मच्छिंद्र ऐनापुरे

लेख आता राष्ट्रपती पदाची निवडणूक

2012-03-11T09:02:00.000-07:00

       नुकत्याच पाच राज्याच्या विधानसभा निवडणुका पार पडल्या आहेत. आता सार्‍या देशाच्या नजरा राष्ट्रपती व उपराष्ट्रपती पदाच्या निवडणुकांकडे लागल्या आहेत. केंद्रात सत्तेवर असलेल्या संयुक्त पुरोगामी आघाडीतील प्रमुख काँग्रेस पक्षाला नुकत्याच पार पडलेल्या निवडणुकांमध्ये सपाटून मार खावा लागला आहे. त्यामुळे राष्ट्रपती पदाच्या निवडणुकीत सावध भूमिका घ्यावी लागणार आहे. आघाडीतील घटक पक्षांचे समर्थन मिळवता येईल, अशा उमेदवाराला राष्ट्रपतीपदाच्या निवडणुकीत उभे करावे लागणार आहे. काँगेस पक्षात याबाबत हालचाली चालल्या असताना उपराष्ट्रपती असलेले हामिद अन्सारी यांनी यांनी स्वतः निवड्णुकीसाठी मोहीम चालवल्याची बातमी कानावर येत आहे. त्यांनी आपल्या निकटवर्तीयांकडून भाजपासह राजगच्या नेत्यांचे समर्थन मिळवण्याच्या खटपटी सुरू केल्या आहेत. बिहारचे मुख्यमंत्री नितीशकुमार यांचीही निकटवर्तीयांनी भेट घेऊन समर्थन मागितले आहे. प्रत्यक्षात हामिद अन्सारी यांनी या पदासाठी इच्छूक असल्याचे जाहीररित्या सांगितले नसले तरी पडद्याआडून हालचाली गतिमान केल्या आहेत.
     काँगेस पक्षातही राष्ट्रपती व उपराष्ट्रपतीपदासाठी चर्चा चालू आहे. पाच राज्याच्या निवडणुका पार पडल्यानंतरच यावर अधिक व्यापकपणे चर्चा करण्याचा पक्षश्रेष्ठींकडून सांगण्यात आले होते. आता विधानसभेच्या निवडणुका पार पडल्याने हालचालीही वाढल्या आहेत. संरक्षणमंत्री ए. के. अँथनी यांची राष्ट्रपतीपदासाठी तर केंद्रीय ऊर्जामंत्री सुशीलकुमार शिंदे यांची उपराष्ट्रपती पदासाठी नावे पुढे आली आहेत. प्रारंभी राष्ट्रपती पदासाठी सुशीलकुमार शिंदे व लोकसभेच्या अध्यक्षा मीराकुमार यांच्या नावाचीही चर्चा झाली, परंतु विद्यमान राष्ट्रपती श्रीमती प्रतिभाताई पाटील या महिला असल्याने पुन्हा त्याच पदावर महिलेला आणण्याबाबतचा मुद्दा मागे पडला. शिवाय त्या महाराष्ट्राच्या असल्याने सुशीलकुमार शिंदे यांचेही नाव मागे पडले. मात्र उपराष्ट्रपतीपदासाठी त्यांचे नाव कायम आहे. राहता राहिला प्रश्न अँथनी यांचा! ते काँग्रेसमधील ज्येष्ठ नेते असून नेहरू-गांधी कुटुंबाशी त्यांचा निकटचा संबंध आहे. असे असले तरी नुकत्याच पार पडलेल्या पाच राज्यातल्या निवडणुकांमध्ये कॉग्रेसला सपाटून मार खावा लागल्याने त्यांना या पदाच्या उमेदवाराबाबत फेरविचार करावा लागणार आहे. डाव्या आघाडीसह पश्चिम बंगालच्या मुख्यमंत्री ममता बॅनर्जी यांचेही समर्थन मिळवण्याच्यादृष्टीने प्रयत्न करावे लागणार आहे.
     मतांच्या किंमतींवर दृष्टीक्षेप टाकल्यास आपल्या असे लक्षात येईल की, संयुक्त पुरोगामी आघाडीकडे एकूण मतांच्या ३० टक्के इतकी मते आहेत. तर भाजपासह राजगकडे २८ टक्के इतकी मते आहेत. उत्तर प्रदेशात मायावतीच्या हत्तीला चिरडून निर्विवादपणे सत्तेवर आलेल्या समाजवादी पक्षाकडे ६६ हजार ६८८ इतकी मतांची किंमत आहे. नितीशकुमार (जदयू) कडे ४० हजार ७३७, बसपा ४५ हजार ४७३, तृणमूल काँग्रेस ४५ हजार ९२५ आणि भाजपाकडे २ लाख २५ हजार ३०१ तर काँग्रेसकडे ३ लाख ३० हजार ४८५ मतांची किंमत आहे. कॉग्रेसला घटक पक्षांबरोबर चर्चा करून उमेदवार ठरवावा लागणार आहे. थोडे इतिहासावर नजर टाकल्यास उपराष्ट्रपती पदावर कार्यरत असणार्‍या व्यक्तीसच उमेदवारी देण्यात आल्याचे स्पष्ट होते. त्यानुसार हामिद अन्सारी यांना राष्ट्रपती पदासाठी निवडणूक रिंगणात उभे केल्यास काँग्रेसला लाभदायक ठरण्याची शक्यता आहे. हामिद अन्सारी मुस्लीम असल्याने बिहार आणि उत्तर प्रदेश सरकारचे समर्थन मिळण्याची शक्यता अधिक आहे. तृणमूल काँग्रेसच्या ममता बॅनर्जी यांचेसुद्धा समर्थन मिळू शकते.

बालकथा मित्राचा सल्ला

2012-03-10T07:58:00.001-08:00

                                                         मित्राचा सल्ला
एक कावळा होता.तो एका शेतकर्‍याच्या अंगणातल्या लिंबाच्या झाडावर राहायचा. शेतकरी रोज नियमाने पहिल्यांदा कावळ्याला खाऊ घालायचा मग आपण भोजन करायचा. शेतकरी शेतात जायचा तेव्हा कावळा उडत उडत ब्रम्हदेवाच्या दरबारापर्यंत जाऊन यायचा. दरबाराबाहेर असलेल्या आंब्याच्या झाडावर बसायचा. तेथून तो ब्रम्हदेवाच्या सगळ्या गोष्टी ऐकायचा. संध्याकाळ झाली की, पुन्हा उडत उडत माघारी यायचा. ब्रम्हदेवाच्या दरबारातल्या सगळ्या गोष्टी शेतकर्‍याला सांगायचा.
     एक दिवस कावळ्याने ऐकले की, यंदा पाऊस पडणार नाही. दुष्काळ पडेल पण पहाडी इलाक्यात  पावसाची मोठी बरसात होईल. संध्याकाळी आल्यावर सगळी गोष्ट त्याने शेतकर्‍याला सांगितली. मग पुढे म्हणाला," आता विचार कर काय करायचं ते?" शेतकरी कावळ्याची गोष्ट ऐकून काळजीत पडला. तो म्हणाला," मित्रा, तूच सांग, काय करायचं ते? मला तर काही सुचत नाही."
     कावळा म्हणाला," ब्रम्हदेवांनी सांगितलं होतं की, पहाडी इलाक्यात मोठा पाऊस पडेल. तर   तू तिथे शेती केलीस तर..? आतापासूनच तयारीला लाग." शेतकर्‍याला कावळ्याचे म्हणणे पट्ले. तो लगेच पहाडी इलाक्यात गेला आणि तिथे शेतीच्या तयारीला लागला. आजूबाजूचे लोक त्याला वेड्यात काढू लागले. त्याला हसू लागले. शेतकरी उलट त्यांना म्हणायचा," तुम्हीसुद्धा माझ्याबरोबर तिथे शेती करा. माझ्या मित्राने-कावळ्याने मला नेहमी योग्य मार्ग दाखवला आहे." लोकांनी मात्र त्याच्यावर विश्वास ठेवला नाही. उलट त्याची हेटाळणी केली.
     आणि खरोखरच त्यावर्षी प्रचंड मोठा दुष्काळ पडला. फक्त शेतकर्‍याच्या शेतात मात्र भरभरून अन्न-धान्य पिकलं. पुढचे पावसाळ्याचे दिवस आले तेव्हा कावळ्याने येऊन शेतकर्‍याला सांगितले की,' ब्रम्हदेवांनी सांगितले आहे की, यावर्षी भरपूर पाऊस पडेल पण किटकांचा मोठा प्रादुर्भाव होईल. त्यामुळे सारे पीक नष्ट होऊन जाईल.' कावळा त्यावर उपाय सांगताना म्हणाला," मित्रा, या वेळेला तू खुपसे पक्षी आणून त्यांचे पालन कर. म्हणजे ते किटकांना खावून नष्ट करतील." शेतकर्‍याने कावळ्याने सांगितले तशाच प्रकारे केले. त्याने खुपसे पक्षी आणून पाळले. आजूबाजूचे लोक फक्त लक्षपूर्वक पाहात होते. मात्र यावेळेला शेतकर्‍यावर हसले नाहीत. यंदाही शेतकर्‍याने पोती भरून भरून धान्य घरात आणून रचले.
     आता कावळ्याने ब्रम्हदेवाकडून ऐकले की, 'खूप चांगले धान्य येईल , पण त्यावर उंदीर तुटून पडतील. उंदरांचा सुळसुळाट होईल'. कावळ्याने पुन्हा सल्ला दिला, " उंदरांपासून पीक वाचवायचे असेल तर मांजरं पाळायला हवीत. खुपशा मांजरांना आमंत्रण द्यावे लागेल." शेतकर्‍याने मांजरांचा कळप आणला. या वेळेला परिसरातल्या शेतकर्‍यांनी त्याचेच अनुकरण केले. अशा प्रकारे उंदरांच्या हल्ल्यापासून पिकांचे संरक्षण झाले आणि गावाला मुबलक धान्य मिळाले. आता सगळे गाववाले शेतकर्‍यावर अवलंबून राहू लागले. शिवाय आता लोक त्याच्यावर हसत नाहीत.

बालकथा

2012-03-09T03:58:00.000-08:00

                                                            जीवनाचे सार
     फार फार वर्षांपूर्वीची गोष्ट आहे. एक मजूर होता. दिवसभर मोलमजुरी करून आला दिवस कसा तरी ढकलत होता. मजुरी मिळाली नाही तर उपाशीपोटी दिवस-रात्र काढायचा. एकदा दोन-तीन दिवस मजुरी मिळाली नाही. भुकेने जीव कासावीस झाला होता. अंगात त्राणसुद्धा राहिले नव्हते.
      उन्हाळ्याचे दिवस होते. उन्हाच्या झळा बडवत होत्या. एखादे काम मिळावे, या प्रतीक्षेत रस्त्याकडेला झाडाखाली सावलीत बसला होता. इतक्यात एक सावकार आपल्या डोक्यावरून एक पेटी वाहून नेताना दिसला. तो जागेवरून उठला व म्हणाला," मालक, मी घेऊ का? बदल्यात काय द्यायचं ते द्या."
     सावकाराने पेटी मजुराकडे सोपवली.दारिद्र्याने पिचलेल्या मजुराच्या पायात चपलाही नव्हत्या. त्याच्या पायाला चटके बसत होते.पायाची होरपळ निवावी म्हणून तो अधेमधे झाडाच्या सावलीखाली थांबत असे. आपल्या दारिद्र्यामुळे दु:खी झालेला मजुरी सावकारास म्हणाला," परमेश्वरसुद्धा किती निर्दयी. आमच्या नशीबी साधी चप्पलसुद्धा नाही."
     सावकार काहीच बोलला नाही. दोघेही निमुटपणे चालले होते. एवढ्यात त्यांना समोरून येताना एक व्यक्ती दिसली. व्यक्तीला पायच नव्हते. आपले शरीर सरपटत तो पुढे चालला होता. त्याला पाहून सावकार म्हणाला," तुला तुझ्या पायात चपला नाहीत म्हणून दु:ख होत आहे. पण या इसमाला पायच नाहीत. तो तुझ्यापेक्षा अधिक दु:खी असेल. या जगात तुझ्यापेक्षा किती तरी अधिक दु:खी माणसे आहेत. तू जर अधिक मेहनत केलीस तर तुला चप्पल मिळून जाईल. पण हा इसम काय करणार? त्यामुळे धैर्य गमावून इश्वराला दोष देण्याची गरज नाही. ईश्वर योग्य वेळी सगळ्यांना संधी देतो. पण त्यातले काहीजण लाभ उठवतात, काही नाही. हे सगळे ज्या त्या व्यक्तीवर अवलंबून असते.
     सावकाराच्या बोलण्याचा मजुरावर खोलवर परिणाम झाला. त्या दिवसापासून तो देवाला दोष न देता आपल्या योग्यतेच्या आणि मेहनतीच्या जोरावर आपले जीवन आनंदी बनविण्याचा प्रयत्न करू लागला.

बालकथा

2012-03-08T05:17:00.000-08:00

सोनेरी बोट

फार वर्षांपूर्वी चीनच्या वाई नदीच्या काठी एक शेतकरी राहात होता. त्याचं नाव होतं वांग. चीनी भाषेत वांगचा अर्थ होतो राजा. परंतु त्याच्याजवळ फुटकी कवडीसुद्धा नव्हती. तो आपल्या उजाड शेतात दिवसरात्र खपायचा.परंतु, तरीही त्याला दोन वेळचे जेवण मिळायची मारामार होती. मात्र वांग त्याबाबत कधीही तक्रारीचा सुर काढत नव्हता. कधी ना कधी आपले नशीब उघडेल, या आशेवर तो सदा आनंदी राहात असे.

एक दिवस तो घरी झोपला होता. इतक्यात त्याच्या कानात कुणी तरी कोकिळेच्या मधूर स्वरात सांगत होते." ऊठ वांग, बघ बा-झिआन ( चीनच्या आठ अमर देवता) येताहेत."

वांगने डोळे उघडले. इकडे-तिकडे पाहिले. त्याला कुणीच काही दिसले नाही. तो पुटपुटला,' अरे, कोण माझ्याशी कोकिळेच्या आवाजात बोलतो आहे. आणि असा आवाज कोण काढू शकणार आहे? शिवाय या भूमीवर कोणी अमर माणसेच नाहीत ...' असा विचार करून तो पून्हा झोपला.

त्याच्या कानात पुन्हा तोच आवाज आला,"ऊठ वांग. ते बघ, अगदी तुझ्याजवळ आले आहेत." वांगनं उठून खिडकीच्या बाहेर पाहिलं. 'अरे, हे कोण? एक, दोन, तीन, चार, पाच, सहा, सात आणि आठ...' खरोखरच ते आठजण आहेत. तो बा-झिआन यांना प्रत्यक्षात पाहतोय, यावर त्याचा विश्वासच बसत नव्हता. सगळ्यात पुढे परी हो-शेन्-कू आहे. तिच्या पाठीमागे गाढवावर बसलेला चांग कुओ लाओ आणि सगळ्यात शेवटी हातात छ्डी घेऊन अपांग ली टीगु आहे.

" मला यांच्याबरोबर जायला हवं...." असा विचार करून वांगने पटपट आपल्या सामान आवराआवर केली. ते एका गाठोड्यात भरून बा- झिआन यांच्या मागोमाग चालू लागला. परंतु आठजणांपैकी कुणीही मागे वळून पाहिले नाही. नदीवर आल्यावर ते थांबले. परी हो-शेन्-कु म्हणाली," आता आपण काळजीपूर्वक पाण्याच्या प्रवाहावरून चालायला हवं."

"ठीक आहे, पण आपल्या मागोमाग जो माणूस आला आहे, त्याचे काय करायचे?" अपांग ली टीगुने विचारलं.

" त्याचं नशीब! तू त्याची परीक्षा घे. त्यात यशस्वी झाला तर त्यालाही सोबत घेऊ." परी म्हणाली.

" वत्सा..." लीने मागे वळून वांगला हाक दिली आणि विचारलं," तुला आमच्यासोबत यायचं असेल तर आमच्या तीन अटी मान्य कराव्या लागतील."

" तुमच्यासोबत यायला तीनच काय वीस अटीसुद्धा मान्य करीन. " वांग मोठ्या उत्साहात म्हणाला. " ... अमर देवतांबरोबर राहायला कोणाला आवडणार होणार नाही."

" ठीक आहे, पहिली अट: नदी पार करताना फक्त समोर पाहशील. आणि मनात कुठलाही अपवित्र विचार आणायचा नाही. आणि लक्षात ठेव, काहीही चुकीचं घडलं तर पाण्यात पडशील नी बुडून जाशील"

" ही तर सगळ्यात सोपी अट आहे. मला कबूल आहे." वांग म्हणाला.

" दुसरी अट- तू जे काही सोबत आणला आहेस ते तुला इथेच टाकून द्यावं लागेल." वांगला धक्का बसल्यासारखा झाला. पण नंतर त्याने विचार केला, प्रत्यक्षात देवता आपल्यासोबत असताना आपल्याला कशाची गरज पडणार आहे. त्याने आपले गाठोडे नदीत फेकून दिले.

" तिसरी अट- तुला अमच्याकडील एक पवित्र पेय प्यावं लागेल. हे पेय तुला सगळ्या अपवित्र गोष्टीतून मुक्त करेल आणि तुला अमरत्व प्राप्त होईल. त्याच्याने तू सामान्य मनुष्य राहणार नाहीस."ली म्हणाला.

'' मी पवित्र पेय आवश्य प्राशन करीन. आपल्या अटी तर खूपच सोप्या आहेत.'' वांग म्हणाला.

" ठीक आहे, टरबूजच्या पानांचे द्रोण बनव." ली म्हणाला.

वांगने द्रोण बनवले. लीने आपल्या कमरेला बांधलेली एक कुपी काढली आणि त्यातले थोडे पेय द्रोणमध्ये ओतले. पेय खूपच घट्ट आणि काळेजार होते. शिवाय एक विशिष्ट प्रकारची दुर्गंधी येत होती. दुर्गंधीमुळे वांगने आपला चेहरा कसनुसा केला. पण अमर व्हायचे असेल तर प्यावंच लगेल. द्रोण त्याने ओठाला लावला. पण दुर्गंधी असह्य झाली. घसा कोरडा पडला. त्याला पेय पिणे अशक्य झाले.

" तू आपला घरी जा!" ली म्हणाला आणि त्याच्या हातून द्रोण घेतले व ते पेय त्याने एका झटक्यात स्वतः संपवून टाकले.

" हे अमृत आहे. तू थोडे जरी धाडस एकवटून पिला असतास तर अमर झाला असतास आणि शाश्वत रुपाने आमच्यासोबत राहिला असतास. पण तू ही संधी गमावलीस." ली म्हणाला

" माझ्यावर दया करा.मी चुकलो" वांगने लगेच लीच्या पायावर लोळण घेतली.

" संधी एकदाच येते. आता काही होऊ शकत नाही. तू आता माघारी जा. तरीही हा द्रोण तुझ्याजवळ ठेव. गरीब , अभागी लोकांची सेवा करीत राहिलास तर तुझे भाग्य पून्हा उजळेल." लीने द्रोण त्याच्या हातात दिले. ते आठही देवता नदी पार करून पलिकडे निघून गेले. वांगला मोठा पश्चाताप झाला. आज त्याने थोडी जरी इच्छाशक्ती दाखवली असती तर तो चीनचा नववा अमर देवता बनला असता.

त्याने काही तरी विचार करून द्रोणात पाहिले. त्यात अमृताचे काही कण चिकटले होते. त्याने आपली तर्जनी त्यातून फिरवली. पण बोटाला काहीच लागलेले दिसले नाही. परंतु अचानक त्याच्या शरीरात कुठली तरी अज्ञात शक्ती संचार करीत आहे, असा भास होऊ लागला. त्याने आपल्या बोटाकडे पाहिले, तर काय आश्चर्य! त्याचे बोट सोनेरी रंगाने चमकत होते.

वांगचे बोट म्हणजे एक चमत्कारच होता. एखाद्या आजारी माणसाच्या तोंडात आपले सोनेरी बोट ठेवल्यास तो रुग्ण खडखडीत बरा व्हायचा. ठेवायचा. वांग आता त्या सोनेरी बोटामुळे दूरदूरवर 'देवता' म्हणून प्रसिद्ध झाला होता.

एकदा चीनमध्ये काळ्यातापाची साथ पसरली. चोहीकडे माणसे पटापट मरू लागली. वांगच्या घरासमोर तर रात्रंदिवस रुग्णांची रीघ लागू लागली. वांगला अजिबात सवड मिळेना. आता वांगने विचार केला. आतापर्यंत आपण लोकांची फुकट सेवा केली. आपला बहुमोल वेळ घालवला. मग आता तरी पैसा कमवायला काय हरकत आहे.

तो आता मोबदला घेऊ लागला. वांग श्रीमंत होऊ लागला. त्याने स्वतःचा बंगला बनला. चीनच्या राजालाही लाजवतील असे शानदार रेशमी कपडे वापरू लागला. त्याचे नाव वांग. वांग म्हणजे राजा. आता त्याच्या नावाचे सार्थक झाले. लोक आपला जमीन्जुमला विकून त्याच्याकडून उपचार करवून घेत. कोणी गरीब्-दरिद्री असला तरी मोबदल्याशिवाय त्याच्यावर तो उपचार करीत नसे. त्याचे हृदय पाषाणासारखे कठोर बनले होते.

एक दिवस सकाळी सकाळीच एका गरीब भिकार्‍याने वांगचा दरवाजा खटखटला. " पैशाशिवाय मी इलाज करीत नाही, माहीत आहे ना तुला. जा इथून " आळसावलेला वांग बाहेर येत म्हणाला. " अरे वांग, तू मला ओळखलं नाहीस. मी तुझा जुना मित्र आहे. आठव जरा. आणि माझ्याकडूनही पैसे घेणार?" भिकारी म्हणाला.

"कोण तू? तुला मी ओळखत नाही. माझा कोणी मित्र नाही आणि असता तरी त्याच्याकडून पैसे घेतले असते. " वांग म्हणाला.

" पण माझ्याकडे तर फक्त एवढे एकच नाणे आहे. याच्याने माझ्यावर उपचार होणार नाहीत काय?" भिकार्‍याने आपल्या झोळीतून एक सोन्याचे नाणे बाहेर काढले. आनंदाने वांगचे डोळे चमकले. " या.. या. आत या. बसा, आपले तोंड उघडा." खूपच नम्रपणे वांगने आपले बोट त्याच्या तोंडात ठेवण्यासाठी उचलले.

पण पुढच्याच क्षणी तो भीतीने थरथर कापू लागला. समोर अपांग ली टी गुआई उभा होता. त्याच्या डोळ्यांत क्रोध होता. " वांग, तू विसरलास, मी तुला काय सांगितलं होतं ते? गरीब्,अभागी लोकांची सेवा, हेच तुझे ध्येय होते. तू अमृतकणांचा दुरुपयोग केला आहेस. लुप्त होऊ दे." ली क्रोधाने वांगच्या घराच्या दिशेने बोट करीत म्हणाला. त्याचा ऐश्वर्यसंपन्न बंगला गायब झाला. " लुप्त हो!" लीने त्याच्या किंमती वस्त्राकडे बोट केले. क्षणात वांग आपल्या जुन्या फाटक्या कपड्यात आला.

"लुप्त होऊन जा" शेवटी लीने वांगच्या सोनेरी बोटाकडे इशारा केला. क्षणार्धात बोट तुटून खाली पडले. ली अदृश्य झाला. वांग बेशुद्ध पडला. त्याला जाग आली, तेव्हा तो आपल्या अंथरुणावर छातीला ऊशी कवटाळून तळमळत पडला होता. भलेही हे एक भयंकर स्वप्न होते, पण त्याच्या पुढच्या वाटचालीला सावधानतेचा इशारा देणारे होते. (चिनी कथेवर आधारित)

बालकथा सर्पगंधेचे पूल

2012-03-07T22:39:00.000-08:00

      शेकडो वर्षांपूर्वी भूतानमध्ये एक निष्णात मूर्तिकार राहत होता. त्याचं नाव आदित्य होतं. त्याने बनवलेल्या मूर्ती इतक्या सुंदर आणि हुबेहुब असत की जिवंत असल्यासारख्या भासायच्या. तो मोठा स्वाभिमानी होता. त्याचे सारे आयुष्य मोठ्या कष्टात गेले. शेवटच्याक्षणी त्याच्याकडे काहीसुद्धा संपत्ती नव्हती. त्याला एक मुलगा आणि एक मुलगी होती. त्याने पत्नीला समजावलं की या जगात उत्तम मुलं हीच मोठी संपत्ती आहे. तू दोघांना खूप शिकव. असे म्हणत म्हणत त्याने इहलोकीची यात्रा संपवली.
     मूर्तिकाराच्या पत्नीने पति-इच्छेनुसार आपल्या मुलांना उत्तमोत्तम शिक्षण देण्याचा प्रयत्न केला. त्यांना शिक्षणासाठी सुयोग्य अशा आश्रमात पाठवले. शिक्षण पूर्ण झाल्यावर कर्मकेतू आणि मंजुमाया दोघांनी आईचा आशीर्वाद घेतला. स्वतःचे नशीब बनवायला निघाले. दोघे बहीण्-भाऊ तीन महिन्यानंतर प्रभामेरू राज्याच्या सीमेवर पोहचले. तेथून ते रंगपूरम नगरीत आले. नगरीतील संपूर्ण घरे चकाकणार्‍या दगडांनी बनली होती. एक प्रचंड मोठा चकाकता दगड नगरीच्या मधोमध खांबासारखा उभा केला गेला होता. तो तार्‍यांसारखा चमकत होता. नगरीतली छोटी छोटी सरोवरे नगरीच्या सौंदर्यात भर घालत होते. चोहोबाजूला रंगी-बेरंगी फळा-फुलांची बाग होती.
     रंगपूरम नगरीच्या दुतर्फा सर्पगंधा नदी वाहत होती. सर्पगंधा खूपच खोल, काळी आणि भीतीदायक होती. तिच्या किनारी लोकांची खूप गर्दी होती. काही प्रवाशी अन्न-धान्य, सुकामेवा, कपडे आणि मध आदी सामानसुमान घेऊन उभे होते. काही महिला मंदिरात जायला उतावीळ होत्या. नाव किनार्‍याला लागण्याआधीच लोक त्यात बसायला धडपड करीत. कर्मकेतूने एका वृद्ध प्रवाशास विचारले," नदी ओलांडण्यास फार त्रास होतो. तुमचा राजा यावर पोल का बांधत नाही?" प्रवाशी म्हणाला," नदीचे पात्र खूपच रुंद आणि खोल आहे. यावर पूल बनविण्याचे सर्व प्रयत्न निष्फळ ठरले आहेत."
     कर्मकेतू आणि मंजुमाया यांनी नदीवर पूल बांधण्याचा निश्चय केला. ही गोष्ट ऐकल्यावर लोकांमध्ये एक आनंदाची लहर उमटली. त्यांचे पिता आदित्य यांच्या कलेची कीर्ती इतकी दूरवर पसरली होती की, हे काम त्यांची मुलं पूर्ण करतील, असा त्यांना दृढविश्वास होता. लोक त्यांची स्तुती करू लागले. मात्र लोक मंजुमायापेक्षा कर्मकेतूच्याच गुणांचे कौतुक करत होते. मंजुमाया मुलगी असल्याने कदाचित तिला कौतुकाची थाप मिळत नव्हती. ही गोष्ट तिच्या जिव्हारी लागली. तिने तिची कुशलता सिद्ध करण्यासाठी दुसरे एक मजबूत, सुंदर आणि टिकाऊ पूल बांधण्याचा निश्चय केला. दोघा बहिण-भावांमध्ये पैज लागली. एका रात्रीत पूल बनविणार्‍यास विजेता घोषित करण्याचे ठरले. सूर्यास्तापासून सूर्योदयापर्यंतची वेळ ठरली.
     मंजुमायाने नदीच्या पश्चिम बाजूस पूल बांधण्याचा निश्चय करून दगड, लाकूड आणि अन्य सामग्रीची व्यवस्था करून कामाला सुरूवात केली. तिने रात्र ओलांडण्याअगोदर काम सोडून एकवार पुलाकडे पाहिले. पुलाचे सौंदर्य पाहिल्यावर तिला खूप आनंद झाला. तिने कर्मकेतूचा पूल पाहून येण्याचा विचार केला. आणि भावाच्या दिशेने निघाली. जाऊन पाहिले तर तिथे पूलच नव्हता. थोड्या वेळाने तिला तिचा भाऊ दिसला. तो लांबून खुपसे संगमरवरी दगड घेऊन येत होता. संगमरवरी दगड हिर्‍यासारखे चमकत होते.
     मंजुमायाने विचार केला, हा पूल तर फारच सुंदर आणि बळकट होणार! ती तिच्या पुलाकडे आली आता ती आपल्या पुलास कित्येक प्रकारच्या वेलबुट्ट्यांनी सजवू लागली. सुंदर फुलं आणि कलाकुसर करून ती कर्मकेतूचे पूल पाहायला गेली. पूल पाहिल्यावर तिच्या मनात असूया आली. तिला दुष्टपणा सुचला. तिने तोंडाने कोंबड्याची बांग दिली. ती ऐकून कर्मकेतू घाबरला. सकाळ होईल या भीतीने त्याने घाईघाईत संगमरवरी कमानी उभारल्या व कसा तरी पूल उभा केला. सकाळ उजडल्यावर लोकांनी दोन्ही पूल पाहिले. त्यांना फार आनंद झाला. कर्मकेतूने मोठमोठ्या पाषाणांनी पूल बांधला होता. त्यामुळे त्याला 'थोरला पूल' असे नाव देण्यात आले. मंजुमायाचा पूल लहान पाषाणांनी बांधला होता. त्याला ' धाकटा पूल' नाव मिळाले. परंतु विजेता ठरविण्याचा निर्णय झाला नाही. मात्र सर्वदूर पुलांची कीर्ती पसरली.
     पुलांची कीर्ती मकूर नावाच्या राक्षसाच्या कानावर गेली. त्याचा जळफळाट झाला. त्याने पूल तोडण्याचा निश्चय केला. सगळ्यात अगोदर थोरले पूल तोडण्याचे ठरवले. त्याने एका व्यापार्‍याचे रुप घेतले. आणि आपल्या घोड्यांवर दोन थैल्यांमध्ये सूर्य- चंद्र बांधले. एका गाडीत सोने-चांदींने भरलेला हंडा ठेवला. त्याचा मित्र अरागसोबत तो पुलाजवळ पोहचला.
   पुलाजवळ आल्यावर राक्षस आपल्या पहाडी आवाजात म्हणाला," हा दुर्बळ पूल कोणी बांधला आहे?" कर्मकेतूने ऐकले तेव्हा तो चिडून ओरडला," तुझ्या एका घोड्याने आणि गाडीने हा पोल तुटणार नाही. पोल खूप मजबूत आहे." घोड्यावर स्वार मकूर आणि अराग पूल ओलांडू लागले. काही पावले पुढे गेल्यावर पूल थरथरू लागला. इतक्यात कर्मकेतूला आपल्या पित्याच्या एका शिकवणीची आठवण झाली. त्यांनी म्हटले होते-' कलाकारचे हात मोठे मजबूत असतात. ते कदापि पराभूत होत नाहीत.' त्याची आठवण होताच त्याने आपल्या दोन्ही हातांनी घट्ट धरला. पाहता पाहता मकूर राक्षस आणि त्याचा मित्र अराग यांनी घोडा व गाडीसह पूल पार केला. पूल मात्र आहे तसा उभा होता. राक्षसाने हार मानून तेथून पळ काढला.
     आजसुद्धा रंगपूरमजवळून वाहणार्‍या सर्पगंधा नदीच्या तटावरतोच वर्षानुवर्षीचा जुना संगमरवरी पूल उभा आहे. अजूनही या पुलावर घोड्याच्या टापाचा आणि मनुष्याच्या हाताच्या खुणा दिसून येतात.                                                    ( भूतान लोककथेवर आधारीत)

बालकथा चौसष्ट घर तांदूळ

2012-03-07T01:15:00.002-08:00

         एकदा बादशहा अकबर आणि बिरबल बुद्धिबळ खेळायला बसले. उगाच का खेळायचे म्हणून अकबरने पैज लावली. बिरबल जिंकला तर त्याला मोठे इनाम देण्याची आणि बादशहा जिंकला तर बिरबलाची गाढवावर बसवून आणि तोंडाला काळे फासून नगरीतून धिंड काढण्याची पैज होती ती! बिरबल तयार झाला.
     बादशहा अकबर आणि बिरबल कित्येक तास बुद्धिबळाचा डाव खेळत राहिले. शेवटी डाव बिरबलाने जिंकला. बादशहा पैजेनुसार म्हणाला," माग बिरबल! तुला काय मागायचे आहे ते माग."
     "हुजूर, आपण देऊ शकणार नाही." बिरबल गालातल्या गालात हसत म्हणाला. बिरबलाच्या या विधानावर बादशहा मनोमन चिढला.पण ते चेहर्‍यावर न दाखवता बादशहा म्हणाला," बिरबल, आम्ही मोगल आहोत. मोगल शब्दाचे पक्के असतात. तू आमची सल्तनत मागितली तरी देऊ. बोल, काय मागतोस?"
     "जहांपनाह, माफी असावी, पण मला थोडे तांदूळ मिळावे. त्यासाठी एक शर्त आहे. तांदूळ बुद्धिबळाच्या चौसष्ट घराच्या क्रमाने आणि पटीत मिळावे. हिशोब करून तांदूळ द्यावा. जसे की पहिल्या घरात एक नग तांदूळ.. दुसर्‍या घरात दोन, तिसर्‍या घरात चार, चौथ्या घरात आठ... असे."
     बादशहा अकबराची ही क्षुल्लक मागणी ऐकून पोट धरून हसू लागला. "ठीक आहे, दोन पोती तांदूळ तुझ्या घरी पोहचते केले जातील."
     " नाही जहांपनाह, मला तांदूळ हिशोबानेच हवेत. एकही दाणा कमी अथवा जास्त नकोय मला." बिरबल म्हणाला. अकबर बादशहाने कोठारप्रमुखाला बोलावणे पाठविले आणि बिरबलास पैजेनुसार तांदूळ मोजून देण्याचे आदेश दिले.
     कोठार प्रमुखाने हिशोब केला, तेव्हा त्याचे डोकेच हलले. तब्बल महिन्याभराने कोठार प्रमुख भीत-भीत बादशहासमोर उभा राहिला. त्याने तांदळाचा हिशोब सादर केला. हिशोब ऐकून बादशहासुद्धा चक्रावला.१८४ शंख, ४६ पद्म, ७४ नील, ४० खर्व, ५२ अब्ज, ७३ कोटी ८० लाख ५१ हजार ६१५ इतके तांदूळ. म्हणजेच ६५०५९१९३७०४१७ मण २ शेर ४ तोळे ८ माष ३ रती आणि १ तांदूळ.
     " बाप रे! ... हा हिशोब तर बरोबर अहे ना? " अकबराने वैतागून विचारले. कोठार प्रमुखाने आपल्या कपाळावर आलेला घाम पुसत सांगितलं," हो जहांपनाह! मला हिशोब करायला तब्बल महिना लागला. शिवाय मी अनेकदा तपासलाय."
     "ठिक आहे, इतकं तांदूळ बिरबलाला देऊन टाका. कोठार प्रमुखाला वेड लागण्याची पाळी आली. तो म्हणाला," बादशहा सलामत! पण इतकं धान्य उभ्या जगात पुढच्या वीस वर्षात मिळणार नाही."
     " मग मी दिलेला शब्द मोडणार की काय?" बादशहा चिडून म्हणाला. बिरबल तिथेच बाजूला उभा राहून सारा प्रकार पाहात होता. तो बादशहाजवळ येऊन हात जोडत म्हणाला," गुस्ताखी माफ असावी हुजूर! मी आता तांदूळ घेणार नाही. मला फक्त एवढचं सांगायचं होतं की एखादी छोटी वस्तूसुद्धा थोडी थोडी एकत्रित करत गेलो तर त्याचा संचय किती मोठे रूप धारण करतो." अकबर म्हणाला,"   हे सगळे ठीक आहे, पण आम्हाला ताज्जुब वाटतं आहे ते याचं की हिशोब इतका मोठा कसा झाला?" " यात आश्चर्य करण्यासारखं काही नाही, जहांपनाह! एक म्हण आहे,' थेंबे थेंबे तळे साचे.' माणूस जर एक एक पै जमा करत गेला तर त्याच्याजवळ खजाना जमा होईल." बिरबलानं समजावलं तेव्हा अकबर बादशहा खूश झाला आणि आपला हिरेजडीत हार काढून बिरबलाच्या गळ्यात घातला व आनंदाने बिरबलाला मिठी मारली.

बालकथा अंगठ्याचा फैसला

2012-03-07T00:13:00.000-08:00

                                                एक दिवस हाताच्या चार बोटांची आपापसात भांडणे लागली. प्रत्येकजण आपणच सर्वश्रेष्ठ आहोत, अशी बढाई मारू लागला होता. शेवटी चौघे फैसल्यासाठी अंगठ्याकडे गेले. अंगठ्याने चारही बोटांचे स्वागत केले. मग त्यांच्या येण्याचे कारण ऐकून घेतले. त्यावर अंगठा म्हणाला," पहिल्यांदा मला सगळ्यांनी एक एक करून आपले विशेष गुण सांगा."
     सगळ्यात अगोदर तर्जनी म्हणाली," मी लिहिण्या-वाचण्या कामी येते. दुसर्‍यांना मार्ग दाखवते. म्हणून मी श्रेष्ठ." मधले बोट म्हणाले," मी विणेतून संगीत निर्मिती करतो. भजनात चिमटा मीच वाजवतो. या कलागुणांमुळे मीच श्रेष्ठ." अनामिका सगळ्यांना बाजूला सारून पुढे झाली आणि अहंकाराने म्हणाली," कोणत्याही शुभकार्याची सुरूवात, स्वास्तिकाची मांडणी मीच करते. सौभाग्याचा आणि विजयाचा टिळा मीच लावते. मोठमोठ्या राजे-रजवाड्यांचा राज्याभिषेकसुद्धा इतिहास काळापासून मीच करत आले आहे. म्हणून या सगळ्यांपेक्षा मीच सर्वश्रेष्ठ आहे."
     करंगळी आपल्या किनर्‍या आवाजात म्हणाली," मी सगळ्यांमध्ये छोटी असली तरी 'मूर्ती लहान, कीर्ती महान' ही म्हण मला चपखल बसते.अनेक अडचणीच्या गोष्टींचे सोल्यूशन काढण्यासाठी मलाच बोलावले जाते. कानात खाज सुटली की मीच विनम्रतेने सेवा करते. त्यामुळे माझे श्रेष्ठत्व नाकारता येत नाही." चौघांनीही आपापले विशेष गुण सांगून टाकले.
      अंगठ्याने एक चांदीचे नाणे हवेत उडविले. ते खाली पडल्यावर अंगठा म्हणाला," आता एकेक करून हे नाणे उचलून दाखवा." प्रत्येकाने आपल्या क्रमाने प्रयत्न केला पण, कोणालाही नाणे उचलता आले नाही. " आता चौघांनी मिळून उचला." अंगठा म्हणाला. चौघेही उचलण्याचा प्रयत्न करू लागले. पण त्यांनाही उचलणे कठीण जाऊ लागले. अंगठा त्यांचा मदतीला गेला. नाणे चटकन उचलले गेले. चारही बोटे चिडीचिप. अंगठा म्हणाला," कुठलेही बोट कुठले काम करू शकत नाही. पण सगळ्यांनी मिळून केले तर मात्र मोठ्यात मोठे काम सहज हो ऊ शकते. म्हणून आपापसात न भांडता एकजुटीने राहा. मिळून काम करा." चौघांनी अंगठ्याचे म्हणणे मान्य केले.

बालकथा शहाणा पोपट

2012-03-06T08:56:00.000-08:00

     एक पोपट होता. तो अन्नाची नासाडी फार करायचा. त्याच्या या वागण्यामुळे त्याला दाणापाणी कुणी देत नव्हते.  त्याची उपासमार होऊ लागली. त्याची तब्येतही खंगत चालली.
     एक दिवस तो अनिकेतच्या घराच्या बाल्कनीत येऊन बसला. अनिकेत आणि आसावरी अभ्यास करत होते. इतक्यात त्यांना नास्त्यासाठी आईने दूध-ब्रेड आणून दिले. खाताना ब्रेडचे काही तुकडे टेबलावरून खाली पडले. पोपट आवाज न करता आत आला. तुकडे चोचीने वेचून खाऊ लागला. अनिकेतने आणखी काही तुकडे खाली टाकले. त्याने तेही खाल्ले. थोड्या वेळाने पोपट उडाला.
     आता अनिकेत आणि आसावरी वरच्या खोलीत अभ्यासाला येत, तेव्हा हमखास पोपटसुद्धा बाल्कनीत हळूच येऊन बसायचा. यथावकाश, ते दोघेही त्याची वाट पाहू लागले. तो त्यांना न घाबरता त्यांच्या खोलीत येऊन बसू लागला. आता अनिकेत, आसावरी आणि पोपट यांच्यात मैत्री झाली.
     कधी कधी त्यांच्याशी मस्ती करू लागला. त्यांनी आपल्याला पकडावं म्हणून पोपट कधी त्यांच्या पायाजवळ जायचा. तर कधी अभ्यासाच्या टेबलावर बसायचा. जसे त्यांनी पकडायला हात पुढे केला की भुर्रकन उडून जायचा.
     मुलं आता पोपटाची वाट पाहात राहायचे आणि या भानगडीत उशीरापर्यंत अभ्यास करत बसायचे. आईकडून खायला काही ना काही मागून घ्यायचे. हळूहळू अनिकेत आणि आसावरी यांची तब्येतही सुधारू लागली. आणि अभ्यासात प्रगतीही होऊ लागली.
     आसावरीचा वाढदिवस जवळ आला.दोघांनीही भेट काय मागायची, याचा विचार केला.एरव्ही सुंदर सुंदर ड्रेस मागणारी आसावरी या खेपेला पोपटाचाच विचार करत होती. शेवटी त्यांनी पिंजरा मागण्याचे ठरवले. आईला आश्चर्य वाटले, तिने विचारले," आपल्याकडे कुठला पक्षी नाही, मग पिंजरा घेऊन काय करणार आहात?" दोघेही एकदम म्हणाले," पहिल्यांदा घेऊन तर दे. मग पाहू..."
     आईने पिंजरा आणून दिला. त्यांनी तो आपल्या अभ्यासाच्या खोलीत आणला व त्याचा दरवाजा उघडून ठेवून दिला. टपू यात बसतो की नाही, याचा ते विचार करू लागले. आता ते त्याला टपू नावाने हाक मारत होते. 'तारक मेहता का उलटा चश्मा' या मालिकेतल्या करामती टपूचे पात्र त्यांना फार आवडायचे. म्हणून त्याचे नाव पोपटाला ठेवले होते.
     पिंजर्‍यात त्यांनी बदाम, काजू व बिस्किटाचे चुरे ठेवले होते. टपूला ते फार आवडायचे. टपूसुद्धा विचार करत होता,' बसू का नको!' मग विचार केला,' यापेक्षा आणखी चांगले घर कोठे मिळणार आहे!'तो गपचिप पिंजर्‍यात जाऊन बसला. त्याला मुलांचा लळा लागला होता. अनिकेतने दरवाजा बंद केला. आसावरीने खाली जाऊन आईला बोलावून आणले. पिंजर्‍यात पोपटाला पाहून ती चकीत झाली. पण मुलांचा रागही आला. ती फाडकन म्हणाली," याला का पकडून आणलत?"
     तेवढ्यात मुलं एका सुरात म्हणाली," आमचा मित्र आहे तो! आम्ही त्याला टपू म्हणून हाक मारतो. आणि आई, तो स्वतःच पिंजर्‍यात कैद झालाय!" आई म्हणाली," ठीक आहे, पण पिंजर्‍याचे दार उघडा. त्याला जायचं असेल तर जाऊ दे." आईच्या सांगण्यावरून त्यांनी पिंजर्‍याचा दरवाजा खोलला. परंतु, टपू पिंजर्‍याबाहेर आला नाही. गपचिप सगळ्यांकडे पाहात राहिला.
     मुलं आईला म्हणाली," टपूमुळेच आमची तब्येत सुधारली. यानेच आम्हाला खायला शिकवले.अभ्यासातली प्रगतीसुद्धा याच्यामुळेच झाली. टपूमुळेच आम्ही लवकर उठायचो व त्याची वाट पाहात अभ्यास करत बसायचो." आईला फार आनंद झाला. ती म्हणाली," आता बिस्किटावर भागणार नाही. आपन जे काही कातो, तेच त्याचे अन्न... त्याच्या आवडीचा पेरुसुद्धा खायला द्या."
     आता टपूचा पिंजरा रात्रंदिवस उघडाच असतो. तो रात्री येऊन झोपी जातो. सकाळी सगळ्यांना उठवतो. आपणही बाहेर जाऊन शुद्ध हवा खातो. मौजमजा करतो. घरात आल्यावरही घरभर फिरतो. भोजन करतो. पण आता अन्नाची नासाडी करत नाही. त्याला त्याच्या चुकीची शिक्षा मिळाली होती.

बालकथा समाधान

2012-03-06T08:54:00.000-08:00

         एका गावात सुधाकर नावाचा एक शेतकरी राहत होता. त्याला अनिता आणि वनिता नावाच्या दोन मुली होत्या. लग्नायोग्य झाल्यावर त्याने त्यांची लग्ने लावून दिली. अनिताचा विवाह भांडी बनविणार्‍याशी तर वनिताचा विवाह एका शेतकर्‍याशी लावून दिला.
     सुधाकरने आपल्या मुलींची ख्याली-खुशाली जाणून घेण्यासाठी त्यांना भेटायला जाण्याचे ठरवले. एक दिवस ठरवून तो पहिल्यांदा मोठ्या मुलीकडे- अनिताकडे गेला. अनिता बोलता बोलता म्हणाली," बाबा, या खेपेला आम्ही खूप मातीची भांडी बनवली आहेत. पाऊस झाला नाही तर आमच्या कष्टाला चांगलं फळ मिळेल. बाबा, तुम्हीसुद्धा आमच्यासाठी पाऊस पडू नये म्हणून देवाकडे प्रार्थना करा." काही वेळ इकडच्या- तिकडच्या गप्पा, भोजन वैगेरे झाल्यावर सुधाकर जायला निघाला. जाताना त्याने तिच्या धंद्याच्या बरकतीसाठी प्रार्थना करण्याचे आश्वासन दिले. तेथून तो धाकट्या मुलीकडे गेला.
     वनिता म्हणाली," बाबा, या वर्षी आम्ही शेतात खूप राबलो आहोत. चांगला पाऊस झाला तर भरपूर धान्य पिकेल. बाबा, पावसासाठी तुम्हीसुद्धा प्रार्थना करा." तिची ख्याली-खुशाली विचारून सुधाकर घरी आला. तो द्विधा मनस्थितीत होता. कोणत्या मुलीसाठी प्रार्थना करायची, याचा विचार करू लागला. एकिला पाऊस नको होता तर दुसरीला हवा होता. एकिला साथ दिल्यावर दुसरीवर अन्याय होणार! माझ्यासाठी दोन्हीही मुली सारख्याच! मध्यरात्र उलटून गेली तरी तो विचार करीत होता. शेवटी पहाटे त्याला यावर तोडगा सापडला. मग शांत झोपला.
     दिवस माथ्यावर आल्यावर उठला. आंघोळ- पाणी आवरून पुन्हा थोरल्या मुलीला भेटायला गेला. तो अनिताला म्हणाला," बाळ, यंदा पाऊस झाला नाही तर तुझ्या नफ्यातला निम्मा हिस्सा तुझ्या बहिणीला देऊन टाक. कारण पाऊस झाला नाही तर तिचं मोठं नुकसान होणार आहे. त्यामुळे तिला थोडी भरपाई होईल." अनिताने तसे वचन दिले. नंतर तो धाकट्या मुलीकडे गेला.
     " बाळ वनिता, या खेपेला पाऊस झाला तर तुझ्या लाभातला अर्धा हिस्सा तुझ्या थोरल्या बहिणीला देऊन टाक. पावसामुळे त्यांच्या मेहनतीवर पाणी फिरणार आहे." वनितानेही मदत करण्याचे वचन आपल्या पित्यास दिले. सुधाकरला खूप मोठे समाधान झाले. कुठल्याही भेदभावाशिवाय समस्या सोडवू शकल्याचे समाधान सुधाकरच्या चेहर्‍यावर दिसत होते.

बालकथा तीन प्रश्न

2012-03-06T00:54:00.002-08:00

                                               फार वर्षांपूर्वीची गोष्ट आहे. एका गावात रघू नावाचा एक गरीब मजूर राहत होता. त्याला एक मुलगी होती. तिचे नाव होते धनू. रघू गावात मोलमजुरी करायचा. पण त्यातून कुटुंबाचा उदरनिर्वाह चालत नसे. घराची ओढाताण हाताबाहेर गेली, तेव्हा रघूने आपल्या मुलीला- धनूला गावातल्या एका श्रीमंत कुटुंबात घरकामाला लावले. बदल्यात ते थोडे फार धान्य देत. शिवाय श्रीमंत अजितशेठने चार वर्षांनी चारशे रुपये देण्याचे कबूल केले.
     धनू श्रीमंत अजितशेठच्या घरी जीव तोडून काम करायची. ती कुटुंबातल्या कोणत्याही सदस्याला तक्रार करायला वाव देत नव्हती. सगळ्यांच्या तोंडी धनूचेच नाव होते. इतकी सवय तिने आपल्या कामाने लावली होती. सगळे धनूच्या कानावार खूश होते. बघता बघता चार वर्षे कशी उअलटली, कुणालाच कळले नाही. तो दिवस जवळ आला, जो रघू आपल्या मुलीला घेऊन जाणार होता. इकडे धनूसुद्धा आपल्या आई-वडिलांकडे जायला अधीर झाली होती. तशी इच्छाही तिने अजितशेठकडे व्यक्त केली होती. मग काय! अजितशेठची इच्छा नसतानासुद्धा कबूल केल्याप्रमाणे धनूला तिच्या घरी परतण्यासाठी परवानगी देणे भाग होते. पण त्याने चारशे रुपये द्यायला नकार दिला.
     रघूने हात जोडून, काकुळतीला येऊन विणवणी केली. आपले दारिद्य त्याच्यापुढे प्रकट केले. पण अजितशेठवर त्याचा काही एक परिणाम झाला नाही. तो वारंवार एकच घोषा लावत होता की मी चारशे रुपये देण्याचा कुठला वायदा केला नाही. अखेर विवश होऊन रघूला पंचायतीचा आश्रय घ्यावा लागला. रघूने सारा प्रकार पंचांपुढे कथन केला. त्याच्या म्हणण्यानुसार अजितशेठ त्याला चारशे रुपये देणार होता. अजितशेठ मात्र आपल्या मताशी ठाम होता. पंच सत्य जाणूनसुद्धा पुराव्याशिवाय कुठला निर्णय घेऊ शकत नव्हते. बराच वेळ विचार, खल केल्यावर एक निर्णय घेण्यात आला. दोघांनाही तीन प्रश्न विचारायचे आणि त्यांच्या उत्तरानंतरच फैसला करायचा. प्रश्न होते- पाप काय आहे? पुण्य काय आहे? आणि धन-संपत्ती किती महत्त्वाची आहे? दुसर्‍यादिवशी त्यांना पुन्हा बोलावण्यात आले.
      रघू आणि अजितशेठ दुसर्‍यादिवशी वेळेवर पंचायतीत पोहचले. जनतासुद्धा पंचांचा फैसला ऐकण्यासाठी उतावीळ झाली होती. पहिल्यांदा अजितशेठला प्रश्नांची उत्तरे देण्यास सांगण्यात आले. तो म्हणाला," पाप-पुण्य काही नसतं. धनदौलत सर्वस्व आहे. धन सर्वाधिक महत्त्वाचे आहे." आता रघूची पाळी आली.तो शांत स्वरात म्हणाला." काम करवून घेऊन पैसे न देणे, पाप आहे. सर्वांचे भले करणे म्हणजे पुण्य आणि जीवनात धनदौलत म्हणजे सर्वस्व नाही... तो थोडावेळ थांबून पुढे म्हणाला," आम्ही गरीब आहोत. एकवेळ खावून आम्ही जगू. पण मला माहित आहे, हे खोटे बोलत आहेत. तरीही मी माझी तक्रार माघारी घेतो."
     रघूच्या बोलण्याचा अजितशेठवर इतका खोलवर परिणाम झाला की, तो चटकन जाग्यावरून उठला आणि रघूजवळ गेला. आणि हात जोडून म्हणाला," रघू, मी चुकलो. माझी चूक मी स्वीकारतो. माझ्यामुळे तुला खूप त्रास झाला. हे घे चारशे रुपये आणि मला क्षमा कर." असे म्हणून तो चारशे रुपये खिशातून काढून रघूच्या हातात देऊ लागला. पंच फक्त, पाहात राहिले.

लोककथा सोनेरी बासरी

2012-03-06T00:53:00.002-08:00

                                              चीनच्या पर्वतीय भागातील एका गावात एक मुलगी आपल्या आईसोबत राहत होती. तिला भाऊ नव्हता. याचे तिला मोठे दु:ख होते. ती नेहमी लाल रंगाचे कपडे परिधान करत असल्यने तिचे नाव लाली पडले होते. एक दिवस दोघी मायलेकी शेतात काम करत असताना अचानक मोथे वादळ आले. त्यातून एक भयंकर असा ड्रॅगन प्रकट झाला. आणि बघता बघता ड्रॅगन लालीला घेऊन अदृश्य झाला. लालीच्या आईला काही कळायच्या आतच सारा प्रकार घडला. ती पाहतच राहिली.
     लाली मोठमोठ्याने ओरड्त होती," आई, माझा धाकटा भाऊ येईल आणि मला सोडवेल्."आई आक्रोश करतच गराकडे निघाली. जाता जाता तिला वाटेत ठेस लागली आणि ती जवळच्या झाडीत पडली. तिथे असलेल्या लाल फळावर तिची नजर पडली. ते फळ खूप तेजवी होते. तिने तोडून तोंडात टाकले. घरी आल्यावर लालीची सुटका करणार्‍या भावाविषयी विचार करत अंथरुणावर पडून राहिली. इतक्यात तिला तिच्या बाजूला एक नवजात बालक दिसले. ती समजून चुकली की,आपण जे फळ खाल्ले, ते एक दिव्य फळ आहे. आईने त्याचे नाव दिव्यकुमार ठेवले.
     थोड्याच दिवसांत तो मोठा झाला. एक दिवस एक कावळा आला आणि घरासमोरच्या झाडावर बसून माणसाच्या आवाजात बोलू लागला,

ड्रॅगनच्या गुहेत

तुझी बहीण बिच्चारी

रात्रंदिवस रडतेय

बाबा, संकट मोठे भारी

     कावळ्याची वाणी ऐकून दिव्यकुमार आईला म्हणाला," मला कोणी बहीण आहे का गं?" त्याच्या आईने घडला सगळा प्रकार त्याला सांगितला. तिथेच दिव्यकुमारने प्रतिज्ञा केली. " माझ्या बहिणीला ड्रॅगनच्या तावडीतून मुक्त करेन आणि गावातल्या सगळ्या लोकांची त्याच्या दहशतीतून सुटका करीन."
     दिव्यकुमार गावच्या सरपंचांकडे गेला. त्यांना ड्रॅगनविषयी विचारले. सरपंच समोर दिसणार्‍या प्रचंड अशा पर्वताकडे बोट करून म्हणाले," त्या पर्वताच्या पायथ्याशी गेल्यावर तुला एक पहाडी रस्ता दिसेल. त्या रस्त्याने पर्वाताला वळसा घालून पलिकडे गेलास की तुला ड्रॅगनची गुहा दिसेल." त्याने रात्रभर चालून निम्मा रस्ता पार केला. पण पुढे गेल्यावर त्याला थांबणे भाग पडले. कारण वाटेत प्रचंद मोठा दगड पडला होता. मोठ्या मुश्किलीने तो दगड बाजूला केला. त्याच्या खाली त्याला एक सोनेरी बासरी दिसली.
     त्याने बासरी वाजवायला सुरू केली. आणि काय आश्चर्य! आजूबाजूचे सारे पशू-पक्षी नाचू लागले. त्याने बासरी वाजवायची बंद केली, तसे त्यांचे नाचणे बंद झाले. दिव्यकुमारचे डोळे अत्यानंदाने चमकले. त्याला बासरीचे रहस्य उमगले. तो आता ड्रॅगनच्या गुहेच्या दिशेने निघाला. गुहेसमोर जाऊन त्याने ड्रॅगनला आव्हान दिले. ड्रॅगन बाहेर आला. साखळदंडांनी जखडलेली त्याची बहीणसुद्धा बाहेर आली. दिव्यकुमारने जादूची बासरी वाजवायला सुरुवात केली. झटक्यात ड्रॅगन नाचायला लागला. लालीने आपल्या धाकट्या भावाला ओळखले. दिव्यकुमार बासरी वाजवत राहिला तर ड्रॅगन बेहोश होऊन नाचत राहिला. तो नाचून नाचून थकला. त्याचे डोळे लालबूंद झाले. त्याचा श्वास फुलला. तो आता जमिनीवर लोळण घेऊन ओरडू लागला. " बासरी वाजवू नको... बासरी वाजवू नको. बहिणीला घेऊन जा." पण दिव्यकुमार बासरी वाजवतच राहिला. त्याने बहिणीला साखळदंडातून मुक्त केले. तिला आपल्यासोबत घेतले. ड्रॅगनला त्याने आपल्या एका हाताने मागे मागे येण्याचा इशारा केला.
     दिव्यकुमार एका विशाल सरोवराच्या दिशेने चालू लागला. मागे ड्रॅगन नाचत नाचत येत होता. सरोवरच्या तटावर आल्यावर दिव्यकुमारने त्याला सरोवरात उडी घेण्याचा इशारा केला. तशी ड्रॅगनने सरोवरात उडी घेतली. धाडकन तो पाण्यात पडला. पण त्याचे नाचणे बंद झाले नाही. कारण बासरी वाजत होती. अशा प्रकारे सात दिवस सात रात्री उलटल्या, तरीही दिव्यकुमार बासरी वाजवायचा थांबला नाही. शेवटी नाचत नाचतच ड्रॅगनने आपला जीव सोडला. दोघा भावा-बहिणीला खूप आनंद झाला. दोघे घरी आले. त्यांना पाहून आईच्या आनंदाला पारावर उरला नाही. पुढे दिव्यकुमार, लाली आणि आईसोबत आनंदाने राहू लागला.

लोका सांगे ब्रम्हज्ञान आणि ...!

2012-02-29T16:54:00.000-08:00

surajya,solapue 1/3/2012

pudhari,kolhapur, 1/3/2012

माझे लेख...

2012-02-28T16:21:00.000-08:00

pudhari, kolhapur. 24/2/2012

saamana. mumbai 26/2/2012

pudhari, kolhapur 28/2/12

surajya,solapur 29/2/2012

मनमोहनजी, तुस्सी ग्रेट हो...!

2012-02-27T09:46:00.002-08:00

     भारताचा विविध क्षेत्रातला प्रगतीचा आलेख उंचावत चालला आहे. भलेही आमच्या देशात कुपोषित बालके आढळून येत असतील किंवा दारिद्र्य रेषेखालील लोकसंख्या मोठी असेल अथवा भूकबळीच्या घटना घडत असतील, पण देशाची अन्य क्षेत्रातली प्रगतीची भरारी वेगाने सुरू आहे. चकीत करणारी आहे. अलिकडच्या दिवसांत संपूर्ण जगाला आर्थिक मंदीचा जबरदस्त फटका बसला. अमेरिकेसारख्या मोठमोठ्या देशांचीही यातून सुटका झाली नाही. आता पुन्हा जागतिक मंदीचा दौर सुरू झाला आहे. जगाला त्याची झळ बसू लागली आहे, मात्र अद्याप आपला भारत त्यापासून दूर आहे. देशाचे पंतप्रधान डॉ. मनमोहनसिंग यांना या मंदीच्या संसर्ग रोगातून सहिसलामत सुटू , असा विश्वास आहे. पण हीच देशाची प्रगती काहींना खुपते आहे. विकासात्मक प्रकल्पांना अमिशे व फूस लावून खीळ घालण्याचा प्रकार होत आहे. याबाबत पंतप्रधान मनमोहनसिंग यांनी परदेशी एनजीओंना ज्या डागण्या दिल्या आहेत, त्याने नक्कीच ही माणसे थरथरली असतील. आपल्यालाही या गोष्टीचा गांभिर्याने विचार करण्याची गरज आहे.
     देश प्रगतीची सिडी चढत आहे.पण ती काही देशांच्या डोळ्यांना खुपत आहे. इर्षा ही बाब नवी नसली तरी त्यांच्या भडकाव्यामुळे आपल्यातीलच माणसे आपल्याच माणसांच्या जीवावर उठली आहेत, ही सत्यता नाकारून चालत नाही. अणुप्रकल्पांना विरोध करून माथी भडकविण्याची कामे केली जात आहेत.  पंतप्रधानांनी जे काही बोलले, ते त्यांनी मोठ्या विश्वासाने व कुठलीही भीडभाड न ठेवता व्यक्त केले आहे. यात त्यांचा देशाच्या प्रति प्रामाणिकपणा झळकताना दिसतो. सहसा पंतप्रधान बोलत नाहीत, मात्र बोलले तर कुणाची भीडभाड ठेवत नाहीत, हे आपण कित्येकदा पाहिले आहे. अनुभवले आहे. भारताल्या राजकारणात त्यांना रस असायचे कारण नाही. परंतु आंतरराष्ट्रीय स्तरावर त्यांनी कधीच बोटेचेपे धोरण स्वीकारलेले नाही. परवाही त्यांनी 'सायन्स' या पत्रिकेला दिलेल्या मुलाखतीत आपली आश्वासक मते मांडली. कुडानकुलम येथे काही परदेशी कंपन्यांची एनजीओ स्थानिकांना पैसे देऊन भडकावत आहेत, हे सांगताना त्यांनी तामिळनाडूतील कुडानकुलम अणुप्रकल्पाच्या निर्मितीत अमेरिका आणि स्कँडिनेव्हियन देशातील काही एनजीओ बाधा आणत असल्याचा थेट आरोप करून या गंभीर विषयाला हात घातला आहे. वास्तविक भारतासारख्या विकसनशील देशाला प्रगतीची उतुंग शिखरे पार करायची असेल तर ऊर्जेशिवाय पर्याय नाही. ऊर्जेची कमतरताच विकासाचा अडसर आहे, हे एव्हाना आपल्या लक्षात आले आहे. पंतप्रधान मनमोहनसिंग यांनीसुद्धा सत्तेच्या पहिल्या पर्वात अणुप्रकल्पासाठी सत्ता पणाला लावली होती. पण हे करताना ते सगळ्या पर्यायांना सामोरे गेले होते. लोकशाही व्यवस्थेचा आदर राखत अणुऊर्जेच्या मुद्दय़ावर त्यांनी देशातल्या प्रत्येक घटकाशी, समुहाशी चर्चा करून त्यांची मते अजमावून घेतली होती. त्यांनी केलेल्या आरोपांचा स्वीकार केला होता. 'अमेरिकेचे बाहुले', यांसारख्या गंभीर आरोपांनाही तोंड दिले होते. कसलाही अभ्यास नसलेला व वाचाळपणात आघाडीवर असलेला दृक्-श्राव्य माध्यमे व प्रसिद्धीला हापापलेली गावा-गावातल्या चौकीदारांनी उडवलेले शिंतोडे त्यांनी झेलले होते. पण अशा आरोपांनाही त्यांनी आपल्या शैलीत शांतपणे उत्तर देत सामोरे गेले होते.  आपल्या महाराष्ट्रातल्या जैतापूरमध्ये त्यांनी महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री पृथ्वीराज चव्हाण यांना दस्तुरखुद्द जनतेत पाठवून त्यांच्याशी संवाद साधायला लावले होते. कुडानकुलम प्रकल्पाबाबतही त्यांनी तामिळनाडूच्या मुख्यमंत्री जयललिता यांच्याशी सबुरीची, समन्वयाची भूमिका घेतली होती. अशा प्रकल्पामुळे परिसरातल्या लोकांचे जीवनमान अजिबात धोक्यात येणार नसून उलट ते सुधारणार असल्याचे  सांगितले होते. पण मूळ मुद्दा भरकटत जाऊन त्याला काही वेळा हिंसक वळणही लागले. राजकीय परिपक्वता दिसून आली नाही. किंवा राजकीय खेळ्यांचा त्यात विजय होत गेला. संकुचित वृत्ती आणि खुसळट समजुती यांना महत्त्व मिळत गेले. तर विज्ञानवादी दृष्टिकोनाचा पुरता अभाव दिसून आला. या सगळ्या गोष्टी मारक ठरत असताना पंतप्रधान मनमोहनसिंग यांनी तोंड उघडले ते बरेच झाले.  सरकारच्या म्हणण्यानुसार अमेरिकेतले नऊ एनजीओ कुडानकुलम येथील अणुप्रकल्पाला प्रकल्पाला विरोध करत आहेत. या सर्व एनजीओंना आंदोलनासाठी गेल्या 5 वर्षांत 54 कोटी रुपयांचा मलिदा मिळाला असल्याचे सांगण्यात येत आहे. या एनजीओ ख्रिश्चन मिशनर्‍यांचे काम करणार्‍या सेवाभावी संस्था आहेत. पण त्या छुप्या रीतीने कुडानकुलम येथील स्थानिक जनतेला सरकारच्या  विरोधात पैसे देऊन भडकवले जात आहे. भारताच्या प्रगतीला अडसर आणण्याचे कटकारस्थान रचले जात आहे. देशातून त्यांना साथ मिळत आहे, असे सरकारचे म्हणणे आहे.
     आगामी काळात भारताला ऊर्जेची मोठी टंचाई भासणार आहे. याचा विचार करता पुढील काळात या ऊर्जेची गरज अणुप्रकल्पच भागवू शकतो, हे पाण्यासारखे स्वच्छ आहे. आणि देशाची ऊर्जेची गरज अणुप्रकल्पातून भागणार असल्याने अनेक विघ्नसंतोषी कट करत आहेत. पंतप्रधानांनी आरोप करताना देशाच्या प्रगतीच्या आड येणारे शत्रू नेमके कोण आहेत हेही काही न लपवता सांगून टाकले आहे. पंतप्रधानांनी हा आरोप करताना कुडानकुलम येथे काही एनजीओ स्थानिकांना पैसे देऊन भडकावत आहेत, असेही म्हटले आहे.
     वास्तविक कुडानकुलम, जैतापूरसारखे अणुप्रकल्प महत्त्वाकांक्षी आहेत. देशाच्या प्रगतीसाठी क्रातिकारी टप्पे आहेत असे म्हणायला हरकत नाही. हे अणुप्रकल्प कार्यान्वित झाल्यास देशाची ऊर्जेची तहान भागू शकेल आणि देशाची भरारी आणखी उंचावेल. ही भारताची प्रगतीच अन्य देशांना खुपत असावी. आपल्या देशाला शत्रू काय कमी आहेत. आजूबाजूला शत्रूंचीच पिलावळ राज्य करते आहे. अशा वेळेला देशातल्या सर्व राजकीय पक्षांनी एकोप्याने मार्गक्रमण करावयाचे असते, पन आपल्यात्ले राजकारण फारच घाणेरडे आहे. त्यापेक्षा देशाचा शत्रू परवडला. निदान तो शत्रू म्हणून तरी आपण सावध असतो. मात्र इथे आपल्यातचे आपल्या जीवावर उठलेले दिसतात. राजकारणापेक्षा देशहित महत्त्वाचे समजले जायला हवे. दुर्दैवाने ते आपल्यात होत नाही.
     अणुऊर्जा प्रकल्पांना विरोध करताना लोकांच्या भावनेला हात घातला की आपली योजना यशवी होते, हे आता सर्वांनाच कळून चुकले आहे. जैतापूर व कुडानकुलम हे प्रकल्प झाल्यास आपल्यालाही जपानमधील फुकुशिमा दुर्घटनेसारख्या भयंकर आण्विक दुर्घटनांना लोकांना सामोरे जावे लागेल, असा नियोजनबद्ध प्रचार करून जनतेमध्ये भीती पसरवली गेली आणि अजूनही तसा प्रकार केला जात आहे. त्याला काहीजण बळी पडत आहेत. तर काहीजण खिशात भरलेल्या पैशांच्या तालावर नशापान केल्यासारखे नाचत सुटले अहेत. त्यांना केवळ पैशाची झिंग चढली आहे. त्यांना देशाचा विकास, प्रगती काहीही दिसत नाही. खरे तर फुकुशिमाचा अणुप्रकल्प हा जवळ जवळ चाळीस वर्षांपूर्वीचा आहे. आता तंत्रज्ञानात बरीच प्रगती झाली आहे. त्या वेळच्या तंत्रज्ञानात आणि आताच्या तंत्रज्ञानात जमीन अस्मानचा फरक आहे. शिवाय   फुकुशिमाची दुर्घटना अणुप्रकल्पात बिघाड झाल्यामुळे घडलेली नव्हती, तर महाप्रलयंकारी सुनामी लाटेमुळे या प्रकल्पातून किरणोत्सार झाला होता, असे अनेक वैज्ञानिकांनी स्पष्टपणे सांगितले होते. तरीही आपल्याकडे याचा निष्कारण बागुलबुवा करण्यात आला. आज अणुभट्ट्यांना जरा जरी धोका झाला तरी भट्ट्या आपोआप बंद करण्याची यंत्रना विकसीत झाली आहे. त्याचबरोबर आपले जे प्रकल्प उभारले जात आहेत, तो भाग काही भूकंप प्रवण क्षेत्रात अथवा सुनामीच्या पट्ट्यात नाहीत, त्यामुळे कसल्याही भीतीचे कारण नाही.
     भारतात विद्युत संयंत्र चालविण्यासाठी वापरण्यात येणारा कोळसा मोठ्या प्रमाणात आयात केला जातो. शिवाय हे संयंत्र प्रदूषण फैलावतात. संपूर्ण जग यापासून मुक्ती मिळविण्याच्या प्रयत्नात आहे. आपणही गेल्या काही दशकात जलविद्युत प्रकल्प, पवनचक्की प्रकल्प यांना प्रोत्साहन दिले आहे. पण त्याला काही मर्यादाही पडत आहेत. शिवाय हे प्रकल्पही पर्यावरणास धोका पोहचवतात, अशा तक्रारी वाढत चालल्या आहेत. यादृष्टीने अद्याप पूर्णता अभ्यास झालेला नाही. अशा परिस्थितीत विद्युत उत्पादनासाठी एकमेव पर्याय उरतो तो अणु विद्युत प्रकल्पांचा! हा पर्याय पर्यावरणास धोकही पोहचवत नाही. आपली विद्युत गरज जी खूप पूर्वीपासूनची आहे, हे प्रकल्पच पुरे करू शकतील, असे आशादायक चित्र भारतासमोर आहे. हीच परिस्थिती कृषी, अन्न याबाबतही आहे. भारत हा विशाल लोकसंख्येचा देश आहे. अन्नाची गरज मोठी आहे. ही गरज भागविण्यासाठी शेती विकास अनिवार्य आहे. कमी वेळेत, कमी खर्चात जादा उत्पादन ही आपली भूक आहे. शेतीचा विकास हा या विद्युत क्षेत्राशी संबंधीत आहे.
     वर सांगितल्याप्रमाणे आपल्या देशात अजूनही भूकबळी आणि कुपोषणसारख्या समस्या आहेत. देशातले अन्न पदार्थाचे उत्पादन वाढविणे व या समस्या संपुष्टात आणणे, हे आपले लक्ष्य आहे. यासाठी आपल्याला नव्या तंत्रज्ञानाची आवश्यकता आहे. जीएम फूडसुद्धा एक असेच तंत्रज्ञान आहे. म्हणजे या दोन्ही गोष्टींची आपल्याला नितांत गरजेच्या आहेत. म्हणजे यासाठी आपल्याला पक्क्या प्रावधानावर अवलंबून राहावे लागनार आहे. मात्र या प्रकल्पांना होत असलेला विरोध प्रकल्पांना धुळीस मिळवण्यासाठी होत आहे. यासाठी परदेशातील एनजीओ सक्रीय झाले आहेत.
     खरे तर आपल्यासारख्या लोकशाहीच्या देशात असा विरोध काही नवा नाही. जगातही अशाप्रकारच्या विरोधांना अनेक देशांना सामोरे जावे लागले आहे. पण तरीही असे प्रकल्प त्याठिकाणी होत राहिले आहेत. अशा प्रक्ल्पांना मिळणारे यश राजकीय इच्छाशक्तीशी जोड्ले जाते, जे एकप्रकारे योग्य आहे. पण आपल्या देशात समस्या किंवा अडचण दुसर्‍याचदृष्टीने समोर येत आहे. आपण असे प्रकल्प सुरू करतो आणि त्यांना नोकरशाहीच्या हवाली देऊन टाकतो. स्थानिक पातळीवर ज्या काही छोट्या छोट्या समस्या उदभवतात. त्याकाही प्रमाणात बरोबर असतात. मात्र त्या स्थानिक पातळीअवर सोडविल्या जाऊ शकतात. मात्र अशाप्रकारची आंदोलने समजूत काढूनही थांबत नाहीत, उलट त्यात वाढ होते. या आंदोलकांचे नेतृत्व एखाद्या व्यावसायिक एनजीओच्या हातात गेलेले असते. हे एनजीओ देशातलेही असू शकतात किंवा परदेशातले! आपल्याकडची नोकरशहा कमालीची आळसावलेली आणि पैशाला भुभूक्षलेली आहे. यापूर्वी असा प्रकार बीटी वांग्याच्याबाबतीतही घडला होता.
     पंतप्रधान मनमोहनसिंग यांनी तोंड उघडून फार मोठे काम केले आहे. यासाठी त्यांना धन्यवाद द्यायला हवेत. कारण कधीही न बोलणारे मनमोहनसिंग लाख बते की बात सांगून गेले आहेत. शिवाय त्यांनी देशाच्या विकासासाठी वचनबद्ध असलेला एक जबाबदार, प्रामाणिक घटक प्रसंगी वेळ पड्ली तर कोणताही धोका पत्करू शकतो, हे यातून दाखवून दिले आहे.

बालकथा खट्याळ हडळी

2012-02-25T22:34:00.000-08:00

कोट्टलगी नावाच्या गावात रामाप्पा आणि सोमाण्णा यांच्या झोपड्या शेजारी शेजारी होत्या. या दोघांमध्ये दाट मैत्री होती. दोघांच्या झोपड्यांदरम्यान एक पिंपळाचे झाड होते. झाडाखाली एक बसण्या-उठण्यासाठी पार होता. त्यांना जेव्हा केव्हा सवड मिळे, तेव्हा पारावर बसून दोघे गप्पा मारत असत.

एक दिवस दोघेही पारावर गप्पा मारत बसले होते. रामाप्पा म्हणाला," आपण एक ना एक दिवस श्रीमंत होऊ. तेव्हा छानसे बंगले बांधू. पण गड्या हे झाड आणि हा पार तोडायचा नाही. आपल्या बंगल्यांच्याही खिडक्या या दिशेने सोडू."

"रामू, खरेच असे करू. माझीसुद्धा हीच इच्छा आहे. पण एक काम करू. या मातीच्या पारावर संगमरवरी फरशा आणून बसवू. म्हणजे छान होईल. खर्चही फार येणार नाही. "

रामाप्पा यावर काही बोलणार इतक्यात त्याची पत्नी कपडे सुकवण्यासाठी बाहेर आली. ती म्हणाली," आरसा तुटलाय म्हटलं. नवीन आणायला सांगून दहा दिवस झाले .... इथे रिकाम्या चकाट्या पिटत बसण्यापेक्षा शहरात जाऊन आरसा तरी आणा."

" या काय तुला चकाट्या वाटतात? लक्ष्मी कुठल्या दिवशी घरी येईल सांगता येत नाही. आम्ही याच गोष्टी बोलत होतो. ..." रामाप्पा समजावणीच्या स्वरात म्हणाला. त्याचवेळी सोमाण्णाची पत्नीसुद्धा खरकटे टाकण्यासाठी बाहेर आली. ती आपल्या पतीला म्हणाली," किती दिवस झाले सांगतेय, उंदीर पकडायचा पिंजरा आणा म्हणून ! पण तुम्ही माझ्या बोलण्याकडे लक्ष द्याल तर शपथ्थ! उंदीर किती माजलेत बघा. "

दोघांच्याही बायका घरात गेल्या. रोजची कटकट बंद करावी म्हणून दोघेही शहरात जायला निघाले. शहरात जाण्यासाठी त्यांना जंगलातून जावे लागे. अंधार होण्याच्या आत गावात पोहचू, या उमेदीने ते भरभर चालायला लागले. पण जंगलाच्या मध्यापर्यंत गेल्यावर अचानक जोराचा पाऊस सुरू झाला. धड पुढे जाता येत नव्हते, धड मागे!नाईलाज म्हणून ते एका चिंचेच्या झाडाखाली उभे राहिले. इतक्यात कोठे तरी वीज पडली. आणि मोठाचा आवाज झाला. रामाप्पा घाबरून गट्ट झाला. म्हणाला," आरसा आणि पिंजर्‍याच्या भानगडीत आपण भलत्याच ठिकाणी अडकलो. सोमू, आपण या जंगलातून सुखरूप जाऊ शकू का रे?"

" घाबरू नकोस. पाऊस थांबेल. रात्र झाली तरी काही हरकत नाही. आपण सुखरूप घरी जाऊ. हे तर नावालाच जंगल आहे. इथे कुठले आलेत वाघ आणि सिंह! " सोमाण्णा म्हणाला. पाऊस थांबायला मध्यान्ह रात्र उलटली. गार वारा अंगाला झोंबत होता. दोघेही माघारी जाऊ लागले. थोडे अंतर चालून गेल्यावर त्यांना दोन हडळी वडाच्या पारंब्यावर झोके खेळताना दिसल्या. त्या जोरजोरात फिदीफिदी हसत होत्या.

घाबरून दोघेही त्यांची नजर चुकवून चालू लागले, पण तेवढ्यात दोघींनी त्यांना पाहिले. त्यातली एक हडळ बुटकी होती तर एक उंच सडपातळ होती. हडळी टाळी वाजवून म्हणाल्या," घाबरू नका. इकडे या."

दोघेही घाबरून लटलट कापत हडळींसमोर उभे राहिले. उंच हडळ म्हणाली," तुमच्या दोघांची लग्ने झालीत का?" रामाप्पा मनातल्या मनात म्हणाला, हा काय प्रश्न झाला? पण स्वतः ला सावरत म्हणाला," हो, झालंय. म्हणून तर आम्ही इथे अडकलोय. पत्नींच्या विरोधात काही बोलायची सोय राहिलेली नाही. विरोधात काही बोलता आले नाही म्हणून शहरात जायला निघालो होतो. आणि ... " त्याने संपूर्ण किस्सा सांगितला.

किस्सा ऐकल्यावर बुटकी हडळ म्हणाली, " तुम्ही तुमच्या बायकांना पसंद करता का फक्त घाबरता?" रामाप्पा आणि सोमाण्णा म्हणाले," पसंद करतो आणि घाबरतोही." "खूप वर्षांपासून आम्हाला तुमच्यासारख्या माणसांची वाट पाहात होतो. आता आम्ही सांगतो तसे वागायचं." रामाप्पाने विचारले," पण आम्हाला त्याचा काय फायदा?"

दोघी आपापसात काही तरी पुटपुट्ल्या आणि म्हणाल्या," आम्ही सांगू तसे वागलात तर तुम्हाला एकेक सोन्याची मोहर देऊ. पण उद्या पून्हा याचवेळेला येऊन आम्हाला सांगा, तुमच्या बायका तुमच्याशी कशा वागल्या ते! " सोन्याच्या मोहरा म्हटल्यावर दोघेही आनंदून गेले. म्हणाले," बोला, आम्हाला काय करावं लागेल ?" हडळींनी त्यांना काय करायचे ते सांगितले. वर म्हणाल्या," पून्हा त्यांना काही बोलू नका. जा आणि उद्या रात्री याच ठिकाणी परत या."

रामाप्पा आणि सोमाण्णा दोघेही हडळींविषयी बोलत - चालत पहाटे पहाटे घरी परतले. दरवाजा ठोठावला. रामाप्पाच्या पत्नीने विचारलं," रिकमेच आलात? आरसा कोठे आहे?" रामाप्पा काही न बोलताच तिला बाजूला सारून आत गेला. " वेडबिड लागलं की काय?" असे बोलून तिने जोराच दरवाजा बंद केला.

इकडे सोमाण्णाच्या पत्नीनेही, पती रिकामे हात हलवत परतल्याचे पाहून विचारले," पिंजरा कुठाय?" सोमाण्णा न बोलता तिचा खांद्याला धक्का मारून आत गेला. सोमाण्णाच्या पत्नीला आश्चर्य वाटले. थोडावेळ ती नि:स्तब्ध उभी राहिली व म्हणाली," हडळीनं पछाडलंय की काय यांना?"

दुसर्‍यादिवशी मध्यरात्री दोघेही जंगलात आले. त्यांनी आपण काय केलं आणि पत्नींनी आपल्याशी कसा व्यवहार केला, या सगळ्या गोष्टी हडळींना सांगितल्या. त्यांची उत्तरे ऐकून त्या खो खो हसत सुटल्या. वडाच्या बुंद्याला एक छिद्र होते. त्यातल्या दोन मोहरा काढून दिल्या. मोहरा घेऊन खूश होऊन माघारी चालले. तेवढ्यात हडळी म्हणाल्या," थांबा! तुम्हाला आणखी एक काम करायचे आहे. स्वतः ला वाईट वाटून घेऊ नका. आम्ही खट्याळ हडळी आहोत. आम्हाला फक्त गंमत पाहायला आवडते. आणि ... तुम्हाला आणखी मोहरा पाहिजेत ना?"

" पाहिजेत तर..! उद्या सकाळपर्यंत मला लक्षाधीश व्हायला आवडेल." रामाप्पा म्हणाला. " मला तर उद्याची वाटच पाहायची नाही, आताच मला कोट्याधीश व्हायचं आहे." सोमाण्णा खिशातली मोहर हातात घेत म्हणाला. त्यांच्या बोलण्यावर खळाळून हसत हडळी म्हणाल्या," इच्छा करणं काही वाईट नाही. पण आपली इच्छा पूर्ण करण्यासाठी या जंगलातील चंदन तोडाल. नाही तर हकनाक तुरुंगाची हवा खाल. आम्ही सांगतो तसे करा. आणि काय घडेल ते आम्हाला सांगा." जाताना त्यांनी पत्नींशी कसा व्यवहार करायचा ते सांगितले.

रात्री घरी आल्यावर दोघेही त्यांच्या बायकांवर भडकले आणि म्हणाले," तुमचं नशीब फुटकं आहे. आमच्या अंगात लाखो रुपये कमावण्याची ताकद आहे. पण तुमच्यामुळे आम्हाला पाच रुपयेसुद्धा मिळेनासे झाले आहेत. तुम्हाला थोडी जरी लाज शरम असती तर माहेरी निघून गेला असता."

यावर दोघांच्याही पत्नी काही बोलल्या नाहीत. त्यांनी मौनव्रत धारण केलं. दुसर्‍यादिवशी दोघेही हडळींकडे गेले. म्हणाले," आम्ही आमच्या पत्नींना घरातून जायला सांगितले, पण तरीही गेल्या नाहीत की काही बोलल्या नाहीत. आम्हालाच त्यांच्या वागण्याचे मोठे आश्चर्य वाटत आहे."

हडळींना त्यांच्या बोलण्यावर मोठमोठ्याने हसावंस वाटत होतं, पण ऐकून त्या भलत्याच निराश झाल्या. आणि संतापाने म्हणाल्या," शी... काय ह्या बायका तरी! बायक्या म्हणवून घेण्याच्या लायकीच्या तरी आहेत का? आमच्या पतींनी असे म्हटल्यावर आम्ही पटकन जाऊन विहीरीत उड्या घेतल्या. आणि आम्ही हडळी झालो. तुमच्या दोघांच्या बायका मोठ्या सहनशील आणि जिद्दी दिसतात."

" नुसत्या सहनशील नव्हे तर दुसर्‍यांच्या नवर्‍यांचे कान फुंकणार्‍यांना चांगली अद्दल घडविणार्‍याही आहोत." आवाज ऐकातच चौघेही चपापून आवाजाच्या दिशेने पाहू लागले. आपल्या पतींविषयी जाणून घेण्यासाठी रामाप्पा व सोमाण्णा यांच्या पत्नी त्यांचा पाठलाग करत करत आल्या होत्या. आता त्यांना कळले की आपल्या पतींमध्ये हा बदल कोणांमुळे घडला आहे तो! सोबत आणलेल्या लिंबाच्या ओल्या फोक घेऊन त्या हडळींना मारायला धावल्या. हडळी आरडाओरडा करत माकडासारखे झाडावर उड्या मारू लागल्या आणि थोड्या वेळाने अदृश्य झाल्या.

आश्चर्याने पाहत असलेले रामाप्पा व सोमाण्णा पत्नींना म्हणाले," आता खूप झालं. चला मुकाट्याने घरी." दोघांनीही ओळखलं होतं की आता काही आपली धडगत नाही. निंबाची ओली फोक आपल्या अंगावर उमटू नये म्हणून ते आपल्या पत्नींना म्हणाले," थांबा, कदाचित हडळींनी झाडाच्या छिद्रामध्ये मोहरा ठेवल्या असतील." असे म्हणून त्यांनी त्या छिद्रात हात घातला आणि काय आश्चर्य! त्यातून खूप अशा मोहरा निघाल्या. घरी येताना दोघांनीही मोहरा वाटून घेतल्या. नंतर त्यांनी छानसे बंगले बांधले. आणि ठरल्यानुसार पिंपळाच्या झाडाखाली असलेल्या पारावर आपल्या संगमरवरी फरशा बसविल्या. आणि पत्नींसोबत आरामात राहू लागले.

वनसंपत्ती जोपासली व वाढवली पाहिजे

2012-02-24T00:28:00.004-08:00

देशाच्या अद्वितीय आणि अतुट अशा प्राकृतिक संपत्तीची व आदिवाशी जमातींच्या सर्वोपरी आश्रयाची अंगे असलेली भारतातील वने नामशेष होत चालली आहेत. देशातील 78 लाख 29 हजार हेक्‍टर क्षेत्र वनाच्छादित असून, हे प्रमाण एकूण क्षेत्रफळाच्या 23.81 टक्के एवढे आहे. मात्र 2009 च्या तुलनेत 367 चौरस हेक्‍टरने वनक्षेत्र कमी झाले आहे. हे केंद्रीय वनखात्याच्या सर्वेक्षणातून अलिकडेच स्पष्ट झाले आहे आणि असाच वेग राहिला तर पुढच्या शंभर वर्षात दोन तृतीयांश वने नष्ट होऊन जातील. वनांच्या बेसुमार कत्तलीमुळे पर्यावरणाबरोबर सामाजिक आणि आर्थिक नुकसान होत आहे.

दहा वर्षापूर्वी देशात एकूण ७.८३ कोटी हेक्टर क्षेत्रावर वन होते. आता त्यात घट होऊन २३.८१ टक्के इतकेच राहिले आहे.वाढते शहरीकरण आणि औद्योगिकीकरणाने केलेल्या अतिक्रमणामुळे भारतातील वनक्षेत्र कमी होत आहे. जे ३३ टक्के असायला हवे होते. यामुळे वनांशी जोडल्या गेलेल्या २० कोटी लोकांच्या जिवीकेवर प्रश्नचिन्ह निर्माण झाले आहे. अर्थात फक्त आपल्याच देशात वनसंपत्ती नष्ट होत आहे असे नाही. जगभरात लोकसंख्या वेगाने वाढत आहे. आणि या वनाच्या माध्यमातून माणसे पैसा कमवायला असुसली आहेत. त्यामुळे वनक्षेत्र धोक्यात आले आहे. गेल्या दहा वर्षात वने नष्ट होण्याच्या प्रमाणात वाढ होत आली आहे. ब्राझीलमध्ये १७ हजार. म्यानमारमध्ये ८ हजार, इंडोनेशियामध्ये १२ हजार, मेक्सिको ७ हजार, कोलंबिया ६ हजार ५००, थायलंड ६ हजार , जैरे ४ हजार आणि भारतात ४ हजार प्रति चौ. किमी या हिशोबाने वने नष्ट होत चालली आहेत. म्हणजे एका वर्षात २ लाख ४ हजार, अर्थात १७० लाख हेक्टर वनक्षेत्र संपुष्टात आले आहे. २०४० पर्यत १७ ते ३५ टक्के घनदाट वने संपुष्टात येतील. शिवाय वनातील २० ते ७५ ट्क्के दुर्मिळ जीवसृष्टी नष्ट होत जातील.

येणार्‍या १५ वर्षात वनांमधील १५ टक्के विविध वनस्पतीच्या प्रजाती लुप्त होऊन जातील, अशी भीती व्यक्त केली जात आहे. वनांच्या या महाविनाशाला सगळ्यात मोठा फटका आपल्या देशाला सोसावे लागेल. कारण जैवविविधतेच्या दृष्टीने सगळ्यात समृद्ध असा देश कोणता असेल तर आपला भारत देश. आपल्या देशात कमालीची विविधता आहे. प्राकृतिक, भौगोलिक, हवामान आदी सर्व क्षेत्रात विविधता आहे. प्रकृतीच्या या अद्वितीय रचनेमुळे जगात जितक्या काही जीवजंतूच्या जाती आहेत, त्यापैकी ६४ टक्के दुर्मिळ वन्य जीव आणि ७ ट्क्के वनस्पती आजही एकट्या भारतात आहेत. शिवाय जागतिक वनाच्या तुलनेत भारतातल्या वनांवर १६ टक्के पेक्षासुद्धा अधिक लोकसंख्या अवलंबून आहे.

संपूर्ण जगभरात १ कोटीपेक्षा अधिक जीव आणि वनस्पतीच्या प्रजाती आढळून येतात. यापैकी आतापर्यंत १४ लाख जीवांची व वनस्पतींची परिचयसुची तयार करण्यात आली आहे. यापैकी तब्बल ५० ते ९० टक्के प्रजाती भारतात आढळून येतात. ही बाब भारताच्यादृष्टीने फार महत्त्वाची आहे. हे देशाचे वैभव आहे. अद्वितीय आणि अतुट अशी प्राकृतिक संपत्ती आहे. ही संपत्ती संवर्धन, वृद्धींगत करायची असेल तर कठोर पावले उचलण्याची गरज आहे.

भ्रष्ट संपत्ती

2012-02-23T04:15:00.003-08:00

                                       चौकशी भ्रष्ट संपत्तीची
भ्रष्टाचार हा अधिकारी आणि लोकप्रतिनिधी यांच्यापासून सुरू होतो आणि त्यांच्या संगनमताने चालतो. त्यामुळे या दोघांवर कायद्याचा फास घट्ट करण्याची आवश्यकता आहे.
     काही दिवसांपूर्वी एक बातमी वाचण्यात आली होती की, सरकारी अधिकारी सेवानिवृत्त झाला अथवा त्याने स्वेच्छानिवृत्ती स्वीकारली तरी त्याच्यावर झालेल्या भ्रष्टाचाराच्या आरोपाची चौकशी होऊ शकते आणि त्याच्यावर खटला चालविला जाऊ शकतो. याबाबत सरकार गंभीर पावले उचलत आहे. यापूर्वी मात्र असे होत नव्हते. एखाद्या भ्रष्ट अधिकार्‍याने अवैधरीत्या संपत्ती जमविली असेल आणि त्याला आपल्यावर कारवाईचा बडगा उगारला जाऊ शकतो याची खात्री झाल्यास तो यापासून सुटका करून घेण्यासाठी आजारीपणाचा बहाणा करून स्वेच्छानिवृत्ती घेऊन घरी बसू शकत होता. इतकंच नव्हे तर ज्याला आपली संपत्ती सरकार जप्त करील असा विश्‍वास वाटतो तेव्हा तो ती संपत्ती आपल्या नातेवाईकांच्या नावावर अथवा मित्रांच्या नावावर करून मोकळा होतो आणि नोकरीतून निवृत्त झाल्यावर सरकारी तपास यंत्रणा त्याचं काही वाकडं करू शकत नाही हे माहीत असल्याने बिनधास्त आपण भ्रष्ट मार्गाने कमावलेली संपत्ती आपल्या नावावर करून घेतो आणि ऐषारामात जीवन जगतो. हा सिलसिला अजूनही सुरूच आहे. निवृत्त झाल्यावर कोणा सरकारी अधिकारी, कर्मचार्‍यांवर कारवाई होत नाही याचा फायदा भ्रष्ट नोकरदार घेत आला आहे.लोक मात्र त्याच्या अचानक झालेल्या बदलाने आश्‍चर्यचकित होऊन जात. सेवाकाळात कसेतरी जीवन जगणारा सरकारी बाबू अकस्मात कोट्यधीश झाला कसा, असा प्रश्‍न त्यांना पडायचा. लॉटरी-बिटरी लागली की काय? असा सवाल तो करायचा. हा निवृत्त नोकर मात्र ग्रॅच्युईटी, फंड, विमा असे काहीतरी सांगून लोकांच्या डोळ्यांत धूळ फेकायचा. त्यामुळे याअनुषंगाने सरकारचा हा निर्णय योग्यच म्हटला पाहिजे आणि त्याचे सर्व स्तरांतून स्वागत व्हायला हवे. भ्रष्ट मार्गाने संपत्ती मिळवून गडगंज झालेल्या सरकारी अधिकार्‍यांची सेवानिवृत्तीनंतर किंवा स्वेच्छानिवृत्ती घेतल्यानंतरसुद्धा भ्रष्टाचार प्रकरणातून चौकशी केली जाऊ शकते आणि खटलाही चालवला जाऊ शकतो. या सरकारच्या निर्णयाने आगामी काळात काही चांगले परिणाम दिसू शकतील अशी आशा करायला हरकत नाही.
      बहुतांश आयएएस अथवा आयपीएस अधिकारी छोट्या छोट्या शहरांमध्ये डीएम किंवा एसपी म्हणून जातात तेव्हा त्यांचा राहणीमानाचा थाट अगदी राजा-महाराजांसारखा असतो, यात अजिबात संशय नाही. ते सामान्य लोकांना कस्पटासमान समजत असतात. बहुतांश अधिकारी आपल्या अखत्यारीतील विकासकामांसाठी आलेला पैसा आपल्या खालच्या अधिकार्‍यांच्या संगनमताने दोन्ही हातांनी लुटत असतात, मात्र काही अधिकारी-कर्मचारी खरोखरीच प्रामाणिक असतात, पण त्यांची संख्या अत्यंत नगण्य आहे. जी सरकारी माणसं प्रामाणिक असतात त्यांना त्यांचे घरचे, मित्रपरिवार यांची बोलणी खावी लागतात. त्यांना वाटेल तसे बोलले जाते. कारण त्याच्या सहकारी जोडीदाराचे राहणीमान पाहून खटकत असते, सुखावत असते. आपल्याही यजमानाने, मित्राने असे वागावे असे त्यांना वाटत असते. यासाठी त्यांच्यावर दबाव येत राहतो. शिवाय अलीकडच्या काळात प्रामाणिकपणावर तर कोणी विश्‍वासच ठेवायला तयार नाही. त्यामुळे प्रामाणिकपणे काम करणार्‍याची दोन्हीकडून मानसिक, आर्थिक कोंडी होत राहते. त्यामुळे नाइलाजास्तव बेइमानीचा मार्ग पकडावा लागतो आणि या भ्रष्ट मार्गाला अंत नाही.यात आणखी एक बाब पाण्यासारखी स्वच्छ आहे ती म्हणजे भ्रष्ट अधिकारीच लोकप्रतिनिधींना पैसे खायला शिकवतो. विकास निधीतल्या पैशाला वाटे दाखवण्याचे काम अधिकारी करीत असतो. पैसा खर्चून निवडून आलेला लोकप्रतिनिधी अथवा मंत्री पडलेला खड्डा भरून काढायलाच टपलेला असतो. दोघांचे संगनमत होते आणि विकास निधी लुटला जातो. भ्रष्टाचार करून गडगंज झालेला अधिकारी अंगावर यायला लागल्यावर स्वेच्छानिवृत्ती घेऊन घरात आरामात बसतो. निवृत्त झालेल्या नोकरदार मंडळींची चौकशी होत नाही, खटले दाखल होत नाहीत.
     दर पाच वर्षांनी बदलणार्‍या लोकप्रतिनिधींना अधिकार्‍याने काय केले, किती कमावले, याचा थांगपत्तासुद्धा लागत नाही आणि एखादे वेळेस झालीच शिक्षा तर किरकोळ होते. त्यामुळे भ्रष्टाचार करणारा ऐशारामाचे जीवन जगतो.भ्रष्टाचार उघडकीस आलाच तर अधिकारी अडकतो. नेता, लोकप्रतिनिधी मात्र नामानिराळे राहतात. लोकप्रतिनिधींना शिक्षा झाल्याचा प्रकार फारसा घडला नाही. ऐकण्यातही आला नाही. अलीकडच्या काळात काहींना तुरुंगाची हवा खावी लागली असली तरी संबंधित खटल्यामध्ये त्यांना शिक्षा होईलच अशी खात्री कोणी देऊ शकत नाही, पण या बहाद्दराचे घोटाळ्याचे आकडे वाचले तर मात्र सामान्यांचे डोळे फिरल्याशिवाय राहत नाहीत.अलीकडच्या काळात सरकारी अधिकारी आणि लोकप्रतिनिधींच्या भ्रष्टाचाराची अनेक प्रकरणे उघडकीस आली आहेत. त्यामुळे सामान्य माणूस अवाक तर झालाच आहे, पण त्यांच्या सहीसलामत सुटण्याने तर पुरता हतबल झाला आहे. प्रसारमाध्यमांनी ही अशी प्रकरणे चव्हाट्यावर आणली असल्याने समाज आता मोठा जागृत होत आहे आणि या जागृतपणाचा हिसकाही पाहायला मिळत आहे, दोन महिन्यांपूर्वी दिल्लीश्‍वरांनी अनुभवला आहे. अण्णा हजारेंच्या मागे लागलेला अलोट जनसागर या भ्रष्टाचाराला विटूनच रस्त्यावर आला होता. यापुढच्या काळात भ्रष्टाचार सहन केला जाणार नाही. मात्र सरकारनेही त्याबाबत कडक पावले उचलण्याची गरज आहे. भ्रष्ट अधिकार्‍यांना त्यांच्या निवृत्तीनंतरही चौकशी अथवा खटल्यापासून सुटका नाही. ही बाब स्वागतार्ह असली तरी पाच वषार्ंत गडगंज होणार्‍या लोकप्रतिनिधींना कायद्याच्या दृष्टिकोनातून चाप लावण्याची आवश्यकता आहे. त्याच्या काळ्या कमाईचीही चौकशी व्हायला हवी. भ्रष्टाचार हा अधिकारी आणि लोकप्रतिनिधी यांच्यापासून सुरू होतो आणि त्यांच्या संगनमताने चालतो. त्यामुळे या दोघांवर कायद्याचा फास घट्ट करण्याची आवश्यकता आहे.- मच्छिंद्र ऐनापुरे

Saamana, utsava ( 11/3/2012)

हसत जगा ६

2012-02-22T15:17:00.000-08:00

लाईट नव्हती
शिक्षकः होमवर्क का केला नाहीस?
राजू: सर, लाईट नव्हती.
शिक्षकः मग मेणबत्ती लावायचा होतास?
राजू: सर, काड्यापेटी नव्हती.
शिक्षकः काड्यापेटी का नव्हती?
राजू : देवघरात ठेवली होती.
शिक्षक : तर मग तेथून आणायचा होतास?
राजू: अंघोळ केली नव्हती.
शिक्षकः अंघोळ का केली नव्हतीस?
राजू : पाणी नव्हतं, सर!
शिक्षकः पाणी का नव्हतं?
राजू: सर, मोटर सुरू होत नव्हती.
शिक्षकः गाढवा, मोटर का सुरू होत नव्हती?
राजू: सांगितलं ना सर! लाईट नव्हती.....

ताजमहाल
पहिला वेडा: माझ्या मुठीत काय आहे सांग बघू?
दुसरा वेडा: तुझ्या हातात ताजमहाल असेल.
पहिला वेडा: अरे व्वा! मूठ बंद असतानासुद्धा शेवटी तू पाहिलसं

बालकथा खरा संत

2012-02-22T15:12:00.002-08:00

नारायणाने व्याजाने पैसे देऊन, लोकांच्या मुंड्या मुरगाळून व अवैध व्यवसायातून मोठी कमाई केली होती. तो आता गडगंज संपत्तीचा मालक झाला होता. आपण केलेल्या पापाचे क्षालन करून पापमुक्त व्हावे, असे त्याला वाटू लागले. गंगेत स्नान व दानधर्म केल्यावर पापक्षालन होते, असे त्याने ऐकले होते. त्यासाठी तो हरिद्वारला गेला. गंगेत स्नान केले. आता एखाद्या गरजवंताला दानधर्म करावा आणि आपल्या गावाला निघावे, असा विचार करून ते त्याच्या शोधात राहिला. जवळच एके ठिकाणी एक महात्मा ग्रंथाचे पठन करीत बसले होते. त्यांनाच दानधर्म करावा, या उद्देशाने तो साधू महात्म्याला म्हणाला," माझी दान करण्याची इच्छा आहे, आपण माझ्याकडून दान स्वीकाराल का? महात्मा म्हणाले, ‘तू दान का करतो आहेस?' त्यावर नारायण सावकाराने सगळे काही सांगून टाकले. महात्मा म्हणाले," गंगेत स्नान केल्यावर आणि संतांना रुपये दान केल्यावर तू सर्व पापातून मुक्त होशील असे वाटत असेल तर चुकीचे आहे. मला तर त्या पैशाची कहीच आवश्यकता नाही. पण यापुढे पापीपणे वागणार नाही, असे ठरवून वागलास तर मात्र देव तुला क्षमा करील. मिळकतीतील थोडे फार धन गोरगरिबांना वाटत राहा. देव तुझे कल्याण करील." असे म्हणून साधू महात्मा तेथून निघून गेले.
तपस्वी आणि खर्‍या साधूशी आपली भेट झाल्याचा त्याला आनंद झाला. साधू- महात्मे लोभी नसतात किंवा पैशाने विचलित होत नाहीत, याचा त्याला प्रत्यय आला. मात्र आपण दानासाठी आणलेले पैसे कुणाला तरी दान द्यायला हवेत. ते परत माघारी घेऊन जाणे, योग्य नव्हे. असा विचार करून तो दानयोग्य व्यक्तीच्या शोधात राहिला. पुढे एकेठिकाणी त्याला लोकांची मोठी गर्दी दिसली. तिथे गेल्यावर त्याला एक साधू हात जोडून आणि डोळे बंद करून एका पायावर उभा असलेला दिसला. त्याच्या बाजूला एक भगवे वस्त्र घातलेला शिष्य उभा होता. नारायण सावकार शिष्याशी बोलला. "महाराज कधीपासून असे उभे आहेत?’' शिष्य म्हणाला, ‘दोन दिवस आणि दोन रात्री. नारायणाने विचारले, '‘याने काय साध्य होईल?’ साधूचा शिष्य म्हणाला, ‘ही तपश्चर्या आहे. या कठोर तपश्चर्येने भक्त ईश्वराला प्रसन्न करतो.’ नारायणास शंका आली. त्याने साधू महाराजांची परीक्षा घेण्याचे ठरवले व म्हणाला, ‘मी आपल्याला पाच लाख रुपये दान म्हणून दिल्यास महाराज तपश्चर्या थांबवतील काय?
ऐकून शिष्य आश्चर्यचकित झाला. त्याने विचारले, ‘तुझ्याजवळ खरेच एवढे पैसे आहेत?’ नारायणाने आपल्याजवळील बॅग उघडून दाखवली. शिष्याने लगेच गुरूच्या कानात काही तरी खुसफूस केली. साधूने पटकन डोळे उघडले आणि नारायणकडे हात पसरत म्हणाला, ‘बाळ पैसे माझ्याजवळ दे. मी आपली तपश्चर्या भंग केली आहे.’ नारायण संतापला, म्हणाला, ‘ढोंगी कुठला? चल हो बजूला." असे म्हणून नारायण तेथून चालू लागला. चिमटा उचलत साधू रागाने म्हणाला,'मुकाट्याने पैसे दे, नाहीत तर ..." नारायन घाबरून पळत सुटला. गुरू-शिष्यसुद्धा त्याच्या मागे धावले.
त्याची तपश्चर्या पाहायला उभे असलेले लोक त्यांच्याकडे पाहातच राहिले. त्यांचा खरा चेहरा उघड झाला. नारायणने आपले पैसे एका अनाथलयाला देऊन टाकले. खर्‍या संतांसारखा वागू लागला.

दै. सामना मुक्त अर्थव्यवस्थेचा लाभ मूठभर लोकांना

2012-02-22T05:36:00.000-08:00

राष्ट्रपती व उपराष्ट्रपतीपदाच्या निवडणुका सहा महिन्यावर

2012-02-21T09:32:00.001-08:00

    भारतीय राज्यघटनेच्या ६३ व्या कलमात नमूद केल्याप्रमाणे उपराष्ट्रपती पदावरील व्यक्तींची निवड केली जाते. घटनेच्या कलम ६४ व ८९ (१) नुसार उपराष्ट्रपती हे राज्यसभेचे पदसिद्ध अध्यक्ष असतात. हे पद प्रशासनाचे अंग असले तरीही राज्यसभेच्या अध्यक्षपदामुळे ते संसदेचेही अंग होते. त्यामुळे या पदावरील व्यक्ती दोन्ही कार्यकक्षांमध्ये काम करते.
     राष्ट्रपतीपद हे देशातले सर्वोच्च प्रशासकीय पद आहे. या पदावर येणारी व्यक्ती ही देशाची घटनात्मक प्रमुख म्हणून ओळखली जाते. उपराष्ट्रपतीपद हे त्यानंतरचे २०१२ च्या ऑगस्ट महिन्यात राष्ट्रपती पदाच्या निवडणुका होत आहेत. त्यानंतर लगेच उपराष्ट्रपतीपदाचीही निवडणूक पार पडते. या लेखात आपल्याला उपराष्ट्रपतीपदाबाबत अधिक माहिती जाणून घ्यायची आहे.
२६ जानेवारी १९५० रोजी भारत सार्वभौम प्रजासत्ताक राष्ट्र बनले आणि पहिल्याच राष्ट्रपतीपदासाठी डॉ. राजेंद्रप्रसाद यांची निवड करण्यात आली. तब्बल १२ वर्षांचा म्हणजे दोन वेळा ते राष्ट्रपतीपदावर विराजमान होते. याच काळात डॉ. सर्वपल्ली राधाकृष्णन यांनी उपराष्ट्रपतीपदाची धुरा सांभाळली. त्यांना तर दोनवेळा उपराष्ट्रपतीपद आणि त्यानंतर एकदा राष्ट्रपतीपद उपभोगण्याची संधी मिळाली. एवढा प्रदीर्घ कालावधी आणि अशी दोन- दोनदा त्याच पदावर काम करण्याची संधी त्यानंतर कुणालाच लाभली नाही.
डॉ. झाकीर हुसेन, व्ही.व्ही. गिरी, आर. व्यंकटरमण आणि डॉ. शंकरद्याळ शर्मा यांना दोन्ही पदे उपभोगण्यास मिळाली. पण त्या दोन्ही पदावर ते एकेक वेळाच पदावर राहिले. डॉ. झाकीर हुसेन यांचे राष्ट्रपतीपदावर असतानाच निधन झाले. त्यांची जागा भरून काढण्यासाठी झालेल्या निवडणुकीत हंगामी राष्ट्रपतीपदी असणारे गिरी विधिवत राष्ट्रपती बनले. त्यांच्यानंतर आलेले डॉ. फक्रुद्दिन अली अहमदसुद्धा पदावर असतानाच अल्लाला प्यार झाले. त्यामुळे अवघ्या तीन वर्षातच राष्ट्रपतीपदासाठी पुन्हा निवडणूक घ्यावी लागली. नीलम संजीव रेड्डी हे त्या निवडणुकीत नाट्यमयरित्या निवडून आले.डॉ. राजेंद्रप्रसाद आणि राधाकृष्णन यांच्यानम्तर बिनविरोध निवडून येणारे तसे ते पहिलेच राष्ट्रपती. त्यांच्या पुढच्या ग्यानी झैलसिंग यांना राष्ट्रपती पदाचा पूर्ण कालावधी उपभोगण्यास मिळाला. व्यंकटरमण, शर्मा आणि नारायणन यांना त्यांच्यानंतर दोन्ही पदावर काम करण्याची संधी या मम्डळींना मिळाली. डॉ. एपीजे अब्दुल कलाम आणि प्रतिभाताई पाटील या सध्याच्या बाराव्या राष्ट्रपती. येत्या ऑगस्ट महिन्यात तेराव्या उपराष्ट्रपतीपदाची निवडणूक होत आहे.
      याआधी सर्वपल्ली राधाकृष्णन, डॉ. झाकीर हुसेन, वराहगिरी व्यंकटगिरी, गोपालस्वरुप पाठक, बसप्पा दानप्पा जत्ती, महंमद हिदाययुल्ला, रामस्वामी व्यंकटरमण, शंकर दयाळ शर्मा, कोचेरिल रामन नारायणन, कृष्णकांत आणि भैरोसिंह शेखावत हे आतापर्यंतचे उपराष्ट्रपती.
     यातल्या सहा जणांना पुढे राष्ट्रपती पद भूषविण्याची संधी मिळाली. भैरोसिंह यांनी मोठ्या आत्मविश्वासाने निवडणूक लढविली पण त्यांना यश आले नाही. पराभव होताच त्यांनी उपराष्ट्रपतीपदाचा राजिनामा दिला. त्यामुळे त्यांच्या जागी के रहमान खान यांनी सूत्रे स्वीकारली. के. रहमान यांची नियुक्ती ही कार्यवाहक स्वरुपाचीच होती.
     उपराष्ट्रपतीपदासाठी निवडणूक ही देशातील आमदार- खासदारांनी मतदान करण्याची निवडणूक नव्हे. या निवडणुकीसाठी मतदानाचा अधिकार असतो तो फक्त राज्यसभा आणि लोकसभा सदस्यांना. यंदा हा अधिकार आहे तो राज्यसभेच्या २४५ आणि लोकसभेच्या ५४५ अशा एकूण ७९० सदस्यांना राष्ट्रपतीपदाच्या निवड्णुकीसाठी केल्या जाणार्‍या मतांचे मूल्य राज्यानुसार वेगवेगळे असते. परंतु, उपराष्ट्रपतीपदाच्या निवडणुकीत मात्र ते एकच राहणार आहे. एकूण ७९० मतांपैकी निम्मी म्हणजे ३९५ मते ज्याला पडतील, तो उमदेवार पहिल्या पसंद्ती क्रमावर निवडून येईल.
     राष्ट्रपतीपदासाठीच्या निवडणुकीकरिता कुणाही मतदाराला कुठल्याही राज्यातून मतदान करण्याची जी मुभा उपलब्ध असते, तशी ती उपराष्ट्रपतीपदासाठी असत नाही. संसद भवनातील निनिर्दिष्ट ठिकाणी जाऊनच मतदारांना मतदान करावे लागते. या दोन्ही निवडणुका ६७ साली एकदाच एकाचवेळेला झाल्या होत्या. राष्ट्रपतीपदासाठी कुठेही मतदान करण्याची सवलत उपभोगणार्‍या ६१ सदस्यांना त्या खेपेस उपराष्ट्रपतीपदासाठीचे मतदान करण्यासाठी तिसर्‍याच ठिकाणी जावे लागणार होते. ती तरतूद ठाऊक नसल्याने हे सर्वच्या सर्व ६१ सदस्य मतदानास मुकले, अपात्र ठरले. ७४ साली संसदेने एक नवा कायदा केला आणि ५२ च्या राष्ट्रपती- उपराष्ट्रपतीपदाच्या निवडणूकविषयक कायद्यात महत्त्वाचे फेरबदल केले. उपराष्ट्रपतीपदासाठी अर्ज भरताना त्यावर किमान ५ संसद सदस्य प्रस्तावक म्हणून आणि ५ सदस्य अनुमोदक म्हणून स्वाक्षरी करण्यास अनिवार्य करण्यात आले. शिवाय निवडणुकीसाठी अनामत रक्कम २५०० रुपये करण्यात आली. या निवडणुकीस, निवडणूक निकालास हरकत घ्यायची असल्यास ती केवळ सर्वोच्च न्यायालयात घेता येईल आणि किमान १० सदस्य मतदारांनी तशी मागणी केलेली असावी, असे ठरविण्यात आले.
     घटनेच्या कलम ६६( ३) अनुसार या पदाची निवडणूक लढविणार्‍या व्यक्तीने वयाची ३५ वर्षे पूर्ण केली असली पाहिजेत व ती राज्यसभेची सदस्य होण्यास पात्र असली पाहिजे. पाच वर्षाच्या कालावधीसाठी ही निवडणूक होत असते. उपराष्ट्रपतींना राजीनामा देता येतो, तसेच राज्यसभेत बहुमताने पारित केलेल्या व लोकसभेने मान्यता दिलेल्या ठरावने त्यांना या पदावरून दूरही करता येते.
यंदाच्या वर्षातील ही निवडणूक आता या पार्श्वभूमीवर होत आहे. राष्ट्रपतीपदासाठी निवडणूक हरल्यानम्तर उपराष्ट्रपती भैरोसिंह शेखावत यांनी आपल्या पदाचा राजीनामा दिल्याने के. रहमान खान यांची त्या जागी हंगामी उपराष्ट्रपती म्हणून नियुक्ती करण्यात आली होती. आताच्या उपराष्ट्रपती महमद हमीद अन्सारी यांची मुदत संपत आहे.
राष्ट्रपती व उपराष्ट्रपतीपदासाठीच्या नावाची चर्चा सुरू झाली आहे. संरक्षणमंत्री ए. के. अँथनी यांची राष्ट्रपती व केंद्रीय ऊर्जामंत्री सुशीलकुमार शिंदे यांची उपराष्ट्रपतीपदासाठी नावे पुढे आली आहेत्.पाच राज्यांच्या विधानसभा निवडणुका पार पडल्यानंतर हालचालींना वेग येईल, असे बोलले जात आहे. भारताच्या पहिल्या महिला राष्ट्रपती प्रतिभाताई पाटील यांच्या कार्यकालाची मुदत ऑगस्ट महिन्यात संपत आहे. त्यानंतर उपराष्ट्रपती महंमद अन्सारी यांचीही मुदत संपत आहे.
यापूर्वी राष्ट्रपतीपदासाठी ए. के. अँथनी, लोकसभा अध्यक्षा मीराकुमार आणि सुशिलकुमार यांच्या नावाची चर्चा सुरू होती. मात्र विद्यमान राष्ट्रपती महिला असल्याने मीराकुमार यांचा पत्ता कट झाला तर प्रतिभाताई पाटील महाराष्ट्राच्या असल्याने राज्याला संधी दिली गेल्याने सुशिलकुमार यांच्या नावाचीही चर्चा मागे पडली आहे, अशी चर्चा ऐकायला येत आहे. मात्र सुशिलकुमार यांचे नाव उपराष्ट्रपतीपदासाठी मात्र कायम राहिले आहे.
राहता राहिला प्रश्न तो ए.के.अँथनी यांचा. ते काँग्रेसमधील ज्येष्ठ नेते असून नेहरू गांधी परिवाराशी त्यांचा निकटचा संबंध राहिला आहे. त्यामुळे त्यांच्या नावाचा विचार प्राधान्याने सुरू आहे. मात्र हा सगळा मामला पाच राज्यातल्या निवडणुका पार पडल्यावर पुढे येणार आहे. संयुक्त पुरोगामी आघाडीच्या घटक पक्षांशी विचारविनिमय करून निर्णय घेतला जाईल, असे सध्या तरी सांगण्यात आले आहे.

राष्ट्रपती कार्यकाळ
१) डॉ. राजेंद्रप्रसाद ( २६ जानेवारी १९५० ते १३ मे १९६२)
२) डॉ. सर्वपल्ली राधाकृष्णन ( १३ मे १९६२ते १३ मे १९६७)
३) डॉ. झाकीर हुसेन (१३ मे १९६७ ते ३ मे १९६९)
४) वराहगिरी वेंकटगिरी - कार्यवाहक ( ३ मे १९६९ ते २० जुलै १९६९)
५) महंमद हिदायतुल्ला - कार्यवाहक (२० जुलै १९६९ ते २४ ऑगस्ट १९६९)
६) वराहगिरी वेंकटगिरी (२४ ऑगस्ट १९६९ ते २४ ऑगस्ट १९७४)
७) फक्रुद्दीन अली अहमद (२४ ऑगस्ट १९७४ ते ११ फेब्रुवारी १९७७)
८) बसप्पा दानप्पा जत्ती कार्यवाहक (२५ जुलै १९७७ ते २५ जुलै १९७७)
९) नीलम संजीव रेड्डी ( २५ जुलै १९७७ ते २५ जुलै १९८२)
१०) ग्यानी झैलसिंग (२५ जुलै १९८२ ते २५ जुलै १९८७)
११) रामस्वामी व्यंकटरामन (२५ जुलै १९८७ ते २५ जुलै १९९२)
१२) शंकरद्याळ शर्मा (२५ जुलै १९९२ ते २५ जुलै १९९७)
१३) कोचेदिल रामन नारायण्न (२५ जुलै १९९७ ते २५ जुलै २००२)
१४) एपीजे अब्दुल कलाम (२५ जुलै २००२ ते २५ जुलै २००७)
१५) प्रतिभाताई पाटील ( २५ जुलै २००७ पासून)
उपराष्ट्रपती कार्यकाल
१)डॉ. सर्वपल्ली राहाकृष्णन ( १३ मे १९५२ ते १२ मे १९६२)
२) डॉ. झाकीर हुसेन (१३ मे १९६२ ते १२ मे १९६७)
३) वराहगिरी वेंकटगिरी ( १३ मे १९६७ ते ३ मे १९६९)
४) गोपालस्वरुप पाठक ( ३१ ऑगस्ट १९६९ ते ३० ऑगस्ट १९७४)
५) बसप्पा दानप्पा जत्ती ( ३१ ऑगस्ट १९७४ ते ३० ऑगस्ट १९७९)
६) महमद हिदायतुल्ला ( ३१ ऑगस्ट १९७९ ते ३० ऑगस्ट १९८४)
७) रामस्वामी व्यंकटरामन ( ३१ ऑगस्ट १९८४ ते २७ जुलै १९८७)
८) शंकरद्याळ शर्मा ( ३ सप्टेंबर १९८७ ते २४ जुलै १९९२)
९) के.आर. नारायणन ( २१ ऑगस्ट १९९२ ते २४ जुलै १९९७ )
१०) कृष्णकांत ( २१ ऑगस्ट १९९७ ते २७ जुलै २००२)
११) भैरोसिंग शेखावत ( १९ ऑगस्ट २००२ ते २१ जुलै २००७ )
१२) के रहमान खान कार्यवाहक (२१ जुलै २००७ ते २१ ऑगस्ट २००७)
१३) महमद हमीद अन्सारी ( २१ ऑगस्ट २००७ पासून)

बालकथा बुद्धी- चातुर्याचा विजय

2012-02-20T08:48:00.001-08:00

राणा राजसिंह मोगल बादशहा औरंगजेबच्या काळात उदयपूरमध्ये राज्य करीत होता. तो स्वतंत्र राजा होता. औरंगजेब क्रूर आणि सांप्रदायिक शासक होता. त्याच्या पणजोबा अकबरसारखे त्याचे उदार हृद्य नव्हते. त्यामुळे महाराष्ट्रात शूर शिवाजी महाराज, पंजाबमध्ये १० वे गुरू गोविंदसिंह आणि राजस्थानात राणा राजसिंह यांनी त्याला मेटाकुटीला आणले होते.

उदयपूरजवळ रूपनगर नावाचे एक छोटेसे राज्य होते. इथला राजा विक्रमसिंह सोळंकी हा औरंगजेबाचा सामंत राजा होता. त्याला एक कन्या होती. राज्यकन्या चंचल. ती खूप सुंदर होती.

एक दिवस एक म्हातारी कुंटीण रूपनगरच्या राजवाड्यात राजे-रजवाडे, नवाब आणि बादशहा यांच्या प्रतिमा विकण्यासाठी आली होती. प्रतिमा विकण्याबरोबरच ती हेरगिरी करून खबर गोळा करायची आणि विकायची. राजकन्या चंचल औरंगजेबाच्या क्रूर शासनाचा तिरस्कार करायची. राजसिंहसारख्या स्वतंत्र राजाचा मात्र मोठा आदर करायची.

तिने औरंगजेब आणि राजसिंह या दोघांच्या प्रतिमा विकत घेतल्या. त्यातली औरंगजेबाची प्रतिमा तिने त्या म्हातारीसमक्ष जमिनीवर आपटून तुडविली. वर रागाने म्हणाली," औरंगजेबालासुद्धा असा कुचलला पाहिजे."

राजकन्येची मैत्रीण निर्मला भयंकर घाबरली. या घटनेची कोठे वाच्यता करू नये म्हणून तिने म्हातारीला भरपूर धन देऊन पाठवून दिले. पण खबर विकणे, हा तिचा धंदाच होता. थेट तिने दिल्ली गाठली. आणि ही खबर औरंगजेबाची मुलगी- जेबुन्निसाच्या कानावर घातली. यासाठी तिला मोठे बक्षीस मिळाले.

इकडे क्रोधाने लालेलाल झालेल्या जेबुन्निसाने ही खबर आपल्या पित्याल्या सांगितली. चंचलच्या उद्दामपणाचा त्याला भयंकर राग आला. त्याने तिचा बदला घेण्याचे ठाणले. त्याची उदयपुरी बेगमसुद्धा तिथेच होती. ती नेहमी नशेत असायची. कुत्सित हसून म्हणाली," तिला दिल्लीला बोलावून घेण्यात यावं, जहापनाह. मी तिच्याकडून जुते साफ करून घेईन. झाडूपोछा करायला लावीन. तिला आपल्या पायाची दासी बनवीन."

औरंगजेबाने रूपनगरला पैगाम पाठवला," आम्ही राजकन्या चंचलशी शादी करणार आहोत. तिला दिल्ली आणण्यासाठी २००० सैन्य पाठवित आहोत. शादी इथेच होईल."

आपण नकार दिला तर आपण आणि आपले राज्य राहणार नाही, याची कल्पना राजा विक्रमसिंह सोळंकीला होती. त्या काळात काही राजपूत राजकन्यांनी मोगलांशी निकाह लावला होता. सारासार विचार करून त्याने शेवटी बादशहाच्या पैगामाचा स्वीकार केला.

औरंगजेब आणि उदयपुरी बेगम यांच्या इराद्याची खबर औरंगजेबची एक राजपूत राणी जोधपुरी बेगम हिला लागली होती. तिने ती गपचिप दूताकरवी चंचलपर्यंत पोहचवली. चंचल भयभयीत झाली. ती व तिची मैत्रीण निर्मल हिने राणा राजसिंहकडे एक पैगाम धाडला. " बादशहा औरंगजेबची बेगम बनण्यापेक्षा आम्ही मृत्युला कवटळणे पसंद करू. बादशहाला नकार कळविण्याइतके माझे पिता सक्षम नाहीत. परंतु आपल्याला आम्ही राजपुतांचे आन आणि शान समजत आलो आहोत. आमचे रक्षण कराल, अशी आशा आहे."

तेव्हा भारतीय राजा आपल्या शरणार्थी याचकाच्या रक्षणासाठी आपला जीवसुद्धा द्यायला तयार असत. चंचल तर एक स्त्री होती. स्त्री रक्षणाच्या हाकेला ठोकरणारा क्षत्रियच काय पण पुरुष म्हणण्याच्या लायकीचा समजला जात नसे. राणाने चंचलचे रक्षण करण्याचे निश्चित केले.

पण राणाकडेसुद्धा औरगंजेबाच्या फौजेशी मुकाबला करण्याइतपत मोठे सैन्य नव्हते. देशातल्या अन्य राजांमध्ये एकता नव्हती. त्यामुळे मदतसुद्धा मिळू शकत नव्हती. शेवटी शक्तीपेक्षा युक्ती श्रेष्ठ असते. युक्तीचा वापर करण्याचे ठरवले. त्याने आणि सेनापतींनी एक युक्ती योजली.

उदयपूर आणि रूपनगर मोठमोठ्या डोंगरांनी वेढलेले होते. त्याकाळी डोंगरकपारीतूनच मार्गक्रमण करण्याशिवाय पर्याय नव्हता. राणाने मार्गाच्या दोन्ही बाजूच्या डोंगरांवर सैन्य तैनात केले.

मोगल फौज याच मार्गावरून राजकन्या चंचलच्या पालखीसह येणार होते. पुढे पालखी आणि मागे फौज असा लवाजमा होता. सैन्यांनी पालखी पुढे जाऊ दिली आणि वरून मोठमोठे दगडधोंडे खाली ढकलून सोडून दिले. त्यामुळे मार्ग बंद झाला. पुन्हा फौजेवर दगडांचा आणि गरम तेलाचा मारा करून फौजेला नामोहरम केले. आणि चंचलची गपचुप उदयपूरला रवानगी करण्यात आली.

पराभवाची खबर मिळताच संतापाने बादशहाच्या अंगाचा तीळपापड झाला.. त्याने फौजेला उदयपूरच्या दिशेने कूच करण्याचा आदेश दिला आणि स्वतः, जेबुन्निसा, उदयपुरी बेगम आदींसह त्यांच्यासोबत होता.

राणा राजसिंहजवळ सैन्य फारसे नसले तरी त्याच्याकडे बुद्धी-चातुर्य, आणि धैर्य होते. त्याने आपल्या विश्वासू साथीदाराला मोगल व्यापार्‍याच्या वेशात मोगल फौजेत पाठवून दिले. त्याने बादशहाला खबर दिली की या मार्गाने आपण पुन्हा फसाल. राणा खूप चलाख आहे. त्याने आपल्याशी दोन हात करण्याची जय्यत तयारी केली आहे. औरंगजेबाने आपला मार्ग बदलला.

औरगंजेबाची फौज, मुलगी आणि बेगम सगळे तळपत्या वाळवंटात चांगलेच फसले. तप्त वाळू आणि डोळ्यांत, अंगात शिरणारा वारा यामुळे त्यांना चालणे मुश्किल झाले. चालून थकलेल्या फौजेला एका खिंडीत गाठून राणाच्या सैन्याने सळो की पळो करून सोडले. अनेकजण भरकटून गेले. बादशहाची मुलगी आणि बेगम यांना बंदी बनवून उदयपूरला आणण्यात आले. रसद लुटण्यात आली. तहान-भुकेने व्याकूळ झालेल्या औरंगजेबाने तहाचा संदेश धाडला.

बेगम आणि जेबुन्निसाला एक दिवस चंचलच्या चाकरीला लावून जाणीव करून देण्यात आली. नंतर मात्र सगळ्यांना सन्मानाने वागवण्यात आले. राणा राजसिंह हिंसेच्या विरोधात होता. शरण आलेल्याला मारण्यात शूरता नव्हती. कायरता होती. शेवटी त्याने औरंगजेबाची मुक्तता केली. त्याची मुलगी, बेगम यांना सन्मानाने परत दिल्लीला पाठविण्यात आले.

पण औरंगजेब धोकेबाज होता. त्याने तह मोडला. पुन्हा त्याने फौजेची जमवाजमव केली. आणि दिलेरखानला पाठवले. दिलेरखान उदयपूरवर चाल करून आला. पण राणाही काही कमी चालाख नव्हता. त्याला औरगंजेबाची करणी ठाऊक होती. दरम्यानच्या काळात त्याने आपल्या शेजारील राजांना एकत्र आणले. राणाच्या विजयाने उत्साहित झालेले राजे त्याच्या मदतीला धावून आले. त्यात विक्रमसिंहसुद्धा होता. सर्वांनी मिळून औरंगजेबाच्या फौजेचा पाडाव केला. दिलेरखानाला पळवून लावले.

त्यानंतर मात्र उभ्या हयातीत औरंगजेबाने उदयपूरकडे तोंड वर करून कधी पाहिले नाही. राजा विक्रमसिंह सोळंकीने आपली कन्या चंचल हिचा विवाह राणाशी करून दिला.

- मच्छिंद्र ऐनापुरे, जत

बालकथा देव आले दारी

2012-02-18T10:57:00.000-08:00

फार वर्षांपूर्वी जपानमधील एका गावात एक वृद्ध जोडपं राहात होतं. दोघेही जवळच्या जंगलात काम करायचे. त्यातून येणार्‍या मोबदल्यात कसेबसे आपले पोट भरायचे. ते राहत असलेल्या भागात सतत बर्फ पडायचा. नवीन वर्ष यायला काही दिवसच बाकी होते. त्यांच्याजवळ नवीन वर्ष मोठ्या उत्साहात साजरे करावे, असे सामानसुमान वगैरे अजिबात नव्हते.पैसाआडकाही नव्हता.

म्हातारी भाताच्या वाळलेल्या लांब पिंजरपासून डोक्याची सुंदर हॅट बनवत होती. तिने आतापर्यंत चार सुंदर हॅट बनविल्या होत्या. ती आपल्या नवर्‍याला म्हणाली," शहरात जाऊन हॅट् विकून या. जे पैसे येतील , त्यातून खाय-प्यायच्या जिनसा आणा. नव्या वर्षात आपल्याकडे काही तरी खायच्या चिजा हव्यात... ."

वृद्ध आपल्या बायकोकडे कौतुकाने पाहून हसला आणि म्हणाला, " जातो, उद्या सकाळीच जातो. आता तूही झोप. रात्र फार झाली आहे. .. आणि बर्फ पडायलासुद्धा पडतो आहे." दोघेही झोपी गेले.

पहाटे लवकरच वृद्ध शहरात जायची तयारी करू लागला. त्याच्याजवळ एकच कोट होता. तोही जागोजागी फाटला होता. त्याने चारही हॅट एका दोरीत गुंतवून आपल्या पाठीवर टाकले. आपली काठी घेऊन बाहेर पडण्यासाठी दरवाज्यात आला. बर्फ पडायचा तर कधीच थांबला होता. पण रस्ते सगळे बर्फाने झाकून गेले होते. आणि शिवाय थंडगार वारासुद्धा सुटली होता.

त्याने दरवाजा उघडला, तसा थंडगार वारा अंगाला झोंबला. अंगावर शहारे आले. त्याची बायको जवळ आली. आपल्या डोक्याचा स्कार्फ खोलला नी त्याच्या डोक्याला व कानाला व्यवस्थित गुंडाळून दिला. म्हातार्‍याला आपल्या बायकोची काळजी वाटू लागली. तो म्हणाला," अगं, हे काय करतेस? तुला थंडी बाधली तर माझ्याकडे इलाज करायला पैसे नाहीत."

ती हसत म्हणाली," नाही हो, तुम्ही अजिबात काळजी करू नका. मी तर घरातच थांबणार. थोडीच बाहेर जाणार आहे? आणि शिवाय चुलीसमोरच तर बसून राहणार आहे. पण तुम्ही बर्फात जाता आहात.. चला, आता निघा लवकर. संध्याकाळी माघारी यायला उशीर होईल."

वृद्ध आपली काठी टेकवत बर्फाळ वाटेवरून वाट काढत शहराच्या दिशेने निघाला. म्हातार्‍याच्या मनात विचार सुरू झाले... 'चारही हॅट विकले गेले तर आपल्याला नव्या वर्षात काहीच खायला-प्यायला कमी पडणार नाही. नव्या वर्षाची सुरुवात तर चांगली होईल.' या विचाराने त्याच्या पायात थोडे त्राण आले. आता त्याचे पाय भरभर चालू लागले.

त्याला चालायला लागून आता बराच उशीर झाला होता. इतक्यात त्याला समोर नेहमीच वाटेला लागणारे मंदिर दिसले. तो तिथे पोहचल्यावर थोडावेळ थांबला. जरा आराम करावे, असे त्याला वाटले. इतक्यात त्याची दृष्टी मंदिराच्या कोपर्‍यात असलेल्या दगडी बुद्ध मूर्तींवर गेली. तिथे पाच दगडी पाच मूर्ती होत्या. त्यांच्या डोक्यावर बर्फाचा थर साचला होता. या थंडगार बर्फामुळे परमेश्वराला किती यातना होत असतील. असा विचार मनात येताच तो उठला. त्या मूर्तींच्या डोक्यावरचा सगळा बर्फ त्याने बाजूला केला. आजूबाजूचा परिसरही स्वच्छ केला. असे केल्याने त्याच्या मनाला खूप समाधान वाटले. मग तो पून्हा आपल्या प्रवासाला निघाला.

थोड्या वेळाने तो शहरातल्या बाजारात पोहोचला. तिथे खूप गर्दी आणि वर्दळ होती. बाजार माणसांनी भरला होता तर विविध वस्तूंनी सजला होता. तर्‍हेतर्‍हेची मिठाई आणि वस्तू विकली जात होती. खरेदी केली जात होती. तो म्हातारासुद्धा एका बाजूला उभा राहून ओरडू लागला," हॅट घ्या हॅट, हॅट घ्या..."

बराच वेळ झाला तरी त्याची एकही हॅट विकली गेली नाही. ओरडून ओरडून त्याचा घसा कोरडा पडला होता. त्याला थकवाही जाणवू लागला होता. संध्याकाळची सावली गडद होत चालली होती. त्याने हताश होऊन माघारी परतण्याचा निर्णय घेतला. मनात मात्र एकच गोष्ट घोळत होती. आपण बनवलेले हॅट विकले गेले नाहीत, हे कळल्यावर तिला किती वाईट वाटेल. तिने किती छान हॅट बनविले होते. पण कोणीच विकत घेतले नाहीत. 'आजकाल लोकांच्या आवडी-निवडी फार बदलल्या आहेत. जुन्या जमान्यातल्या उपयोगी वस्तूसुद्धा आता त्यांना बेकार वाटू लागल्या आहेत. आता त्यांना केवळ चकचकीत, फॅशनच्या वस्तू हव्या आहेत.' असा विचार करतच तो घरची वाट चालू लागला. इतक्यात बर्फ पडायला सुरुवात झाली. त्याने आपल्या डोक्याच्या रक्षणासाठी हॅट डोक्यावर धरल्या. आणि भरभर चालू लागला. रात्र होण्यापूर्वी त्याला घरी पोहोचायचे होते.

चालता चालता तो पून्हा त्याच मंदिराजवळ आला, ज्याच्या अंगणात बुद्धाच्या पाच मूर्ती होत्या. त्याने पाहिले, त्यांची डोकी पुन्हा बर्फाने झाकली गेली होती. त्याने मनातल्या मनात विचार केला,' बिचारे परमेश्वर! रात्रभर थंड सोसत राहतील.' पून्हा एकदा तो त्या मूर्तींच्या डोक्यावरचा बर्फ काढू लागला. पण पडणार्‍या बर्फामुळे पुन्हा त्यांची डोकी बर्फाने पांढरी होऊ लागली. तेवढ्यात त्याला एक युक्ती सुचली. त्याने आपल्या डोक्यावरचे एकावर एक रचलेले हॅट काढले आणि त्या मूर्तींच्या डोक्यावर चढवले. आता बर्फ त्यांच्या डोक्यावर न पडता हॅटवर पडत होता. म्हातार्‍याला समाधान वाटले. तो कौतुकाने त्यांच्याकडे पाहू लागला. पण एका बुद्धाच्या डोक्यावर काहीच नव्हते. ते पाहिल्यावर त्याला फार वाईट वाटले. तो काही तरी शोधण्यासाठी इकडे-तिकडे पाहू लागला. पण परमेश्वराचे डोके झाकावे, असे काहीच दिसले नाही. त्याने पाचव्या बुद्धाची क्षमा मागितली," माझ्याजवळ फक्त चारच हॅट आहेत. आता मला क्षमा कर." असे म्हणून आपली काठी सांभाळत अंगणातून तो मंदिराच्या प्रवेशद्वाराच्या दिशेने चालू लागला. तेवढ्यात जोराचा वारा सुटला आणि त्याच्या डोक्याला बांधलेला स्कार्फ फडफडू लागला. तेव्हा त्याच्या लक्षात आले की आपण आपल्या डोक्याला स्कार्फ बांधला आहे. त्याने त्याची गाठ सोडली. आणि चांगल्याप्रकारे पून्हा बांधू लागला. तेवढ्यात त्याच्या मनात एक विचार आला. तो आनंदातच माघारी आला. त्या पाचव्या बुद्धाच्या मूर्तीसमोर येऊन उभा राहिला. पाचव्या बुद्धाच्या डोक्यावरील बर्फ बाजूला केला आणि आपला स्कार्फ काढून त्याने बुद्धाच्या डोक्यावर चांगला घट्ट बांधला. त्या चार हॅटवाल्या आणि एका स्कार्फवाल्या बुद्धास नमस्कार करून तो पून्हा आपल्या घरच्या वाटेला लागला.

आता बर्फ जोराचा पडत होता. थंड वारासुद्धा जोराचा वाहू लागला होता. पण आता त्या वृद्ध व्यक्तीला कशाचीच पर्वा नव्हती. त्याचे मन खूप प्रसन्न झाले होते. कारण सगळ्या बुद्ध मूर्तींच्या डोक्याला आता थंड लागणार नव्हती. त्याच्या चालण्यात एक विचित्र वेग होता.लवकरच म्हातारा आपल्या घराजवळ पोहोचला. त्याने दरवाजा वाजवला. लागलीच दरवाजा उघडला गेला, कारण त्याची बायको दरवाजाजवळच त्याची मोठ्या आतुरतेने वाट पाहात बसली होती. तिने पाहिले, आपल्या नवर्‍याच्या डोक्यावर पुष्कळ बर्फ जमा झाला आहे. सकाळी जाताना बांधलेला स्कार्फ आणि चार हॅटही नाहीत.

ती म्हणाली," हॅट तर विकले गेले असतील, परंतु तुमचा स्कार्फ कोठे आहे?"

म्हातारा तोपर्यंत चुलीजवळच्या आगीजवळ जाऊन बसला होता. शरीरात आता थोडी- थोडी गरमी येत होती. त्याने आपल्या बायकोला तिथेच यायला खुणावले.तेव्हा त्याने आपल्या पत्नीला सारी हकिकत सांगितली. आणि तिची क्षमा मागत म्हणाला," हे बघ, मी तर रिकाम्या हातांनी माघारी आलो आहे. तू इतक्या मोठ्या कष्टाने बनवलेल्या चारही हॅट मी दान करून आलो आहे. इतकंच नव्हे तर तुझा स्कार्फसुद्धा देऊन आलो. "

चुलीतल्या निखार्‍याच्या प्रकाशात चमकणारा त्या वृद्धेचा चेहरा सोन्यासारखा उजळून निघाला. आणि तिचे डोळे अश्रूंनी भरले. ती कापर्‍या स्वरात म्हणाली," तुम्ही आज जीवनातलं सर्वात मोठं चांगलं काम केलंत. मी बनवलेले हॅट परमेश्वराच्या उपयोगाला आले, यापेक्षा आणखी कोणती गोष्ट मोठी असणार आहे. शिवाय माझा स्कार्फ फारच जीर्ण झाला होता. कोण जाणे , तो बर्फाची थंडी थोपवू शकतो की नाही? हे प्रभु, माझ्या पाचव्या बुद्धाचे थंडीपासून संरक्षण कर. " असे म्हणून तिने हात जोडले आणि अदृश्य परमेश्वराला नमस्कार केला.

म्हातारीने चुलीवर थोडा भात शिजवायला ठेवला होता. दोघांनी मिळून तो आपापल्या ताटात वाढून घेतला. आणि तो खावून झोपी गेले. अचानक मध्यरात्रीच्या अंधारात त्यांना वाटलं की आपल्या घराभोवती काही तरी गडबड चालू आहे. ते दोघेही घाबरले. आपल्या घराला चोरांनी वेढा घातलाय की काय, असे त्यांना वाटले. बिच्चारे चोर! त्यांना या गरिबाचेच घर मिळावे का, चोरी करायला! ज्यात त्यांना काहीच सापडणार नाही. पण इतक्यात त्यांना पावलांचा आवाज कमी कमी होत चालल्यासारखा वाटू लागला. कोण आहेत, पाहावं म्हणून त्यांनी हळूच आपल्या घराचा दरवाजा उघडला. आणि पाहतो तर काय आश्चर्य! त्यांच्या दरवाज्यात चार टोपल्या फळे, भाजीपाला आणि माशांनी भरलेल्या ठेवलेल्या दिसल्या. तांदळाने भरलेली चार पोती ठेवली होती. तर एका टोपलीत खूपसे सुंदर रेशमी आणि लोकरीने बनवलेले स्कार्फ ठेवलेले होते. आश्चर्याने वृद्धेचे डोळे पांढरे होण्याची वेळ आली. ती उदगारली," अहो, दरोडेखोर दरोड्याचा माल ठेऊन पळाले वाटतं."

पण म्हातारा त्या सामानांकडे पाहत नव्हता. तो चांदण्या रात्री बर्फात दूर चाललेल्या सावलींकडे पाहात होता. त्यातल्या चार सावलींच्या डोक्यावर त्याच्या पत्नीने बनवलेले हॅट होते. आणि पाचव्या सावलीच्या डोक्यावर वार्‍याने फडफडणारा स्कार्फसुद्धा स्पष्ट दिसत होता.

आता ती वृद्धासुद्धा त्या सावलींकडे पाहात होती. दोघा पती-पत्नीने आवाक होऊन एकमेकांच्या तोंडाकडे पाहिले. मग दोघांनी मिळून एकदम हात जोडले आणि प्रार्थनेच्या मुद्रेत मान झुकवून जमिनीवर बसले. ( जपानी लोककथा)

मानवतेच्या प्रकाशिका

2012-02-18T10:56:00.000-08:00

काही माणसं आपल्यासारखीच असतात. त्यांनाही जीवनातल्या अनेक कटू अनुभव , संकटं यांच्याशी झुंज द्यावी लागली आहे. परंतु, त्याचे आदर्शवादी विचार, ध्येय आणि कर्म इतरांमध्ये आदराची, आदर्शाची भावना निर्माण करतात. त्यांचे जीवन दीपस्तंभासारखे होऊन मानवतेला प्रकाश दाखवते. त्यांचा आदर्श, त्यांच्या कार्याचे अनुकरण इतरांनी केल्यास जगातल्या बर्‍याच समस्या संपून जातील. मात्र ही माणसं आपल्या कार्याचा कुठलाही गाजावाजा न करता नि: स्वार्थपणे आणि सातत्याने कर्म करीत आहेत. अशा काही पद्मश्रींच्या कार्यांचा परिचय.
अनाथांच्या नाथः डॉ. उमा तुली

     सदुसष्ठ वर्षीय डॉ. उमा तुली यांनी आपले जीवन गोरगरीब, उपेक्षित, अनाथ, वंचित यांची सेवा करण्यासाठी वाहिले आहे. यामुळेच केंद्र सरकारने त्यांना पद्मश्री पुरस्कार देऊन गौरवले आहे. मध्यप्रदेशातल्या ग्वालियर आनि उज्जैनमध्ये शिक्षण घेतल्यानंतर त्यांनी समाजसेवेला आपले कार्यक्षेत्र बनवण्याचा निश्चय केला. त्यांनी गरजू, निराधार मुलांच्या शिक्षण, त्यांचे आरोग्य व बेघर यांचे पूनर्वसन हे आपले ध्येय ठेवले. या ध्येयाच्या प्राप्तीसाठी त्यांनी 'अमर ज्योति चॅरिटेबल ट्रस्ट' ची स्थापना केली. या त्यांच्या कार्याची दखल घेऊन मध्य प्रदेश सरकारने त्यांची अपंगांच्या मदतीसाठी तयार करण्यात आलेल्या समितीच्या आयुक्तपदी नियुक्ती केली. प्राथमिक शिक्षण आणि क्रीडा क्षेत्रातही त्यांनी आधारभूत अशा योजना बनवल्या आहेत. खासकरून शारिरीक आणि मानसिकदृष्ट्या कमकुवत असणार्‍या मुलांच्या आणि अन्य अपंग प्रकाराच्या मुलांना जीवनाच्या मुख्यप्रवाहात आणण्यासाठी बनविण्यात आलेल्या त्यांच्या कार्ययोजनांमुळे त्यांना मोठी ख्याती मिळाली. १९९५ मध्ये पार पडलेल्या प्रजासत्ताक दिनाच्या दिल्ली परेडमध्ये 'अमर ज्योती चॅरिटेबल ट्रस्ट' च्या मुलांना सहभाग घेण्याची संधी मिळाली, अशी देशातली एकमेव अशी संस्था आहे.
अनाथ, अपंग , निराधार मुलांची मातेच्या ममतेने सेवा शुश्रूषा करणाऱ्या डॉ. तुली यांच्या कार्याची दखल अनेक संस्था, देशांनी घेतली. त्यांना राष्ट्रीय अंतरराष्ट्रीय अनेक पुरस्कार मिळाले आहेत. अलिकडेच त्यांना 'पद्मश्री' पुरस्कारही मिळाला.  सत्काराला उत्तर देताना त्या म्हणाल्या होत्या की, हा पुरस्कार माझ्यातला जोश आणि उत्साह वाढविणारा आहे. प्रत्येक माणसाने समाजासाठी काही ना काही देण्याचा भाव मनी ठेवल्यास चांगले समाजस्वास्थ्य निर्माण होईल.
शमशाद बेगम: मानवतेतला प्रकाश
     छतीसगडच्या दुर्गम जिल्ह्यातल्या गुंडरदेही या एका छोट्याशा गावातल्या शमशाद बेगम आज छत्तीसगडच्या अनेक गावांमधल्या महिलांची 'प्रेरणा' बनल्या आहेत. त्यांनी स्वतः सुरुवातीला खूप हालअपेष्टा सोसल्या आहेत. अनेक संकटे, समस्या यांना तोंड दिले आहे. या समस्या, हाल-अपेष्टा दुसर्‍याच्या वाट्याला येऊ नयेत म्हणून त्यांच्यासाठी झटत आहेत. खरोखरच त्या दुसर्‍याच्या जीवनात प्रकाश आणणार्‍या प्रेरणा ठरल्या आहेत. १९९० मध्ये सरकारच्या सर्व शिक्षा अभियानच्या माध्यमातून त्या समाजसेवेशी जोडल्या गेल्या. असहाय्य, निराधार, मागास आणि गरीब महिलांसाठी शिक्षण किती महत्त्वाची कामगिरी बजावू शकते, याची कल्पना आल्याने त्यांनी अशिक्षित महिलांसाठी स्वतः ला वाहून घेण्याचे ठरवले.  गावातील व आजूबाजूच्या गावांमधील अशिक्षित महिलांना शिक्षणाचे प्राथमिक धडे देण्याच्या उद्देशाने गावात एक समूह तयार केला. आज त्यांच्या कार्याचा वेलू गगनावरी गेला आहे.   केवळ शिक्षणच नव्हे तर महिलांना मदत धावून जाणारी व त्यांना स्वावलंबी बनण्यास प्रेरित करणारी मोठी फळी निर्माण झाली आहे. ज्या महिला शिकत राहिल्या, त्या बेगमच्या समुहाच्या अविभाज्य भाग बनल्या आहेत. ही संस्था स्वता: च्या पायावर उभी आहे. केवळ दुर्गम भागातच एक हजारच्या जवळपास 'स्वसहायता समूह केंद्र' कार्यरत आहेत. आतापर्यंत २५ हजाराच्या आसपास महिलांना शिक्षित करण्याचे काम या समुहाने केले असून त्या स्वतःच्या पायावर उभे राहण्यास सक्षम आहेत.
स्त्री शक्तीच्या सूत्रधारः फूलबसनबाई
     फूलबसनबाई यादव यांना छतीसगडमध्ये 'स्त्री शक्ती'च्या सूत्रधार म्हणून ओळखले जाते. शमशाद बेगम यांच्याप्रमाणेच यांनीही गरीब आणि मागास समाजाच्या मुलांच्या व  महिलांच्या प्रगतीसाठी अभूतपूर्व असे योगदान दिले आहे. गेल्या दोन दशकापूर्वी त्यांनी स्वयंसहायता समुहांची स्थापना केली. गरिबांच्या मदतीसाठी त्यांनी एक आराखडा तयार केला आहे. गाव आणि वाड्यावस्त्यांवर सातवीपर्यंतच्या मुलांसाठी आणि महिलांसाठी सरकारच्या मदतीतून   प्राथमिक शाळा चालवल्या जातात. त्यांचे प्रमुख ध्येय आहे ते महिलांना शिक्षित करणे आणि त्यांना आत्मनिर्भर बनविणे. त्याचबरोबरच त्यांना समाजाच्या मुख्यप्रवाहाशी जोडणे. या यांच्या अजोड कामगिरीसाठी त्यांना २००८ मध्ये जमनालाल बजाज आणि २०११ मध्ये अमोदिनी पुरस्कार देऊन गौरविण्यात आले आहे. फुलबसन यांचे म्हणणे असे की, ग्रामीण वातावरण आणि घरची गरिबी यामुळे गरीब कुटूंबातल्या महिलांच्या हालाखीची आपल्याला जवळून कल्पना आहे. शिक्षणाचा अभाव हेच महिलांच्या मागासलेपणाचे कारण आहे, असे त्या मानतात. महिला सबलीकरणाच्या मार्गात येणार्‍या अडचणी दूर करण्याची जबाबदारी त्यांनी स्वतःला आलेल्या अनुभवातून घेतली आहे.
गरिबांच्या मदर तेरेसा: बिन्नी यंगा
     बिन्नी यंगा यांना अरुणाचल प्रदेशच्या मदर तेरेसा म्हटल्यास वावगे ठरू नये. त्यांनी इथे अनाथ मुले आणि गरजू महिलांच्या उद्धारासाठी महत्त्वाची भूमिका बजावली आहे. १९७९ मध्ये त्यांनी आपल्या कार्याची सुरुवात 'ओजू वेल्फेयर असोशिएशन'च्या माध्यमातून केली. 'इवलेसे रोप लावियले दारी त्याचा वेलू गेला गगनावरी,' या वचनाप्रमाणे गेल्या गेल्या तीन दशकात बिन्नी यंगा यांच्या कार्याचा विस्तार उत्तर-पूर्व प्रदेशातल्या गावागावात  झाला आहे. आज त्यांच्यासोबत हजारो कार्यकर्त्यांची फळी काम करीत आहे. गरजवंत मुलांची निवड करून त्यांना समाजातल्या मुख्य प्रवाहात आणण्यासाठी बिन्नी यांची संघटना प्रयत्नशील आहे. महिलांसंबंधीत असलेल्या वाईत चालीरिती थांबवण्यासाठी बिन्नी यांनी आपले सारे आयुष्य  वेचले आहे. अनाथ मुलांना शिकवून्-सवरून त्यांना त्यांच्या पायावर उभे करण्यासाठी त्यांनी अनाथश्रम, शाळा आणि प्रशिक्षण केंद्र यांची स्थापन केली आहेत.
गांधीवादी सिद्धांत : डॉ. गुट्टा मुनिरत्नम
     आंध्र प्रदेशमध्ये १९३६ मध्ये जन्मलेल्या डॉ. मुनिरत्नम यांनी ग्रामसेवा हेच आपल्या आयुष्याचे मिशन बनविले आहे. गांधीवादी मुनिरत्नम यांनी यासाठी गांधीजींच्या सिद्धांतांचा मार्ग पत्करला आहे.  खेड्यात राहणारा गरीब आणि ग्रामीण समाजाच्या विभिन्न समस्या यांचे निदान त्यांनी गांधीवादी दृष्टीकोनातून शोधले आहे. यासाठी त्यांनी राष्ट्रीय सेवा समिती नावाची संस्था स्थापन केली आहे. स्वदेशी आणि ग्रामस्वराज्यच्या सिद्धांतानुसार लघु कुटिरौद्योगांची स्थापना करून खेड्यातल्यांना आत्मनिर्भर बनवणे, हे त्यांचे ध्येय राहिले आहे. शिवाय ते अनेक समाजसेवी संस्थांशीही निगडीत आहेत.
दिलदार महिला: रितादेवी
      मोठमोठ्या इमारतींच्या राजधानी दिल्लीत झोपडपट्ट्यांनाही कमतरता नाही. दिल्ली दिलवाल्यांची म्हटले जाते, परंतु ती फक्त म्हणायलाच आहे. दिल्ली तशी मोठी निर्दयी आहे. गरिबांचे जीवन इथे नरकापेक्षाही भयंकर आहे. मात्र या गरिबांच्या गरजेला, मदतीला धावून जाणारी एक दिलदार महिला इथे काम करते आहे. तिचे नाव आहे, रिता देवी. आपल्या ट्र्स्टच्या माध्यमातून कार्य करीत आहेत. 'इला ट्र्स्ट' च्या माध्यमातून गरिबांच्या मदतीला धावून जातात. मोफत औषधोपचारापासून अन्न, कपड्यालक्त्यांपर्यंत सगळ्या मूलभूत गरजा गरिंबांना मिळाव्यात यासाठी त्यांचा प्रयत्न असतो.

बालकथा द एलिफंट्स चाइल्ड

2012-02-18T10:55:00.000-08:00

     लाखो वर्षांपूर्वी हत्तीला सोंड नव्हते. त्याच्याजागी चपलासारखे काळे, फुगरे फक्त नाक होते. त्याला तो घुमवू- फिरवू शकत होता. पण त्याच्याने कुठली एखादी वस्तू उचलता येत नव्हती. यातल्या कळपातले एक हतीचे पिल्लू मात्र सगळ्यांपेक्षा वेगळे होते. त्याला जगातल्या प्रत्येक गोष्टींबद्द्ल   जिज्ञासा होती. तो अफ्रिकेत राहणारा असला तरी आपल्या जिज्ञासापोटी त्याला संपूर्ण जगभर फिरायला आवडायचे. एक दिवस त्याने शहामृगला विचारले, " तुझ्या शेपटीवर पंख कसे रे उगवलेत?"
     शहामृगने त्याला उत्तर द्यायचे सोडून आपल्या पंजाच्या तीक्ष्ण नखांनी घायाळ करून टाकले. परंतु, हत्तीचे पिल्लू निराश झाले नाही. तो प्राण्यांना त्यांच्या जन्माबाबतचे नानाविध प्रश्न विचारायचा. एकदा त्याने त्याच्या मोठ्या काकूला- हिप्पोपोटेमसला विचारले," तुमचे डोळे लाल का बरं?" काकूनंही त्याला बदडून काढलं. नंतर त्याने बॅबून माकडाला विचारले," त्याच्या शरीरावर इतके केस कसे?' बॅबूनसुद्धा काही कमी नव्हता. तोही हातात काठी घेऊन हत्तीच्या पिलाला मारू लागला.
     एवढे सगळे होऊनही हत्तीचे पिलू नवनव्या शोधात राहिला. एक दिवस आफ्रिकेतील प्राण्यांचा कळप कुठे तरी निघाला होता. हतीचे पिलूसुद्धा सोबत होते. त्याने सगळ्या प्राण्यांना एक मजेशीर प्रश्न केला ,"मगर रात्री काय खाते?' पण उत्तर द्यायचे सोडून सगळ्यांनीच एकदम त्याला बदडून काढायला सुरुवात केली. रागाने हत्तीचे पिलू त्यांना सोडून पळाले. पळता-पळता हत्ती एका झुडपाजवळ आला. तिथे एक पक्षी बसला होता. हत्तीचे पिलू त्याला म्हणाले," माझ्या जिज्ञासेपोटी सोबत्यांनी मला मार मार मारले. आता तू तरी सांगू शकतोस का की, मगर रात्री काय खाते?' पक्षाला त्याची दया आली. तो म्हणाला," तू लिंपोगो नदीवर जा."
     दुसर्‍यादिवशी पिलाने आपल्या घरच्यांना सांगितले," मी लिंपोगो नदीवर चाललो आहे. " घरचे काहीच म्हणाले नाहीत. हत्तीचे पिल्लू आनंदाने नदीच्या दिशेने निघाले. वाटेत केळी, ऊस, टरबूज खात ते लिंपोगो नदीवर आले. या नदीच्या चोहोबाजूला दाट जंगल होते. इथे त्याची भेट एका मोठ्या दुरंगी सापाशी झाली. त्याने सापाला विचारले," तू मगरीला पाहिले आहेस काय?"
     साप आरामात दगडावर बसला होता. हे ऐकून त्याला संताप आला. त्याने शेपटीने हत्तीवर वार केला. " अरे, तूसुद्धा तेच करतो आहे, जे इतरांनी केले." साप काही म्हणाला नाही. हती सापाला तिथेच सोडून पुढे निघाला. नदीच्या काठाला एका जागी जाडजूड लाकडाच्या ओंडक्यासारखे काही तरी पडले होते. त्यावर त्याचा पाय पडला. ती वस्तू हलली. त्याने रागाने डोळे वटारले.
     " माफ करा. तुम्ही मगरीला कुठे पाहिले आहे काय?" हत्तीच्या पिलाने विचारले. ती मगरच होती.तिने प्रश्न ऐकून आपली शेपटी वर उचलली. हत्ती समजून चुकला, हासुद्धा त्याला मारणार. तो थोडा मागे सरकला. मगर म्हणाली," घाबरू नकोस. तू असा माझ्याजवळ ये. मीच मगर आहे." हे ऐकून हत्तीला खूप आनंद झाला. तो मगरीवर चढून म्हणाला," तर तूच मगर आहेस. तुझ्या शोधासाठी तर मी इतके दिवस भटकत होतो. आता तू सांग बरं, रात्री काय खातेस?"
     मगर म्हणाली," माझ्याजवळ ये, मी तुझ्या कानात सांगते." हत्तीने आपले तोंड मगरीच्या तोंडाजवळ नेले. मगरीने झडप घालून त्याचे नाक आपल्या तोंडत धरले. दुरंगी साप हा सारा प्रकार पाहात होता. तो ओरडून हत्तीला म्हणाला," तुला तुझा जीव वाचवायचा असेल तर पूर्ण ताकदीनिशी स्वतः ला सोडवून घे. नाही तर ती तुला खोल् पाण्यात घेऊन जाईल आणि तुला रात्रीचे भोजन बनवील."
     हे ऐकताच हत्ती मागच्या पायावर बसला. सगळी शक्ती एकवटून तो आपले नाक सोडविण्याचा प्रयत्न करू लागला. इकडे मगरसुद्धा तितक्याच ताकदीने त्याला पाण्यात खेचत होती. या ओढाओढीच्या नादात हत्तीचे नाक लांबू लागले. बघता-बघता हत्तीचे नाक पाच फुट लांब झाले. त्याला भयंकर वेदना होऊ लागल्या. त्याचा धीर सुटत चालला. ते पाहून साप खाली उतरला. तो म्हणाला," थांब , मीसुद्धा तुला मदत करतो." सापाने एका दगडावर आपले तोंड चिपकवले आणि हत्तीच्या कमरेभोवती विळखा घातला. शेवटी महत्प्रयासाने मगरीच्या तोंडातून हत्तीचे नाक सुटले. मगर पाण्यात गडप झाली.
     हत्तीने सापाचे मनपूर्वक आभार मानले. त्याने आपले लांब नाक केळ्याच्या सालीने गुंडाळले आणि नदीच्या पाण्यात सोडले. सापाने विचारले,"हे काय करतो आहेस?" हत्ती म्हणाला," अरे बाबा, माझ्या नाकाचा नक्शाच पार बिघडून गेलाय. त्याला ठीक करतोय. ... " पण नाक जसंच्या तसंच राहिलं. थोड्या वेळाने एका माशीने हत्तीच्या खांद्याला जोराचा दंश केला. हत्तीने लांब नाक वर केले आणि एक जोराचा फटका मारला. माशी जागच्या जागी मरून पडली. साप म्हणाला," अरे, या लांब नाकाच तर तुला फायदाच झाला की!"
     हत्तीने केळीचा एक मोठा घड आपल्या नाकाने उचलला आणि तोंडात कोंबला. साप म्हणाला," व्वा, ही तर मोठी कमालच झाली. अगोदर तर असे नाक नव्हते."' होय... होय. असे अजिबात नव्हते. पण ठीक आहे. " हत्ती म्हणाला. पाहता पाहता त्याने खूपशी ओली माती उचलून आपल्या डोक्यावर टाकली आणि निपचिप पडून राहिला. साप म्हणाला," विचार काय करतोयस? आता तर तू लांब नाकाने तुझ्या शत्रूलासुद्धा नामोहरम करू शकतोस."
     ही गोष्ट ऐकल्यावर मात्र हत्तीने अक्षरशः आनंदाने उडी मारली. " व्वा मित्रा, तुझ्या सल्ल्यासाठी धन्यवाद. आता मी सार्‍यांचा सूड घेईन." असे म्हणत हत्ती माघारी फिरला. तो अगदी अभिमानाने आपले लांब नाक इकडे- तिकडे हलवत, मिरवत चालू लागला. सर्वात प्रथम तो हिप्पोपोटेमसजवळ आला. हिप्पोला आपल्या लांब नाकाने खूप बदडून काढले. लोळवले . स्वतःच्या विजयाने तो हर्षभरीत झाला. अभिमानाने त्याने लांब नाक वर हवेत घुमवले.
     काही दिवस सतत चालत राहिला. मग आपल्या घरी पोहचला. त्याला पाहिल्यावर सार्‍यांनाच मोठा आश्चर्याचा धक्का बसला. " अरे, तुझ्या या नाकाला काय झालंय. मोठं विचित्र दिसू लागलं आहे. तुझ्यावर भुताटकी तर झाली नाही ना?" घरचे म्हणाले.
     " आता याने तुमची सगळ्यांची मी पिटाई करतो." असे म्हणून त्याने   ज्यांनी ज्यांनी त्याला मारले होते, त्या सार्‍यांना चांगले बदडून काढले.  सगळे त्याची माफी मागू लागले. नंतर त्याने लांब नाकाचा दुसरा चमत्कारही दाखवला. सारे हत्ती त्याची स्तुती करू लागले. ते म्हणाले," आम्हीसुद्धा आमचे नाक असेच बनवणार!"
     हत्तीने घडलेली सारी हकिकत सांगितली. मग काय? सगळेच लिंपोगो नदीच्या दिशेला धावले. ते परत यायचे तेव्हा, त्यांचे छोटे नाक लांब झालेले असायचे. लांब नाक घेऊन ते अभिमानाने हवेत मिरवायचे. आनंदाने नाचायचे. हळूहळू वनातले सारे हत्ती लांब नाकाचे बनले. पुढे याच लांब नाकाला सोंड या नावने ओळखले जाऊ लागले. ( मूळ लेखक- 'द जंगल बुक'चे रचनाकार रुडयार्ड किपलिंग)           स्वैर भाषांतर - मच्छिंद्र ऐनापुरे

माझी वाचक पत्रे

2012-02-16T17:35:00.000-08:00

prahaar 21/1/2012

pudhari

prahaar, 17/2/2012

बालकथा मित्रांमधील इर्षा

2012-02-16T08:06:00.000-08:00

      ही गोष्ट आहे, चीनच्या पेइचिंग शहरातली! पेइचिंग शहरात दोन मित्र राहत होते. एकाचे नाव व्होचिन तर दुसर्‍याचे वांगचू. दोघेही लंगोटी यार! शिक्षण एकत्रच, एकाच शाळेत, एकाच कॉलेजात. शिक्षण पूर्ण झाल्यावर दोघेही नोकरीच्या शोधाला लागले.
      रोज सायंकाळी दोघे एकत्र येत. एकमेकाच्या नोकरीबाबत चौकशी करत. नोकरी नाही मिळाली की, हळहळ व्यक्त करीत. पण आतून दोघेही खूश होत.   या बेकारीला वैतागून व्होचिनने स्वतंत्र व्यवसाय करायचे ठरवले. आईचे दागदागिने विकून पैसा उभा केला. वांगचूनेही त्याचेच अनुकरण करून आपल्या घराचा निम्मा हिस्सा विकला व भांडवल उभे केले.
     ज्या ठिकाणी व्होचिनने भाड्याचे दुकान थाटले, अगदी त्या दुकानासमोरच वांगचूनेही एक दुकान भाड्याने घेतले. दोघांनीही एकच व्यवसाय निवडला. लोकही त्यांच्या सच्चा मित्रत्वाची महती गायला सुरुवात केली. दोस्तीचे दाखले दोघांवरून दिले जाऊ लागले.
     दोघांचा व्यवसाय उत्तम चालला. भरभराट होत होती. पण दोघेही आतून दु:खी- कष्टी होते. याचा परिणाम असा झाला की, एक दिवस दोघेही आजारी पडले. आजार बरे होण्याचे नाव घेईच ना! उलट आजार दिवसेंदिवस बळावू लागला. त्यांची प्रकृती खालावत चालली. अनेकांनी दुकानदार मित्रांना एका निष्णात वैद्यबुवांचा सल्ला दिला. दोघेही त्याच्याकडे गेले. त्याने दोघांनाही चांगले व्यवस्थितरित्या तपासले. दोघांच्यात कसलाच दोष आढळून आला नाही. पण त्यांनी व्होचिन व वांगचूवर उपचार सुरू केले. उपचार बरेच दिवस चालला. परंतु, गुणही आला नाही. त्यांची प्रकृती खंगतच चालली. आता त्यांच्या आयुष्याची दोरी थोडीच राहिली आहे, असे सगळ्यांना वाटू लागले. आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे आतून दोघेही खूश होते.
     लिपिंग हा त्यांचा हितचिंतक. त्याला दोघांच्या मानसिक आजाराबाबत शंका आली. त्याने त्यांना मानसोपचाराविषयी दोघांना सल्ला दिला. शहरात मध्यवर्ती ठिकाणी कुनफ्युशियस नावाचा एक प्रसिद्ध तत्त्वज्ञानी राहत होता. त्याने बर्‍याच गुंतागुंतीच्या केसेस सोडविल्या होत्या. त्याने व्होचिन व वांगचू यांना मानसोपचारासाठी या तत्त्वज्ञानी व्यक्तीकडे पाठविले.
     कुनफ्युशियसने व्होचिन आणि वांगचू यांच्याशी स्वतंत्रपणे चर्चा केली. त्यांचा अंतस्थ आवाज ऐकून घेतला. आणि त्यांना सल्ला दिला. दोघांनीही आपापल्या दुकानात न थांबता एकमेकांचा व्यवसाय सांभाळायचा. त्यांचा आजार घालविण्याची त्याने हमी दिली. आजार बरा होईल, या आशेने व हितचिंतक आनि कुटुंबांच्या आग्रहाखातर त्यांनी हा सल्ला मानला. व एकमेकाची दुकाने सांभाळू लागले.
     आणि काय आश्चर्य! काही दिवसांतच त्यांची प्रकृती ठणठणीत झाली. आजार पळाला. आता त्यांना खर्‍या अर्थाने आपण एकमेकांचे मित्र आहोत, असा साक्षात्कार झाला. यापूर्वी ते दोघेही अंतस्थ एकमेकांचे द्वेष करीत होते. या द्वेषाधिनतेमुळेच त्यांनी एकमेकांच्यासमोर दुकान टाकले. एकमेकांची संपत्ती पाहून आतल्या आत इर्षेने जळत राहिले. खंगत चालले. चेहर्‍यावर मात्र मैत्रीचा खोटा मुखवटा होता. त्यांना कळून चुकले की, द्वेष विनाशाला कारणीभूत ठरतो.