांत संपूर्ण देशभरात स्वातंत्र्य चळवळ सुरू होती. कोलकाता शहरातदेखील सर्वत्र वंदे मातरम आणि इंग्रजांनो, भारत सोडून जा असे नारे ऐकायला मिळत होते.
   
 ते तेव्हा सातवी इयत्तेत शिकत होते. महान स्वातंत्र्य सेनानी बेनी मधाब दास, बीना दास आणि कल्याणी दास त्यांचे शिक्षक होते. कोलकाता सामाजिक आणि राजकीय उलथापालथीचे केंद्र बनले होते. शाळेच्या कॅम्पसमध्ये सतत सभा आणि चर्चा होत राहायच्या. अशा परिस्थितीत, ते मग स्वत:ला कसे रोखणार? एक दिवस त्यांची भेट स्वातंत्रसेनानी नृपेन चक्रवर्तींशी झाली. सुधांशूने त्यांच्याशी चळवळीविषयी खूप अशा गोष्टी ऐकल्या. खास करून ब्रिटिश शासनाची क्रूर वृत्ती आणि स्वातंत्र्य मोहिमेबाबत. यानंतर त्यांच्यात वारंवार भेटी होऊ लागल्या.
     यथावकाश तेही स्वातंत्र्य चळवळीशी जोडले गेले. वास्तविक त्यांना शिक्षणासाठी शहरात पाठवण्यात आले होते, पण आपसूक स्वातंत्र्य चळवळीशी जोडले गेले. ते दोनदा महात्मा गांधीजींना भेटले.त्यांना भेटून खूप प्रभावित झाले होते ते! पण अनेक प्रयत्न करूनही त्यांची आणि सुभाषचंद्र बोस यांची भेट झाली नाही. चळवळी दरम्यान एकदा कोलकात्याच्या अलबर्ट हॉलमध्ये सगळे स्वातंत्र्य सेनानी एकत्र आले होते. तिथे ब्रिटिश सरकारविरोधात रणनीती आखली जात होती. मोठमोठे नेते उपस्थित होते. सुंधाशूदेखील गेले होते. तेव्हा ब्रिटिश पोलिसांना या बैठकीचा सुगावा लागला. त्यांनी अचानक तिथे हल्ला चढविला. हॉलमध्ये मोठा गोंधळ उडाला. सगळ्या स्वातंत्र्य सेनानींना अटक करण्यात आली. ज्यांना ज्यांना पकडण्यात आले होते, त्यांना त्यांना पोलिसांचा मार खावा लागला होता आणि त्यांना तुरुंगात टाकण्यात आले होते. परंतु, सुंधाशू तिथून पळून जाण्यात यशस्वी झाले होते. जरी पोलिस त्यांना पकडू शकली नसली तरी ते सरकारच्या नजरेत आले होते. त्यांच्या दैनंदिन व्यवहारावर लक्ष ठेवले जाऊ लागले.
     ही 1939 ची गोष्ट आहे. सुधांशू मॅट्रिकची परीक्षा देत होते. परीक्षा हॉलमध्ये अचानक धावपळ उडाली. तिथे पोलिस आले आणि त्यांना अटक करून घेऊन जाऊ गेले. त्यांच्या हातातला पेपर हिसकावून घेण्यात आला. पण नंतर त्यांना पोलिसांच्या देखरेखीखाली परीक्षा देण्याची परवानगी मिळाली. ते चांगल्या मार्काने उत्तीर्ण झाले. या घटनेनंतर मात्र त्यांच्यामध्ये स्वातंत्र्याची उत्कटता आणखी गडद झाली. 1942 मध्ये ते अनुशीलन समितीमध्ये सामील झाले. बीरभूममधील ब्रिटिश प्रशासनावर झालेल्या हल्ल्यानंतर त्यांना कोलकाता सोडून जावे लागले.
     शेवटी 15 ऑगस्ट 1947 रोजी भारत स्वतंत्र झाला. स्वतंत्र भारताचे स्वप्न पूर्ण झाले. पण लवकरच त्यांना जाणवले की, फक्त इंग्रजांना पळवून लावणे एवढेच एक काम नाही. अजून देशासाठी खूप काही करायचे बाकी आहे. त्या काळात गरिबी,बेरोजगारी, अज्ञान यांसारख्या विक्राळ समस्या देशासमोर होत्या.1950 मध्ये ते स्वामी विवेकानंद यांच्या आरके मिशनच्या संपर्कात आले. त्यांच्या मनात जीवन आणि तत्त्वज्ञान समजून घेण्याची अशी काही उत्कंठा निर्माण झाली की, त्यांनी घरदार सोडून हिमालयाच्या दिशेने प्रस्थान केले. जवळजवळ 14 वर्षे त्यांनी साधनेत घालवली. अनेक साधू-संत आणि ज्ञानी लोकांना भेटले. काही काळ त्यांनी बनारसमध्ये घालवले. समाजातील विसंगती आणि गरजा समजून घेतल्यानंतर 1961 मध्ये ते एक नवे लक्ष्य घेऊन  कोलकात्याला परतले. आता त्यांचे लक्ष्य होते, समाजाला अज्ञानातून बाहेर काढण्याचे! माणसाच्या जीवनातला अंध:कार दूर करायचा असेल तर त्याला शिक्षणाशिवाय पर्याय नाही, असे ते म्हणत.
सुधांशू यांनी गरीब आणि अनाथ मुलांना शिक्षण देण्याचे ठरवले. यासाठी पैशांची गरज होती. त्यांनी प्लास्टिकचा उद्योग सुरू केला. काही पैसे गोळा झाल्यावर त्यांनी गरीब मुलांसाठी एक शाळा सुरू केली. याचे नाव ठेवले रामकृष्ण सेवाश्रम. आपल्या गावातच म्हणजे रामकृष्णपूरमध्येच त्यांनी ती शाळा उघडली. आता सध्या सुंदरबनमध्ये 18 रामकृष्ण सेवा आश्रम चालू आहेत. त्यांचे म्हणणे असे की, देशाला आनंदी बनवण्यासाठी शिक्षण सर्वात मोठी गरज आहे. पण गरीब माणूस जो आपल्या मुलांना पोटभर अन्न देऊ शकत नाही, तो त्यांना काय शिकवणार आहे?
     व्यवसाय आणि मुलांचे शिक्षण-देखभाल या दोन्ही गोष्टी सांभाळणं त्यांना अवघड जाऊ लागलं. शेवटी त्यांनी उद्योग बंद केला. आपले संपूर्ण आयुष्य मुलांच्या शिक्षणासाठी झोकून दिलं. त्यांच्या या शाळांमध्ये मुलांना राहण्या-खाण्याची आणि शिक्षणाची मोफत व्यवस्था आहे. मुले त्यांना दादू म्हणून बोलवतात. 99 व्या वर्षीही ते समाजसेवेत सक्रिय आहेत. मुलांच्या शिक्षणाशिवाय ते गावातल्या गरिबांना मोफत औषधे पुरवण्याचेही काम करतात. आयुर्वेदाचे ते गाढे अभ्यासक आहेत. त्यांच्या या शिक्षण आणि सामाजिक कार्याची दखल घेऊन अनेक संस्थांनी त्यांचा गौरव केला आहे. याच वर्षी त्यांना राष्ट्रपती रामनाथ कोविंद यांच्या हस्ते पद्मश्री देऊन पुरस्कार देऊन सन्मानित करण्यात आले.

शनिवार, १९ मे, २०१८

मानवाच्या निष्काळजीपणामुळे प्राणी-प्रजातींवर अस्तित्वाचे संकट


      ज्या प्रकारे आज संपूर्ण जग वैश्‍विक प्रदूषणाशी सामना करत आहे आणि कृषी क्षेत्रात उत्पादनाचे संकट वाढत आहे,त्या दृष्टिकोनातून पाहिल्यास जैव विविधतेचे महत्त्व वाढत चालले आहे. या गोष्टी लक्षात घेतल्यास आपल्याला जिथे जैव कृषी संरक्षणाला प्रोत्साहन देण्याची आवश्यकता आहे,तिथे या प्रदूषण, मानवाचा हस्तक्षेपामुळे ज्या काही जीव प्रजातींवर संकटे आली आहेत, जी नामशेष होण्याच्या मार्गावर आहेत, त्यांच्याही संरक्षणाची आज गरज आहे. कारण आज जवळपास 50 पेक्षा अधिक जीव प्रजाती रोज लुप्त होत आहेत. हा भारतासह संपूर्ण जगाच्या चिंतेचा विषय आहे. कदाचित यासाठीच  नॅशनल अ‍ॅकेडमी ऑफ सायन्स जर्नलमध्ये प्रसिद्ध झालेल्या शोधपत्राने पृथ्वीवरील जैविक विनाशाच्याबाबतीत भयावह असा इशारा देण्यात आला आहे.

     जवळपास साडेचार अब्ज वर्षांपूर्वीच्या या पृथ्वीने आतापर्यंत पाच महाविनाश पाहिले आहेत. या दरम्यान लाखो जीव-जंतू आणि वनस्पतींच्या प्रजाती नष्ट झाल्या. पाचव्या महासंहारात डायनासोरसारख्या महाकाय प्राण्यांचादेखील शेवट झाला. या शोधपत्रात असा दावा करण्यात आला आहे की, आता पृथ्वीने सहाव्या महाविनाशाच्या मुखात प्रवेश केला आहे. याचा अंत भयावह असणार आहे, कारण आता पृथ्वीवरच्या चिमण्यांपासून जिराफसारख्या प्राण्यांची संख्याही वेगाने कमी होत चालली आहे. शास्त्रज्ञांनी प्राण्यांच्या घटत्या संख्येला वैश्‍विक महारोग असे नामकरण करताना या घटनांना सहाव्या महाविनाशाचा भाग असल्याचे म्हटले आहे. मागच्या ज्या पाच महाविनाशाच्या घटना घडल्या,त्यांना नैसर्गिक घटना असल्याचे म्हटले जात आहे. पण आता शास्त्रज्ञांनी या महाविनाशाचे कारण मोठ्या प्रमाणात प्राण्यांचे भौगोलिक क्षेत्र हिरावून घेतल्याचे आणि पर्यावरणीय तंत्र बिघडल्याचे सांगितले आहे.
     स्टेनफोर्ड विद्यापीठाचे प्राध्यापक पाल आर. इहरिच आणि रोडोल्फो डिरजो नावाच्या ज्या दोन शास्त्रज्ञांनी हा अहवाल तयार केला आहे,त्यांची गिणती पद्धती तीच आहे, जी इंटरनॅशनल यूनियन फॉर कंजर्वेशन ऑफ नेचरसारख्या संस्थेने स्वीकारली होती. या अहवालानुसार 41 हजार 415 पशु-पक्ष्यांच्या प्रजाती संकटात आहेत. या दोघांच्या शोधपत्रानुसार पृथ्वीवरचे 30 टक्के पृष्ठवंशीय प्राणी विलुप्ततेच्या उंबरठ्यावर आहेत. यात सस्तनप्राणी,पक्षी,सरपटणारे आणि उभयचर प्राण्यांचा समावेश आहे. सध्याच्या परिस्थितीत चित्ता या चपळ प्राण्यांची संख्या 7 हजार आणि ओरांगउटांगची संख्या 5 हजार उरली आहे.
     या शोधपत्रानुसार यापूर्वी झालेले पाच महाविनाश हे नैसर्गिक असल्याकारणाने यांचा वेग संथ होता,पण सहावा जो महाविनाश होणार आहे,तो मानवनिर्मित असेल, त्यामुळे याचा वेग खूपच अधिक असणार आहे. अशा परिस्थिती तिसरे महायुद्ध झाले तर मात्र या विनाशाचा वेग आणखी भयंकर असणार असल्याचे म्हटले जात आहे. असे घडले तर या विनाशाच्या विळख्यात फक्त जीव-जंतू प्रजाती येणार नाहीत,तर मानव प्रजाती, संस्कृती, सभ्यतादेखील येतील. या शोधपत्राच्या गंभीर इशार्‍याची दखल घेऊन तातडीने यावर उपाययोजना राबवण्यासाठी पावले उचलायला हवीत. पण आणखी एक महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे ज्या दोन अमेरिकन शास्त्रज्ञांनी यावर संशोधन केले आहे,त्याच अमेरिकेच्या राष्ट्रपती-डोनाल्ड ट्रम्प यांनी आपला शब्द फिरवत हवामान बदलाचा समझोता करार रद्द करून टाकला आहे. त्यामुळे अशी एक शंका उपस्थित केली जाऊ लागली आहे की, जगातील राजकीय नेतृत्व या दिशेने कोणते पाऊल उचलणार आहे. याकडे गंभीरपणे पाहिले जाणार आहे की नाही?
     एक काळ असा होता, ज्यावेळेला मानव वन्य प्राण्यांच्या भीतीने गुहेत किंवा उंच झाडांवर आश्रय शोधत फिरत होता. पण जसजशी मानवाची प्रगती होत गेली,तसतशी प्राण्यांवरची त्यांची हुकूमत वाढत गेली. प्राण्यांना आपल्या आश्रयाखाली आणण्याच्या प्रयत्नात अनेक प्राणी-पक्षी असुरक्षित झाले. वन्यजीव जाणकारांनी जे ताजे आकडे मिळवले आहेत, त्यातून असे संकेत मिळत आहेत की, माणसाने आपल्या खासगी हिताच्या रक्षणासाठी गेल्या तीन शतकात जगातल्या जवळपास 200 जीव-जंतुंचे अस्तित्वच संपवले आहे. भारतात सध्या जवळजवळ 140 जीव-जंतू संकटात सापडले आहेत. राष्ट्रीय उद्यान, अभ्ययारण्य आणि प्राणी संग्रहालय यांच्या संपूर्ण व्यवस्थेबाबतही प्रश्‍नचिन्ह निर्माण झाले आहे.
     18 व्या शतकापर्यंत प्रत्येक 55 वर्षांमध्ये एका वन्य प्राण्याची प्रजाती लुप्त होत होती. 18 आणि 20 व्या शतकादरम्यान प्रत्येक 18 महिन्यात एका वन्यप्राण्याची प्रजाती नष्ट होत आली आहे. एकदा का एका प्राण्याची प्रजाती पृथ्वीवरून नष्ट होते,ती पुन्हा निर्माण करण्याची क्षमता मानवांमध्ये नाही. नैसर्गिकरित्या त्याची पुन:उत्पत्ती होण्यासाठी हजारो-लाखो वर्षे लागतात. अर्थात शास्त्रज्ञ क्लोनपद्धतीने डायनासोर पुन्हा पृथ्वीवर अवतरित करण्याच्या प्रयत्नाला लागले आहेत,पण अजूनही या प्रयोगात यश मिळालेले नाही. क्लोन पद्धतीने मेंढीची निर्मिती केल्यानंतर शास्त्रज्ञांना असा विश्‍वास आहे की, ते लुप्त झालेल्या प्राण्यांच्या प्रजाती पुन्हा अस्तित्वात आणू शकतील. अलिकडेच चीनने क्लोन पद्धतीने दोन माकडांची निर्मिती केली असल्याचा दावा केला आहे. पण काही झाले तरी याला इतिहास साक्षीदार आहे की, मनुष्य कधीही निसर्गावर विजय मिळवू शकला नाही. त्यामुळे मानवाने आपल्या वैज्ञानिक उपलब्धतेच्या अहंकारातून बाहेर न आल्यास विनाश जवळ आहे, असेच समजायला हवे. आपण या काही गोष्टी विसरून चालत नाहीत की, प्रत्येक प्राण्यांचे पर्यावरणीय तंत्र, खाद्यसाखळी  आणि जैव विविधतेच्या दृष्टीने विशेष महत्त्व असते. त्याचे महत्त्व कमी करून चालणार नाही. कारण याच पर्यावरणीय तंत्र, खाद्यसाखळीवर माणसाचे अस्तित्व टिकून आहे.
भारतात वन्य संरक्षणाचे प्रयत्न
     जीव-जंतु,प्रजाती यांच्या संरक्षणाकडे आपल्याकडे सातत्याने दुर्लक्ष झाले आहे. अशातही काही लोकांनी त्यांच्या संरक्षणासाठी काही प्रयत्नही केले आहेत. 107 मध्ये पहिल्यांदा सर मायकल कीन यांनी जंगलांना प्राणी अभयारण्य बनवण्याबाबत विचार केला, पण सर जॉन हिबेटने तो विचार धुडकावून लावला. इ. आर. स्टेवान्स यांनी 1916 मध्ये कालागढचे जंगल प्राणी अभ्ययारण्य बनवण्याचा विचार ठेवला. पण कमिशनर विन्डम यांच्या जबरदस्त विरोधामुळे हे प्रकरण पुन्हा मागे पडले. 1934 मध्ये गव्हर्नर सर माल्कम हॅली यांनी कालागढ जंगलाला कायदेशीर संरक्षण देत राष्ट्रीय प्राणी उद्यान बनवण्याचा निर्णय घेतला. हॅली यांनी मेजर जिम कार्बेटशी चर्चा करून या उद्यानाची सीमा निश्‍चित केली. 1935 मध्ये युनायटेड प्राविन्स ( सध्याचे उत्तर प्रदेश आणि उत्तराखंड) नॅशनल पार्क्स अ‍ॅक्ट संमत केला आणि हे अभ्ययारण्य भारतातले पहिले राष्ट्रीय वन्य प्राणी उद्यान बनले. हे हॅली यांच्या प्रयत्नांमुळे बनले होते, त्यामुळे या उद्यानाला हॅली नॅशनल पार्क असे नाव देण्यात आले. नंतर उत्तर प्रदेश सरकारने जिम कार्बेटच्या स्मरणार्थ याचे कार्बेट नॅशनल पार्क असे नामकरण केले. अशा प्रकारे भारतात राष्ट्रीय उद्यानांचा पाया इंग्रजानी रचला. (आंतरराष्ट्रीय जैव-विविधता दिवस -22 मे निमित्त) 

विज्ञान संशोधन विकासात भारत नेमका आहे कुठे?


     आपल्या देशातल्या प्रसारमाध्यमांमध्ये विज्ञानाची दिशा आणि दशा यावर फारच कमी बोलताना आणि  चर्चा होताना दिसते. या माध्यमांचे संपूर्ण लक्ष राजकारण आणि राजकारण्यांच्या कुरघोड्या यांच्याभोवतीच फिरत असते. आरोप आणि प्रत्याराोपशिवाय दुसरं काही नसतंच! त्यामुळे आपल्या देशाची आर्थिक प्रगती आणि सामाजिक विकास निश्चित करण्यासाठी  राष्ट्रीय स्तरावर विज्ञान आणि औद्योगिक विकासावर जितका भर द्यायला हवा होता, तेवढा दिला जात नाही.आणि दिला गेलाही नाहीलोकांनाही राजकारण,क्रिकेट याशिवाय दुसर्या कुठल्या गोष्टीत इंटरेस्ट नसल्याने साहजिकच त्यांच्याकडूनही याबाबतची मागणी होताना दिसत नाही. काही निवडक क्षेत्र सोडले तर वैश्विक संदर्भात भारताच्या विज्ञान आणि औद्योगिक विकासाची आजची जी परिस्थिती आहे, ती सक्षम नाहीआज भारत या क्षेत्रात कुठल्या कुठे जायला हवा होता,पण याबाबत आपला देश पारच रसातळाला आहे. ही आपल्यादृष्टीने खरे तर खेदाची बाब म्हटली पाहिजे.

     विज्ञानाची कास धरल्याशिवाय देशाची,माणसांची प्रगती नाही. त्यामुळे यातल्या काही गोष्टींकडे बारकाईने लक्ष द्यायला हवे आहे. महत्त्वाचे म्हणजे भारत जागतिक पातळीवर वैज्ञानिक स्पर्धेच्या दृष्टीने नेमका कुठे आहे? याचा धांडोळा घ्यायला हवा आहे. नोबेल पारितोषिक एक जागतिक स्तरावर प्रतीष्ठा आणि विश्वासार्हता मिळवून देणारा पुरस्कार आहे. याबाबतीत आपल्या देशातील चित्र स्पष्ट आहे. प्रकाश विकीर्णन (लाइट स्कॅटरिंग) संबंधी संशोधनासाठी भौतिकशास्त्राचे अभ्यासक सर सी.व्ही. रमन यांना 1930 मध्ये मिळालेल्या नोबेल पुरस्कारानंतर आज 88 वर्षे उलटून गेली आहेत, पण देशात वैज्ञानिक संशोधन करणारा एकदेखील भारतीय शास्त्रज्ञ हे यश मिळवण्याचा प्रयत्न करू शकला नाहीत.तिथंपर्यंतही जाऊ शकला नाही.
     याबाबतीत ज्यावेळेला प्रश्न उपस्थित होतात, तेव्हा देशातले जवळपास सर्वच नामांकित आणि नवोदित शास्त्रज्ञ एकच उत्तर देतात, देशात मूलभूत संशोधनासाठी ना उपयुक्त इंफ्रास्ट्रक्चर आहे, ना इच्छित योजना आहेत. ना पैसा! दुसरा एक अंदाज असा की, देशातल्या सर्व मोठ्या शास्त्रज्ञांनी देशातल्या संशोधनाचा पायाभूत ढाचा उभा करण्यावर आणि विज्ञान-टेक्नॉलॉजीच्या माध्यमातून वेगाने समस्यांवर उपाय शोधण्याचा कामावर भर दिला. आपला वेळ खर्ची घातला. पण तसे बघायला गेले तर काही प्रमाणात या दोन्ही गोष्टी बरोबर होत्या. पण अनेकांना यात वेगळाच संशय येतो आहे. विज्ञान संशोधन क्षेत्रातील जी समस्या आहे त्याच्या सध्याच्या आजाराचे मूळ काही वेग़ळेच असल्याचे सांगितले जात आहे. देशाने सीव्ही रमन यांच्याव्यतिरिक्त आतापर्यंत फक्त दोघा अन्य शास्त्रज्ञांना भारतरत्न पुरस्कार देऊन सन्मानित केले आहे. त्यातील एकमेव जीवित असललेले शास्त्रज्ञ सीएन आर राव यांचे म्हणणे असे की, चाळीस-पन्नास वर्षांपूर्वी देशात पन्नास टक्के शास्त्रज्ञ संशोधन विद्यापीठे होती. पण हळूहळू आमच्या विद्यापीठांमधील संशोधनासाठीचा पैसा कमी होत गेला.आणि संशोधनालाही अधोगती लागली.
     खरे तर देशात वैज्ञानिक आणि औद्योगिक संशोधनावर विद्यापीठे अथवा खासगी आणि सरकारी क्षेत्रातल्या प्रयोग शाळांमधला संपूर्ण खर्च खूपच कमी झाला आहे. नव्या आकडेवारीनुसार जीडीपीच्या 0.69 टक्के एवढाच खर्च यासाठी होत आहे. शास्त्रज्ञांची मागणी कमीत कमी जीडीपीच्या दोन टक्के तरी खर्च तरी यासाठी करायला हवा, अशी आहे. पण कोणतेही सरकार या दिशेने पावले उचलताना दिसले नाही आणि दिसतही नाही.
     सरकारी शास्त्रज्ञ तर अधिक पैशांची मागणीसुद्धा करू शकत नाहीत. पण भारतीय विज्ञान काँग्रेससारख्या प्रतिष्ठित व्यासपीठावरदेखील याची चर्चा होताना दिसत नाही.त्यामुळे आपल्या देशाचे विज्ञान क्षेत्रातले योगदान फक्त दोन टक्क्यांपेक्षाही कमी आहे, यात आश्चर्य वाटण्यासारखे काही नाही. चीन आणि अमेरिका यांच्याकडून या क्षेत्रासाठी जीडीपीच्या 15 टक्के खर्च केला जातो. चीनची यातील गुंतवणूक पूर्वी भारतासारखी म्हणजे फक्त एक टक्का होती. पण याचे महत्त्व ओळखून त्यांनी अमेरिकेशी बरोबरी साधली. मग ला भारत देश असा कसा बनणार  बरं विश्वगुरू? प्रा. राव म्हणतात की, फक्त पैशांच्या कमतरतेमुळे आपण मागे आहोत, असेही नाही. यासाठी सांस्कृतिक आणि सामाजिक हे मुद्देदेखील कारणीभूत आहेत. शिवाय आपले शास्त्रज्ञ जितकी मेहनत करायला हवे, तितके करताना दिसत नाही.
या सगळ्यांचा परिणाम आपल्या देशाच्या आर्थिक स्वायत्ततेवर पडत आहे. जवळपास प्रत्येक उद्योगासाठी आपल्याला विदेशी पेटेंटेड टेक्नॉलॉजीवर अवलंबून राहावे लागत आहे. यात आपला पैसा मोठ्या प्रमाणात खर्ची पडत आहे. आपण दुसर्या देशांकडून खरेदी करण्याच्याबाबतीत मात्र आघाडीवर आहोत.  पण ग्लोबल इनोवेशन इंडेक्समध्ये भारत आठव्या स्थानी आहे. जर आपल्या देशाची प्राथमिकता आधारभूत विज्ञानापेक्षा अधिक सध्याच्या औद्योगिक गरजांवर केंद्रित असेल तर आपल्याला कमीत कमी त्या संशोधनावर तरी यशस्वी होऊन दाखवायला हवे. या क्षेत्रात यशाचे दुसरे टोक पेटेंट असते. निर्मितीच्याबाबतीत जर आम्ही प्रतिस्पर्धी चीनच्या तुलनेत कुठे आहोत, हे तपासून घ्यायला हवे. आपण अजूनही पेटेंटकडे महत्त्वाची गोष्ट म्हणून पाहात नाही, हे दुर्दैवच म्हणायला हवे.
     2016 मध्ये देश आणि विदेशात कार्यरत असलेल्या भारतीय शास्त्रज्ञ किंवा त्यांच्या कंपन्यांनी पेटेंटसाठी फक्त 25 हजार अर्ज केले आहेत. या तुलनेत चीनने 12 लाखांपेक्षा अधिक (12,57,439) अर्ज केले आहेत. याचवर्षी देशात काम करणार्या शास्त्रज्ञांना 1115 आणि विदेशात काम करणार्या भारतीयांना 5551 पेटेंट मिळाले आहेत. या तुलनेत चीनमध्ये राहून संशोधन करणार्यांची संख्या 3,02,136 आहे आणि विदेशात राहणार्या 20, 348 चिनींना  पेटेंट मिळाले आहे.
     विदेशात पेटेंट मिळवण्यासाठी 152 देशांच्या दरम्यान पीसीटी-(पेटेंट कोऑपरेशन ट्रीटी) लागू करण्यात आला आहे. ज्यामुळे एकाच मूळ अर्जाच्या आधारावर विविध देशांमध्ये पेटेंट मिळवणे सोपे झाले आहे. चिनी लोकांनी पीसीटीच्या माध्यमातून 2017 मध्ये 48,882 अर्ज केले आणि भारतीयांनी फक्त 163 अर्ज केले. पेटेंट शास्त्रज्ञ किंवा पेटेंटधारक कंपन्यांना विशिष्ट प्रकारची मालकी अधिकार देते. त्या अविष्कृत प्रक्रिया किंवा उत्पादनास एका निश्चित कालावधीपर्यंत अन्य कुणाला वापर करता येत नाही. नाही तर त्यासाठी पैसे मोजावे लागतात. उदाहरणार्थ- जर कुठल्या भारतीय कंपनीजवळ आपले प्रॉडक्ट पेटेंट अथवा प्रोसेस पेटेंट असेल  तर कोणत्याही अन्य कंपनीला ती प्रोसेस किंवा प्रॉडक्ट उत्पादन करू शकत नाही. एक प्रकारची ही एक आर्थिक स्वायत्तता आणि प्रतिस्पर्धेसाठी आवश्यक असते.
भारतातल्या शास्त्रज्ञांना आपले संशोधन लवकरात लवकर प्रकाशित व्हावे, यात मोठी रुची असते. यातून त्यांचे नाव व्हावे आणि  नोकरीत बढती व्हावी, ही एवढीच माफक अपेक्षा असते. पण याचे दुरगामी नुकसान बहुतांश शास्त्रज्ञांच्या लक्षातच येत नाहीत. जर भारतातल्या संशोधकांनी पेटेंटची गरज समजून घेतली आणि संशोधन करतानाच पहिल्यांदाच पेटेंट मिळवण्याचा प्रयत्न केल्यास किंवा त्याकडे अधिक लक्ष दिल्यास आणि मग ते प्रकाशित करण्यावर भर दिल्यास त्याचा दुरगामी फायदा त्यांना होईल.
     2013 मध्ये ज्यावेळेला पंतप्रधान मनमोहनसिंह यांनी विज्ञान औद्योगिक आणि नवपरिवर्तन नीती 2013 जारी केली होती, त्यावेळेला त्याचे घोषित लक्ष्य होते 2020 पर्यंत भारताला जगातल्या पाच सर्वात मोठ्या वैज्ञानिक शक्तींपैकी एक बनवणे. पण यात अलिकडच्या काही वर्षात ढिलेपणा आला आहे. आपल्या देशात संशोधन करणार्या संस्थांची संख्या पाच हजार आहे. यात कॉलेज, विद्यापीठ, खासगी संशोधन संस्था आणि कंपन्यांच्या प्रयोगशाळांचा समावेश आहे. यांमध्ये जवळपास दोन लाख पेक्षा अधिक शास्त्रज्ञ संशोधनाचे काम करीत आहेत. राष्ट्रीय स्तरावर टाइफेक संस्थाअंतर्गत पेटेंट फॅसिलिटेशन सेंटर कार्यरत आहेत. विविध राज्यांमध्ये आणि संशोधन परिषदांमध्ये अशा प्रकारे पेटेंट फॅसिलिटेशन सेंटर आहेत. याशिवाय भारताचे पेटेंट कार्यालय जितके पेटेंट मंजूर करते, त्यातील फक्त सतरा टक्के भारतीयांची नावे आहेत. बाकी पेटेंट परदेशातल्या लोकांना मिळतात. शेवटी असे का होते, असा प्रश्न उपस्थित होतो. आपले संशोधक पेटेंटकडे का दुर्लक्ष करीत आहेत्, याची दखल घ्यायला हवी आणि त्यांना मार्गदर्शन करायला हवे. खरे तर  राजकीय पक्ष, विचारवंत, आणि शिक्षण तज्ज्ञ यांनी याकडे अधिक लक्ष देण्याची गरज आहे.

गुरुवार, १७ मे, २०१८

फिर भी दिल है हिंदुस्थानी-समाजसेविका जिलियन हसलम


     तो काळ स्वातंत्र्यापूर्वीचा होता. जिलियन हसलम यांचे वडील ब्रिटीश सैन्यात होते. 1947 साली भारत स्वतंत्र झाला, तेव्हा सगळे इंग्रज आपल्या देशात ब्रिटेनला परत गेले. त्यांना परतण्यासाठी एक वर्षाची मुदत देण्यात आली होती. परंतु, जिलियनचे कुटुंब परतले नाही. वास्तविक, त्या दिवसांत त्यांच्या वडिलांची तब्येत खूपच गंभीर बनली होती. आजारातून उठल्यावरदेखील ब्रिटेनला जाण्याविषयी त्यांनी विचार केला नाही. त्यांचे कुटुंब कोलकात्यातच राहिले. या दरम्यान अनेक अडचणी आल्या, समस्या उदभवल्या,पण या कुटुंबाने स्वदेशी जाण्याची चर्चाच केली नाही. आई भारतीय वातावरणात पार मिसळून गेली होती. आता कोलकाता हेच त्यांचे कायमचे घर होते.

     जिलियन यांचा जन्म 1970 मध्ये कोलकात्यात झाला. वडील सतत आजारी असायचे. त्यांच्या घरची परिस्थिती अशी बनली की, त्यांना राहायला घरसुद्धा उरले नाही. त्यांनी शेजार्यांच्या घरी आश्रय घेतला. आई लहान-सान कामे करायची. कधी कधी त्यांना उपाशीच राहावे लागायचे. ज्यावेळेला जिलियन पाच वर्षांची झाली,त्यावेळेला त्यांच्या वडिलांना शिक्षकाच्या नोकरीची ऑफर मिळाली. तिथे त्यांना राहायलादेखील दोन खोल्यांचे घर मिळाले. मग ते तिथे राहायला गेले. सगळे समाधानी होते. याच दरम्यान त्यांची लहान जुळ्या मुली आजारी पडल्या आणि त्यातच त्या दगावल्या. जिलियनसह बारा भाऊ-बहिणी होत्या. कुटुंब मोठे होते आणि मिळकत कमी. त्यांना त्यांच्या बहिणींना दफन करण्यासाठी ताबूत खरेदी करायला पैसेदेखील नव्हते. मात्र लोकांच्या संवेदना त्यांच्यासोबत होत्या. सगळे काही व्यवस्थित असताना एक दिवस वडिलांना कुणी तरी येऊन सांगितले की, तुमच्या मोठ्या मुलीच्या जीवाला धोका आहे. तुम्ही या भागात राहू नका. डोना 13 वर्षांची होती. सुंदर होती. त्यामुळे तिचे अपहरण होण्याचा धोका होता. घरातले सगळे घाबरले. त्यामुळे पुन्हा सगळे कोलकात्याला राहायला गेले.
     वडिलांची तब्येत सतत खराब असायची. त्यांना पुन्हा एकदा रुग्णालयात भरती करण्यात आले. सिस्टर चॅरिटी संस्थेने त्यांच्या कुटुंबाला मदत केली. दिवस जात होते,पण त्यांच्या वडिलांनी कधीही ब्रिटेनला परत जाण्याचा विचार केला नाही.कदाचित त्यांना कोलकातामध्येच राहायचे होते. काही दिवसांनी ते सगळे किडरपोर वस्तीमध्ये राहू लागले. सुरुवातीला या वस्तीत पाणी,वीज अशी कोणतीच सुविधा नव्हती.ज्यावेळा जिलियन आठ वर्षांची होती,त्यावेळेला आईने एका मुलाला जन्म दिला. त्याचे नाव ठेवण्यात आले नील. वडिलांनी जिलियन आणि त्यांची मोठी मुलगी वेनीसाला सेंट थॉमस बोर्डिंग स्कूलमध्ये दाखल केले. याच दरम्यान वडिलांना दुसर्यांदा हृदयविकाराचा झटका आला. आईने लहान भाऊ-बहिणींचा सांभाळ करण्यासाठी जिलियनला बोलावून घेतले. घरची सगळी जबाबदारी सांभाळत असतानाही ती अभ्यास करत होती. ती अभ्यासात हुशार होती. वर्गात टॉपमध्ये होती. ते सगळे भाऊ-बहीण भारतीय वातावरणात वाढले होते. ते होळीच्या गाण्यावर नाचायचे. दिवाळीला भरपूर फटाके उडवायचे.
     जिलियन 17 वर्षांची असताना दिल्लीला आली. प्रोफेशनल कोर्स केल्यानंतर तिला दूतावासात नोकरी मिळाली. या दरम्यान तिच्या आईला कॅन्सर झाला. तिला वाचवण्यात यश आले नाही. आईच्या मृत्यूनंतर लहान भावा-बहिणींची संपूर्ण जबाबदारी तिच्यावर येऊन पडली. बँक ऑफ अमेरिकामध्ये नोकरी मिळाल्यावर मात्र त्या सर्वांचे आयुष्यच बदलून गेले. आपल्या क्षमतेच्या जोरावर जिलियनने एग्जिक्यूटिव सेक्रेटरी ते सीईओपर्यंत मजल मारली. पुढे त्यांना चॅरिटीशी संबंधीत अभियानाची जबाबदारी मिळाली. पाच वर्षाच्या मेहनतीनंतर त्यांना बँकेकडून स्पेशल पॅकेज देण्यात आले. स्पेशल पॅकेजमधून मिळालेली रक्कम त्यांनी आपल्या भावा-बहिणींवर खर्च केले. त्यांनी त्यांना ब्रिटेनला नेले. आयुष्यात पुढे जाण्याचा मार्ग दाखवला.
     2000 मध्ये दिल्लीत त्यांचा विवाह झाला. यानंतर त्या पतीसोबत ब्रिटेनला गेल्या. नोकरीबरोबरच त्या समाजसेवादेखील करू लागल्या. लोकांच्या कल्याणासाठी काम करू लागल्या. त्यांनी गरिबी अगदी जवळून पाहिली होती. असहाय्य लोकांचे दु:ख काय असते,याची त्यांना कल्पना होती. त्यामुळे त्यांनी समाजासाठी जगण्याचा निर्णय घेतला. 2010 नंतर तर त्यांचा बहुतांश वेळ समाजसेवेसाठी घालवू लागल्या. त्यांनी स्वत:ची आत्मकथा लिहिली आहे, जी लोकांना फारच आवडली. त्या एके ठिकाणी म्हणतात की, आत्मकथा लिहिण्यामागचा हेतू मी माझे आयुष्य कशी जगले, हा सांगण्याचा नव्हता. गरिबी किंवा असहाय्यपणा आपल्या प्रगतीच्या आड येऊ शकत नाही. मेहनत करा, संयम ठेवा, यश आपोआप मिळेल. जिलियन दरवर्षी कोलकात्याला येतात.  तिथे आजही त्यांचे जुने मित्र आहेत,त्यांच्यासोबत त्या अगदी आनंदात राहतात. त्यांच्याशी हिंदी आणि बंगाली भाषेत बोलतात. कोलकाता आणि दिल्लीमध्ये त्या काही कल्याणकारी योजनांवर काम करत आहेत. त्या म्हणतात, मी कुठेही राहिले तरी,माझे हृदय मात्र कोलकात्यात असतं. ते माझे जन्मठिकाण आहे आणि ते कधीच विसरू शकत नाही.