Friday, November 19, 2021

चित्रपटगृहांसमोर OTTचे आता आव्हान उरले नाही


बदल लवकर स्वीकारले जात नाहीत.  काळाच्या आगीत त्याला होरपळून निघावे लागते.  2020 च्या कोरोना काळात ओव्हर द टॉप (OTT) चा प्रसार वाढला. लोक घरबसल्या प्रसिद्ध स्टार्सचे बिग बजेट चित्रपट पाहू लागले, तेव्हा व्यावसायिक तज्ज्ञांनी सिनेमा हॉलचे दिवस संपल्याचा अंदाज बांधायला सुरुवात केली होती.  आदित्य चोप्रासारख्या काही प्रतिष्ठित निर्मात्यांनी आकर्षक ऑफर असूनही त्यांनी त्यांचे चित्रपट थिएटरमध्येच प्रदर्शित केले पण OTT साठी चित्रपट दिले नाहीत.  आज तोच आदित्य चोप्रा OTT मध्ये 500 कोटींची गुंतवणूक करणार आहे.  म्हणजे बॉलीवूडने ओटीटीचा स्वीकार केला आहे,हेच दिसून येते.

2020 मध्ये बरेच अंदाज बांधले जात होते.  कोरोनाच्या काळात सर्व चित्रपटगृहे बंद होते,त्यामुळे यापुढे चित्रपटगृहे कधीच सुरू होणार नाहीत, असे बोलले जात होते.  लोक OTT वर घरी बसून चित्रपट पाहू लागले.  12 जून 2020 रोजी अमिताभ बच्चनचा 'गुलाबो सिताबो' आणि 9 नोव्हेंबर 2020 रोजी अक्षय कुमारचा 'लक्ष्मी' ओटीटी वर रिलीज झाला तेव्हा या अंदाजला आणखी जोर येऊ लागला.  अमिताभ बच्चन आणि अक्षय कुमार यांसारख्या दिग्गज अभिनेत्यांचे चित्रपट ओटीटीवर प्रदर्शित होत असताना आता कोणता मोठा स्टार उरला आहे, असे बोलले जात होते.

मात्र असे असतानाही अनेक निर्माते चित्रपटगृहातच चित्रपट दाखवण्यावर ठाम होते.  रिलायन्सने घोषणा केली आहे की तो आपला 'सूर्यवंशी' चित्रपट फक्त थिएटरमध्येच दाखवेल, कितीही वाट पाहावी लागली तरी चालेल.  आदित्य चोप्रानेही स्पष्ट सांगितले की तो त्याच्या अर्धा डझन चित्रपटांपैकी एकही चित्रपट OTT वर दाखवणार नाही.  चोप्रा यांना ओटीटीकडून मोठ्या रकमेच्या ऑफर येत होत्या.  पण ते आपल्या मतावर ठाम राहिले. जवळपास एक वर्ष असेच गेले.  जेव्हा चित्रपटगृहे अर्ध्या क्षमतेने उघडली गेली, तेव्हा सलमान खानचा 'राधे' चित्रपट 13 मे 2021 रोजी OTT वर आणि चित्रपटगृहांमध्ये एकाच वेळी प्रदर्शित केला गेला.  हा प्रयोग सपशेल फसला.  'राधे' चुकीच्या पद्धतीने प्रदर्शित झाला आणि त्याला चित्रपटगृहांमधून केवळ 18 कोटी रुपये कमावता आले.

चित्रपटसृष्टीत ओटीटीला थिएटरचा शत्रू म्हणून पाहिले जाऊ लागले होते.  मात्र निर्मात्यांनाही ओटीटीसाठीही  चित्रपट बनवावे लागतील आणि त्यामुळे त्यांचा व्यवसाय वाढेल, हे विसरले होते. जवळपास दोन वर्षे उलटून गेल्यानंतर आता चित्रपटसृष्टीलाही कळून चुकले की  थिएटर्स आणि ओटीटी दोन्ही मिळून गुण्यागोविंदाने पुढे जाऊ शकतात. पूर्वी टीव्ही, व्हिडीओजही सुरू झाले,तेव्हा त्यांच्या आगमनानंतर आपला व्यवसाय मंदावेल, अशी भीती सिने व्यावसायिकांना होती.  घरात बसून सिनेमा बघायला मिळाल्यावर लोक सिनेमागृहाकडे का जातील, असा सवाल उपस्थित होत होता. आता जे सिनेमा व्यवसायापुढे ओटीटीला आव्हान मानत होते,तेच आता 'ओटीटी'मध्ये गुंतवणूक करत आहेत. शाहिद कपूर निर्माता म्हणून ओटीटीसाठी वेब सीरिज बनवत आहे.  आदित्य चोप्रा  एक स्वतंत्र चित्रपट निर्मिती युनिट तयार करत असून याद्वारे फक्त OTT साठी चित्रपट बनवणार आहे. यासाठी त्याने 500 कोटी राखून ठेवले आहेत. म्हणजे  आदित्य चोप्रा या दोन वर्षांत OTT वर एकही  चित्रपट प्रदर्शित करण्यास तयार नव्हता, तो आता 500 कोटींची गुंतवणूक करणार आहे.  आदित्य चोप्रा सारखे अजून बरेच निर्माते आहेत जे OTT साठी चित्रपट बनवणार आहेत. अवघ्या दोन वर्षांत बॉलीवूड निर्मात्यांचा ओटीटीकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन बदललेला दिसतो आहे.  आता चित्रपटगृहेही सुरू राहतील आणि लोक OTT वरही चित्रपट पाहत राहतील.-मच्छिंद्र ऐनापुरे, जत जि. सांगली


अॅक्शन, कॉमेडी चित्रपटांचा बोलबाला


दोन वर्षात लोकांनी इतके नैराश्य आणि वेदना पाहिल्या आहेत की त्यांना आता फक्त मनोरंजन…मनोरंजन… आणि मनोरंजनच बघायचे आहे.  त्यामुळे अक्षय कुमारचा अॅक्शन-कॉमेडी चित्रपट 'सूर्यवंशी' प्रदर्शित झाला तेव्हा प्रेक्षकांनी त्याला डोक्यावर घेतला.  बॉलीवूड यामुळे चकित झाले असल्यास नवल नाही.  निर्मात्यांनीही मान्य केले की अक्षय-रणवीर सिंगचा विनोद आणि प्रेक्षकांची मनोरंजनाची भूक 'सूर्यवंशी'च्या यशामागे आहे.  त्यामुळे आता निर्माते अॅक्शन-कॉमेडी चित्रपट बनवण्यावर अधिक भर देणार हे उघड आहे.

अक्षय कुमारच्या 'सूर्यवंशी' या अॅक्शनपॅक चित्रपटाने प्रेक्षकांना पुन्हा थिएटरमध्ये आणले आणि बॉलिवूडने सुटकेचा नि:श्वास सोडला.  आता बॉलीवूडचे निर्माते अ‍ॅक्शनसह विनोदी क्षण असलेले चित्रपट लवकर प्रदर्शित करण्याचा आग्रह धरत आहेत.  आजपासून आदित्य चोप्राचा 'बंटी और बबली 2' हा चित्रपट प्रदर्शित होत आहे, ज्यामध्ये सैफ अली खान आणि राणी मुखर्जीची जोडी प्रदर्शित होणार आहे.  हा एक कॉमेडी चित्रपट आहे.  'मर्दानी' आणि 'मर्दानी 2'मध्ये गंभीर भूमिका साकारल्यानंतर राणी मुखर्जी 'बंटी और बबली 2'मध्ये कॉमेडी करताना दिसणार आहे.

रोमान्स आणि साहस यावर भर

 आपल्या चित्रपटांमध्ये नेहमीच काहीतरी वेगळे करण्याचा प्रयत्न करणारा आयुष्मान खुराना लवकरच 'चंडीगढ करे आशिकी'मध्ये रोमान्स करताना दिसणार आहे.  या चित्रपटासाठी आयुष्मानने विशेषतः वजन वाढवले ​​आहे.  करण जोहरला देखील प्रेक्षकांची आवड समजली असून त्याने त्याचा नवीन रोमँटिक कॉमेडी चित्रपट 'राकी और रानी की प्रेम कहानी' सुरू केला आहे.यात रणवीर सिंग आणि आलिया भट्ट प्रमुख भूमिकेत आहेत.  प्रेक्षकांना केवळ रोमान्सच नाही तर थ्रिलही हवा आहे, त्यामुळे 'सूर्यवंशी' रिलीज झाल्यानंतर दिग्दर्शक रोहित शेट्टी आता त्याच्या 'सिंघम' या हिट अॅक्शन चित्रपटाच्या तिसऱ्या भागाकडे लक्ष पुरवणार आहे. असं ऐकायला मिळतंय की, यावेळी रोहित 'सिंघम 3' मध्ये अजय देवगण, अक्षय कुमार आणि रणवीर सिंग या त्रिकुटांना घेऊन चित्रपट बनवणार आहे.

हॉरर आणि कॉमेडी

 गेल्या काही काळापासून हॉरर कॉमेडी चित्रपटांचा ट्रेंडही सुरू आहे.  त्यामुळे निर्माते प्रेक्षकांना खळखळून हसवायला तयार आहेत.  हॉरर-कॉमेडी चित्रपटांमध्ये कार्तिक आर्यन कियारा अडवाणीसोबत 'भूल भुलैया 2' या हॉरर कॉमेडी चित्रपटात त्याच्या खास शैलीत दिसणार आहे.  त्याचप्रमाणे आजचा हिट स्टार वरुण धवनही हॉरर कॉमेडी चित्रपट करत आहे. 'भेडिया'मध्‍ये वरुण धवन आणि कीर्ती सेनन ही जोडी प्रेक्षकांना हसवण्‍याबरोबरच घाबरवतानाही दिसणार आहे.

आमिर खानच्या 'लाल सिंह चड्ढा' या चित्रपटाकडेही प्रेक्षकांच्या नजरा लागलेल्या आहेत.  हा चित्रपट ख्रिसमसला प्रदर्शित होणार होता पण आता तो पुढच्या वर्षी प्रदर्शित होणार आहे.  कार्तिक आर्यनच्या 'प्यार का पंचनामा' या चित्रपटाचा सिक्वेल येणार असल्याच्या बातम्या आहेत.  आयुष्मान खुरानाचा 'डॉक्टर जी' हाही एक कॉमेडी चित्रपट आहे.  'राधे'च्या प्रचंड अपयशानंतर सध्या सलमान खानही कॉमेडी चित्रपटांचा विचार करत आहे. हा प्रसिद्ध हिरो 'नो एंट्री में एंट्री' घेऊन येणार आहे.  हा त्याच्या 'नो एंट्री' या चित्रपटाचा सिक्वेल आहे.  या चित्रपटात त्याच्यासोबत अनिल कपूर आणि फरदीन खान देखील आहेत.  'ब्लॉकबस्टर'मध्ये संजय दत्त अॅक्शन आणि कॉमेडी करताना दिसणार आहे.  शत्रुघ्न सिन्हा यांचा मुलगा लव सिन्हा 'भवानी मंदिर टशन' या अॅक्शन कॉमेडी चित्रपटात पुन्हा एकदा स्वत:ला आजमावण्यासाठी सज्ज झाला आहे.  अक्षय कुमार, सुनील शेट्टी आणि परेश रावल 'हेरा फेरी' मालिकेच्या पुढच्या चित्रपटाची  तयारी करत आहेत.

 कॉमेडी अॅक्शन चित्रपट ठरले हिट

 चित्रपट निर्माता रोहित शेट्टी म्हणतो की, रोमान्स, अॅक्शन आणि कॉमेडी चित्रपट प्रेक्षकांना नेहमीच आवडतात, माझ्या 'गोलमाल' मालिकेतील चित्रपट असेच आहेत.  अमिताभ बच्चनचा 'सत्ते पे सत्ता' असो की गोविंदाचा 'दुल्हे राजा'. असे चित्रपट प्रेक्षकांनी डोक्यावर घेतले आहेत.रोहित म्हणतो, 'प्रेक्षकांना असे चित्रपट आवडतात, त्यामुळे माझे आतापर्यंतचे बहुतेक चित्रपट यशस्वी झाले आहेत.' असे अनेक अॅक्शन कॉमेडी चित्रपट आहेत जे प्रेक्षकांना खूप आवडले.  'बडे मियाँ छोटे मियाँ', 'अमर अकबर अँथनी', गोविंदाचा 'राजा बाबू', 'दुल्हे राजा', 'कुली नंबर वन', 'साजन चले ससुराल', सलमान खानचा 'दबंग', 'वॉन्टेड' हे असे चित्रपट आहेत. अक्षय कुमारचा 'भूल भुलैया', 'हेरा फेरी', 'वेलकम', संजय दत्तचा 'मुन्नाभाई एमबीबीएस' अशा अनेक चित्रपटांचा समावेश आहे.-मच्छिंद्र ऐनापुरे, जत जि. सांगली

Thursday, November 18, 2021

मुलींचा,निसर्गाचा सन्मान करणारे गाव-पिपलांत्री


पिपलांत्री ही राजस्थानमधील राजसमंद जिल्ह्यातील एक ग्रामपंचायत आहे.  सुमारे 6000 लोकसंख्या असलेल्या या गावाची यशोगाथा आंतरराष्ट्रीय मंचांवर अभिमानाने सांगितली जाते.  गावातील एकात्मतेचे उदाहरण असे आहे की आज या गावात प्रत्येक हाताला काम आहे आणि प्रत्येक मुलीसाठी एक एफडी म्हणजेच मुदत ठेव आहे. हे गाव आदर्श गाव तर आहेच पण आता ते पर्यटन गावही बनले आहे.

 या गावाची यशोगाथा सन 2005 पासून सुरू होते. यावर्षीच्या ग्रामपंचायत निवडणुकीत गावातील श्याम सुंदर पालीवाल हा तरुण सरपंचपदी निवडून आला.  पाण्याची समस्या भेडसावणाऱ्या या गावात पावलापावलावर समस्या  होत्या.  बेरोजगार तरुणांची फौज ड्रग्जकडे वळली होती.  उंच-सखल टेकडीवर वसलेल्या या गावात सिंचनाची सोय नसल्याने शेते नापीक बनली होती. मुलांच्या शिक्षणाचे आबाळ चालले होते.

श्यामसुंदर पालीवाल यांनी सर्वप्रथम गावातील पाण्याची समस्या दूर करण्याचा निर्णय घेतला आणि सुमारे डझनभर ठिकाणी गावातील बेरोजगार तरुणांना पावसाचे पाणी गोळा करण्यासाठी तयार केले.  गावातील उजाड भागात वृक्षारोपणाचे काम सुरू केले. शिक्षण सुधारण्यासाठी शाळेच्या इमारतींची डागडुजी करून घेतली.  पाहता पाहता गावाचे चित्र बदलू लागले.  पावसाचे पाणी साठू लागले आणि काही वर्षांत जमिनीतील पाण्याची पातळी वाढू लागली.



 आज परिस्थिती अशी आहे की जिथे एकेकाळी पाण्याची पातळी 500 फूट खोल होती, तिथे आज शेकडो पाण्याचे झरे फुटत आहेत.  श्याम सुंदर गावातल्या स्वच्छतेबद्दल सांगतात की त्यांनी स्वच्छतेचे काम सुरू केले आणि स्वतः झाडू घेऊन साफसफाई करायला सुरुवात केली.  ते पाहून गावातील इतर लोकही स्वच्छतेसाठी पुढे येऊ लागले. 2007 मध्ये तत्कालीन राष्ट्रपतींनी पिपलांत्री गावाला स्वच्छ ग्रामपंचायतीचा पुरस्कार देऊन गौरविले.

 पाच वर्षांनंतर श्यामसुंदर  सरपंच पदावरून पायउतार झाले,पण त्यांनी घालून दिलेला आदर्श तसाच पुढे चालू राहिला. नंतर झालेले सरपंच त्यांच्या मार्गदर्शनाखाली काम करू लागले. श्याम सुंदर सांगतात की त्यांनी गावातील मोकळ्या जागेवर आवळा आणि कोरफडीची लागवड करण्याचे काम केले.  सद्यस्थितीत गावात 25,000 गुजबेरीची झाडे आहेत.  ग्रामपंचायतीच्या जमिनीवर  कोरफडीची लागवड केली.  या कामासाठी महिलांचे बचत गट तयार करण्यात आले.  कोरफडीचे पीक तयार झाल्यावर गावातच कोरफडीवर प्रक्रिया करणारा कारखाना उभारण्यात आला.  गावातील महिला कोरफडीपासून ज्यूस, क्रीम इत्यादी तयार करून बाजारात विकू लागल्या.  याशिवाय गावात आवळा प्रक्रिया प्रकल्प आणि बांबू उद्योग उभारण्यात आला आहे.त्यामुळे गावातच महिलांना रोजगार मिळाला. 



श्याम सुंदर पालीवाल यांनी गावात आणखी एक योजना सुरू केली आहे.  येथे मुलीच्या जन्मानंतर तिच्या कुटुंबाकडून ठराविक रक्कम घेतली जाते तसेच गावही रक्कम गोळा करते आणि लग्नाच्या वयापर्यंत बँकेत फिक्ससाठी टाकले जातात.त्याचबरोबर मुलीच्या कुटुंबीयांकडून 51 रोपे लावली जातात आणि तेच त्यांची काळजी घेतात.  मुलगी लग्नाच्या वयात येईपर्यंत रोपांचे रूपांतर वृक्षात होईल. या झाडांच्या विक्रीतून मिळालेल्या पैशातून मुलीचे लग्न करण्याचे ठरवण्यात आले आहे. शिवाय  घरात कोणाचा मृत्यू झाला की त्याच्या स्मरणार्थ वृक्षारोपण करण्याचीही परंपरा आहे.  झाडे वाचवण्यासाठी महिला दरवर्षी रक्षाबंधनाच्या दिवशी झाडांना राखी बांधतात.  आणि यासाठी एक मोठा कार्यक्रम घेतला जातो.

आता पिपलांत्रीचे यश पाहून राजस्थान सरकारने राज्यातील 200 हून अधिक ग्रामपंचायतींचा पिपलांत्रीच्या धर्तीवर विकास योजना सुरू केली आहे.  श्याम सुंदर पालीवाल यांना  ग्रामस्वच्छता, जलसंधारण आणि वृक्षारोपण प्रकल्प याबाबत मार्गदर्शन करण्यासाठी देशभरातून आमंत्रित केले जाते.  श्याम सुंदर यांची महाराष्ट्र शासनाच्या जलसंधारण समितीमध्ये सन्माननीय सदस्य म्हणून निवड करण्यात आली आहे.

पिपलांत्री आणि श्यामसुंदर पालीवाल यांच्या यशाकडे पाहिल्यावर असे म्हणता येईल की, यशस्वी होण्यासाठी शहरी साधनसामग्रीची नव्हे, तर प्रामाणिकपणाने भक्कम इरादे आवश्यक आहेत.  आजही हे गाव पाहण्यासाठी देशातील,परदेशी पर्यटक येत असतात.-मच्छिंद्र ऐनापुरे, जत जि. सांगली


Wednesday, November 17, 2021

जंगले वाचवा,जगाचा उद्धार करा


भारतात उत्तराखंड, झारखंड, कर्नाटक अशा काही राज्यांमध्ये वनसंवर्धनासाठी सामूहिक आणि वैयक्तिकरित्या प्रयत्न केले गेले आणि ते यशस्वीही झाले.  परंतु ज्या कारणांमुळे जंगलांची अंदाधुंद तोड सुरू आहे, ती कारणे नष्ट झालेली नाहीत.  ही वनसंवर्धनाच्या दृष्टीने मोठी समस्या आहे.

ग्लासगो येथे झालेल्या संयुक्त राष्ट्राच्या हवामान परिषदेत सहभागी देशांनी जागतिक तापमान वाढीला सामोरे जाण्यासाठी 2030 पर्यंत जंगलांची अनाहूतपणे होणारी तोड थांबवण्याचा संकल्प केला आहे.  यासाठी एकशे पाच देशांनी करारही केला आहे.  उल्लेखनीय म्हणजे शाश्वत विकास आणि सर्वसमावेशक ग्रामीण परिवर्तनाला चालना देण्यावर खुली चर्चा झाली.  पण आजवर जे काही दिसलं त्यावरून, विकसित देशांची ढिलाई आणि बेजबाबदार वृत्ती पूर्वीसारखीच कायम राहणार की त्यांनी पर्यावरणाच्या हितासाठी जंगल आणि सामान्य माणसाच्या चांगल्या जगण्याबाबत विचार बदलण्याचा विचार करतील?
जंगलतोड आणि ग्रामीण सर्वसमावेशक विकासावरील चर्चा आणि हरितगृह वायूंच्या वाढत्या समस्येला सामोरे जाण्यासाठी केलेले करार यासाठी महत्त्वाचे आहेत, कारण करारामध्ये समावेश असलेले ब्राझील, इंडोनेशिया आणि काँगो हे देश जगातील वन्यजीव समृद्ध उष्णकटिबंधीय जंगलांची घरे आहेत.  विशेष म्हणजे जीवाश्म इंधनाच्या वापरानंतर जंगलांची होणारी तोड हे हवामान बदलाचे एक महत्त्वाचे कारण आहे.  द फॉरेस्ट स्टीवर्डशिप कौन्सिल (FSC) च्या मते, मूलभूतपणे जगातील जंगले राजकीय जाहीरनाम्याद्वारे वाचवता येणार नाहीत. आपले उत्पन्न आणि उपजीविकेसाठी जंगलांवर अवलंबून असलेल्या लोकांसमक्ष वन संरक्षण आणि शाश्वत वन व्यवस्थापन हे आपल्या उत्पन्नासाठी आणि उपजीविकेसाठी जंगलांवर अवलंबून असलेल्या लोकांसाठी आर्थिकरूपाने समाधानकारक सादर केले पाहिजे.
जंगलांच्या अंधाधुंद कटाईचा वेगही संयुक्त राष्ट्राच्या चिंतेतून समजू शकतो.  संयुक्त राष्ट्रांच्या म्हणण्यानुसार, 1990 पासून आतापर्यंत 42 कोटी हेक्टर (1 अब्ज एकर) जंगलाचा नाश झाला आहे.  अन्नधान्याची वाढती मागणी पाहता शेतीचा विस्तार हे त्याचे प्रमुख कारण असल्याचे सांगितले गेले.  विशेष म्हणजे, 2014 मध्ये संयुक्त राष्ट्रांनी 2020 पर्यंत निम्म्याने जंगलतोड कमी करण्याचा आणि 2030 पर्यंत पूर्णपणे थांबवण्याचा करार जाहीर केला.  यानंतर 2017 मध्ये 2030 पर्यंत वनक्षेत्र तीन टक्क्यांनी वाढवण्याचे आणखी एक उद्दिष्ट ठेवण्यात आले.  मात्र हा करार होऊनही जंगलतोडीबाबत कोणीही पाऊल उचलले नाही.
एका आकडेवारीनुसार दर दशकाच्या हिशोबाने जंगलाचे सरासरी वनक्षेत्र नष्ट होत आहे.  1990 ते 2000 दरम्यान 78 लाख हेक्टर वनक्षेत्र नष्ट झाले असताना पुन्हा 2000-2010 या दशकात बावन्न लाख हेक्टर जंगल साफ करण्यात आले.  त्याचप्रमाणे 2010 ते 2020 या कालावधीत 47 लाख हेक्टर क्षेत्रावरील जंगले नष्ट झाली.  2002 ते 2020 या वर्षांमध्ये ब्राझीलमध्ये सर्वाधिक 2 कोटी 62 लाख हेक्टर क्षेत्राचे जंगल नष्ट झाले.  इंडोनेशियातील 97 लाख हेक्टर जंगल कायमचे साफ करण्यात आले.  काँगो या छोट्या देशात 53 लाख हेक्टर जंगल नष्ट झाले.  त्याचप्रमाणे दक्षिण अमेरिकन देश बोलिव्हियामध्ये तीस लाख हेक्टर जमिनीवर पसरलेल्या वन विकासावर परिणाम झाला आहे.
जंगलांच्या अंदाधुंद कटाईचे कारण केवळ शेती क्षेत्राचा विस्तारच नाही तर खाणकाम हे देखील एक मोठे कारण आहे.  लक्षणीयरीत्या वाढत्या लोकसंख्येसाठी अन्नाच्या गरजांची मागणी झपाट्याने वाढत असल्याने जंगलतोडीमागील एक प्रमुख कारण म्हणजे कृषी क्रियाकलापांचा विस्तार.  सोयाबीन आणि पामतेल यांसारख्या वस्तूंच्या उत्पादनासाठी जंगलतोड चिंताजनक दराने वाढत आहे.  त्यामुळे ग्लासगो अधिवेशनात जंगलतोड थांबविण्यावर विशेष लक्ष देण्यात आले आहे, असा प्रश्न उपस्थित होणे स्वाभाविक आहे, परंतु ज्या कारणांसाठी जंगले तोडली जात आहेत, त्याकडे लक्ष न देता जंगलतोड थांबवणे शक्य आहे का?
ब्राझील आणि इंडोनेशियासह इतर सर्व देशांची सरकारे, जिथे अमानुषपणे जंगलतोड झाली आहे, ते जंगल आणि वन्यजीव संरक्षणाचे मानक प्रामाणिकपणे ठरवू शकतील का?  जंगलतोड थांबवण्यासाठी ग्लासगो करारासाठी निधी उभारणी हा मोठा मुद्दा आहे.  आता फक्त एकोणीस अब्ज डॉलर्स आले आहेत.  हवामान वाटाघाटीमध्ये पन्नास जंगली उष्णकटिबंधीय देशांचे प्रतिनिधित्व करणाऱ्या रेनफॉरेस्ट नेशन्सच्या युतीचा अंदाज आहे की करार राखण्यासाठी पुढील दशकात प्रत्येक वर्षी अतिरिक्त 100 अब्ज डॉलर लागतील.  म्हणजे आता आणखी पैशांची गरज आहे.
वास्तविक जंगलतोड संदर्भात अशी कोणतीही चळवळ जगात उभी राहिलेली नाही ज्यामुळे सामान्य जनता आणि सरकारला जंगलतोड थांबवण्यास भाग पाडले जाईल.  भारतासह जगातील मोजक्याच देशांमध्ये जंगलतोड थांबवण्यासाठी वेळोवेळी क्षेत्रीय हालचाली सुरू करण्यात आल्या.  भारतात उत्तराखंड, झारखंड, कर्नाटक अशा काही राज्यांमध्ये वनसंवर्धनासाठी सामूहिक आणि वैयक्तिक प्रयत्न केले गेले आणि ते यशस्वीही झाले.  परंतु ज्या कारणांमुळे जंगलांची अंदाधुंद तोड सुरू आहे, ती कारणे नष्ट झालेली नाहीत.  ही वनसंवर्धनाची मोठी समस्या आहे.  विकसनशील देशांसाठी जंगले ही महत्त्वाची नैसर्गिक संसाधने आहेत हे समजून घेतले पाहिजे.
जंगलतोडीमुळे वनजमीन तर कमी होत आहेच, पण जैविक विविधताही हळूहळू संपत आहे.  महत्त्वाची वनस्पती, औषधे आणि जीवजंतू नष्ट होण्याचा धोका झपाट्याने वाढत आहे.  2014 मध्ये न्यूयॉर्क घोषणेवर स्वाक्षरी केलेल्या चाळीस देशांनी कराराप्रमाणेच ग्लासगो येथेही जंगलतोडीवर  करार झाला. त्यानुसार 2020 पर्यंत 50 टक्के जंगलतोड थांबवायची होती.  मात्र याची अंमलबजावणी झाली नाही.  ग्लासगो परिषदेत झालेल्या करारावर इंडोनेशियन राष्ट्राध्यक्षांच्या वक्तव्यात म्हटले आहे की, कार्बन उत्सर्जन किंवा जंगलतोडीच्या नावाखाली सुरू असलेला विकास थांबू नये.  निश्चितपणे अशा विधानांमुळे जंगलतोड रोखण्यात मदत होणार नाही आणि यामुळे जाहीरनाम्यात दर्शविलेल्या सामूहिक इच्छाशक्तीला खीळ बसेल.
या घोषणेवर स्वाक्षरी करून भारत केवळ जंगलतोड थांबवण्यासाठी कटिबद्ध नाही तर वनक्षेत्राच्या संरक्षणाबाबत प्रामाणिक विचारही करतो हे दाखवून दिले आहे.  पण एवढ्यावर भागणार नाही.  भारतातील वनस्पती झपाट्याने नष्ट होत असल्याने केंद्र सरकार काही कायद्यांद्वारेही त्यांचे भक्कम संरक्षण सुनिश्चित करू शकेल असे वाटत नाही.  विशेष म्हणजे जंगलतोड आणि त्याच्याशी निगडित वन्यजीव आणि वनस्पती नष्ट होणे ही सामान्य गोष्ट नाही.
जैवविविधता, औषध सुरक्षा, वन्यजीव संरक्षण, पर्यावरण आणि संस्कृती रक्षणाशी संबंधित हा मुद्दा आहे.  त्यामुळे जंगले वाचवण्यासाठी भारतासह त्या सर्व देशांनी तत्काळ अशी ठोस पावले उचलली पाहिजेत, जेणेकरून पर्यावरण, जैवविविधता, औषधी सुरक्षा आणि प्राण्यांची सुरक्षितता कोणत्याही परिस्थितीत सुनिश्चित करता येईल.  कार्बन उत्सर्जन आणि हवामान बदलामुळे वाढत असलेल्या धोकादायक समस्यांवर उपाय शोधण्यात यामुळे मदत होणार असली, तरी जंगलांच्या आधारावर राहणाऱ्या लोकांचेही संरक्षण होईल.  गरज आहे ती जगाच्या पातळीवर वनसंरक्षणासाठी सरकारे जितक्या जोमाने पावले उचलतील, तितके जबाबदार नागरिकांनाही पुढे यावे लागेल.  तरच जगाचा उद्धार होईल.-मच्छिंद्र ऐनापुरे, जत जि. सांगली

अंमली पदार्थांच्या तस्करीचे मूळ आणि कूळ


अंमली पदार्थांच्या विळख्यात सापडलेल्या व्यसनी लोकांचे आणि समूहांचे त्यांच्यावाचून कसे हाल होतात,हे आपण सिनेमा किंवा अन्य माध्यमातून पाहात आलो आहोत. अंमली पदार्थ मिळवण्यासाठी ही व्यसनी मंडळी कुठल्याही थराला जातात,याचीही कल्पना किंवा त्यांच्या 'स्टोऱ्या' जाणून आहोत. हेरॉईन,चरस, गांजा इत्यादी अंमली पदार्थ  या वर्तुळातल्या लोकांना सहज मिळतात. ग्लॅमर वलय लाभलेल्या किंवा श्रीमंतीचा थाट जगणाऱ्या या क्षेत्रात सहज मिळून जातात. यासाठी मोठमोठी रॅकेटस पसरलेले आहे. सामान्य लोकांच्या आवाक्याबाहेरचे हे क्षेत्र असल्याने त्यांना त्याचे अप्रूप आहेच. स्थानिक पातळीवर या पदार्थांची तस्करी आणि अवैध धंदे करणाऱ्या टोळ्यांविरोधातही मोहीम राबविल्याची चर्चा आपल्याला वृत्तपत्र अथवा अन्य प्रासारमाध्यमांच्या माध्यमातून वाचायला- ऐकायला मिळतात.मात्र या अंमली पदार्थांच्या तस्करीची पाळेमुळे खोदून काढून ते नेस्तनाबूत केल्याचे काही ऐकण्यात आले नाही. सुरुवातीच्या काही बातम्या सोडल्या तर कारवाईचा शेवट काय झाला, हे गुलदस्त्यातच राहते. यावरून एक गोष्ट लक्षात येते,ती म्हणजे अंमली पदार्थांची तस्करी थांबलेली नाही. यातून अर्थ काय काढून घ्यायचा? तपासयंत्रणा आणि या तस्कर टोळ्या यांच्या संगनमताने सर्वकाही गुपचूप सुरू आहे. 

अलिकडे राज्य सरकार आणि विरोधी भाजप यांच्यात चाललेला कलगीतुरा यातून हेच स्पष्ट होत आहे. कोणाचेही सरकार सत्तेवर आले तरी अशा अवैध धंद्यांना अभय मिळत राहते आणि त्याचा लाभ कुणीतरी उपटत असतो. आता चिंता अशी की या अंमली पदार्थांच्या खरेदी-विक्रीचा हा जो भलामोठा कारोबार आहे,तो संपवण्याचा कधी प्रयत्न झाला का? या दिशेने आजवर कोणतेही ठोस प्रयत्न झालेले नाहीत. हे वास्तव आहे. आज  देशाच्या विविध भागातून अमली पदार्थांची तस्करी आणि ते जप्त केल्याच्या बातम्या वारंवार येत आहेत, परंतु स्थानिक पातळीवरील काही कारवाया वगळता  या समस्येचे मूळ आणि या व्यवसायाचे खरे स्त्रोत शोधण्यात तपास यंत्रणांना अपयशच आले आहे. असे म्हणायचे का? जर यंत्रणेला अपयश आले तर यंत्रणेत सुधारणा का झाली नाही? सरकारने ही बाब कधी गंभीरपणे घेतलीच नाही का? मग सरकारच्या लोकांचीही यात हात आहेत का? आज जो आरोप प्रत्यारोप होत आहे,ते उगाच होत आहे का? लोकांना मात्र यातले सत्य हवे आहे? ते त्यांच्यासमोर कधी येणार? 

विशेष म्हणजे, गेल्या काही दिवसांपासून गुजरातमधून अमली पदार्थ जप्त आणि काहींना अटक झाल्याच्या बातम्या येत आहेत.  शिवाय, नुकत्याच मुंबईत एका क्रूझ जहाजातून अमली पदार्थ जप्त केल्याच्या प्रकरणाने या प्रश्नाकडे संपूर्ण देशाचे लक्ष वेधले आहे.  सोमवारी गुजरातमधील दहशतवादविरोधी पथकाने सव्वाशे किलोग्राम हेरॉईन जप्त केले आणि तीन जणांना अटक केली.  आंतरराष्ट्रीय बाजारात एवढ्या मोठ्या प्रमाणात करण्यात आलेल्या कारवाईतील हेरॉईनची किंमत सहाशे कोटींहून अधिक असल्याचे सांगण्यात येत आहे.  यापूर्वी, गेल्या काही दिवसांत गुजरात पोलिसांनी अमलीपदार्थांच्या दोन मोठ्या खेपा जप्त केल्या होत्या.

त्याच वेळी, गुजरात दहशतवादविरोधी पथकाने 2016 पासून आतापर्यंत एकोणीस हजार कोटी रुपयांहून अधिक किमतीचे अंमली पदार्थ जप्त केले आहेत.  त्यातच यावर्षी नऊशे कोटी रुपयांचे अमली पदार्थ जप्त करण्यात आले.  यादरम्यान सत्तरहून अधिक जणांना अटकही करण्यात आली.  गुजरातमधील मुंद्रा बंदरातूनच सुमारे तीन हजार किलो अमली पदार्थ जप्त करण्यात आले.  छुप्या गुन्हेगारी कारवाया आणि प्रत्येक स्तरावर पाळत ठेवल्याचा दावा करणाऱ्या सरकारच्या आणि त्याच्या पोलिसांच्या डोळ्यांसमोर इतक्या मोठ्या प्रमाणावर अमली पदार्थांच्या तस्करीचे जाळे कसे उभं राहिले, हा प्रश्नच आहे!

 गुजरातची किनारपट्टी हा पाकिस्तान, इराण किंवा अफगाणिस्तानमधून भारतात करण्यात येणाऱ्या अमली पदार्थांच्या तस्करीसाठी पसंतीचा मार्ग बनला आहे.  तस्कर पाकिस्तानातून कच्छ किंवा गुजरातमधील भुज समुद्रात अमली पदार्थ घेऊन येतात.  गुजराथमधील अड्ड्यांवर छुप्या पद्धतीने पाठवल्यानंतर अवैध मार्गाने देशातील अन्य राज्यांमध्येही त्याची वाहतूक केली जाते. याला पायबंद घातला जाणार आहे का?-मच्छिंद्र ऐनापुरे, जत जि. सांगली


Sunday, November 14, 2021

क्रिकेटर आणि शेतकरी


स्टेडिअममध्ये देश जिंकणे जितके आवश्यक असते, त्यापेक्षा शेतकऱ्यानं हिरव्यागार शेतात जिंकणं महत्त्वाचं आहे.  क्रिकेट सामन्यात एक एक विकेट जशी महत्त्वाची आहे,तसेच शेतीसाठी प्रत्येक शेतकऱ्याला स्वतःचे असे एक महत्त्व असते.  आज देशाची भूक मिटवणारे असंख्य शेतकरी उपासमार, असहाय्यता, कर्ज अशा विविध समस्यांमुळे आत्महत्या करत आहेत.आपला जो कोणी आवडता खेळाडू  असतो,त्याने शतक झळकावे म्हणून आपण देवाकडे साकडे घालतो, पण आपण कधी आपल्या आजूबाजूच्या किंवा ओळखीच्या शेतकऱ्यासाठी शंभर पोती धान्य पिकवावे म्हणून देवाकडे प्रार्थना केली आहे काय?  एक-दोन तास बॅट घेऊन मैदानात खेळणारा खेळाडू आपल्या नजरेत देव बनतो, पण आयुष्यभर आपल्या पोटाची भूक भागवणारा शेतकरी मात्र त्याला माणूस म्हणावं म्हणून तळमळत असतो.  हां, मात्र निवडणुकीच्या वेळी देशाचा कणा असलेल्या या अन्नदात्याला शब्दांच्या दागिन्यांनी मढवले जाते, ही  गोष्ट वेगळी. नंतर मात्र त्याची पुढच्या निवडणुकीपर्यंत साधी आठवण देखील काढली जात नाही.

देशाला जिंकण्यासाठी कमी चेंडूत जास्त धावा हव्यात हे पाहून आपण तणावाखाली येतो.  आम्ही अस्वस्थ होतो.  देशाला जिवंत ठेवणाऱ्या नद्या, तलाव, सरोवरे आणि जलस्रोत हळूहळू कोरडे होऊ लागले म्हणून क्रिकेटप्रमाणेच आपल्याला ताण येतो का?  कधीच नाही.  हाच तणाव आपल्यात निर्माण झाला असता, तर देशातील गावांची आणि शेतकऱ्यांची संख्या दिवसेंदिवस कमी झाली नसती.  आपल्या आवडत्या खेळाडूला प्रोत्साहन देण्यासाठी आपण त्याचे चाहते म्हणून  सर्वतोपरी प्रयत्न करतो.  त्याचबरोबर आपली भूक मिटवण्यासाठी जीवाची बाजी लावणार्‍या शेतकर्‍यांना प्रोत्साहन देणे तर दूरच, त्यांचा विचार करण्याची तसदीही घेत नाही.

जगभरातल्या किक्रेटच्या स्टेडियमची खेळपट्टी कशी आहे? याची आपल्याला खडा न खडा माहीती असते.  गोलंदाजी किंवा फलंदाजीसाठी कोणती खेळपट्टी योग्य आहे हे आपल्याला माहीत असते. पहिल्यांदा फलंदाजी केल्याने जिंकतो की  गोलंदाजी करून जिंकतो, याचा सगळा आढावा काढलेला असतो,मात्र  दुर्दैवाने आपल्याच गावची बाजारपेठ कशी आहे, याची आपल्याला अजिबात माहित नसते. ती कोणत्या स्थितीत आहे, तिथे पिकाचा बाजारभाव काय आहे? बाजारपेठेतील कारभार कसा चालतो किंवा तिथे शेतकऱ्यांची कशाप्रकारे फसवणूक केली जाते, याची आपल्याला यत्किंचितही कल्पना नसते.

पाकिस्तानच्या संघाला भारतात खेळू द्यावं की नाही,यावर किस पाडला जातो, पण कधी विचार केला आहे का की आपण खाणारे धान्य देशी आहे की विदेशी?  ती आयात केली जाते की निर्यात केली जाते?  तुमच्या मौल्यवान वेळेतून कधी एक क्षण काढला आहे का याचा विचार करण्यासाठी?  नाही ना? कसा काढणार?  जोपर्यंत वेदनेची आग हृदयाला जाळत नाही, तोपर्यंत मन या सगळ्याचा विचार करण्यापासून दूरच पळते.  देशाच्या क्रिकेट मंडळाने किंवा संघाने केलेल्या चुकांचा आम्ही बारकाईने आढावा घेतो, पण शेतीत कुठे चूक होते आहे आणि कोणाला दोषी ठरवायचे आहे हे शोधण्याचा आणि मोहीम राबवण्याचा कधीही प्रयत्न केला जात नाही. याला काय म्हणायचे?

ज्यांना समस्या आहे त्यांनीच त्यासाठी आवाज उठवायचा, अशी आमची आजवर धारणा झाली आहे. होत आहेही तसेच. शेतकरी आपल्या अस्तित्वासाठी स्वतःची लढाई स्वतःच लढत आहे.  दुर्दैवाने कोणत्या राज्यात किती शेतकरी मरत आहेत हेही आपल्याला माहीत नसते. का मरत आहेत?  कसे मरत आहेस?  हे सर्व आपल्याला निरर्थक आणि वेळेचा अपव्यय करणारे आहे, असे वाटते.

आधारभूत किंमत, खत, पाणी, वीज यासाठी लाठ्या-काठ्यांनी जखमी झालेले शेतकरी तुम्ही कधी पाहिले आहेत का?  कोणत्या देशाचा गोलंदाज कशी गोलंदाजी करतो, कोणत्या युक्त्या दाखवतो याची संपूर्ण माहिती आपल्याकडे आहे.  दुर्दैवाने दलालांकडून केल्या जाणाऱ्या शेतकऱ्यांच्या लुटीची कोणतीही माहिती आपल्याकडे नाही.  शेतकर्‍यांची फसवणूक कशी होते आहे, फसवणुकीला ते कसे बळी पडत आहेत, हे जाणून घ्यायला किंवा ऐकायला आपल्याकडे वेळ नाही.

आपण कॉमेंट्री ऐकत टीव्हीवर टक लावून क्रिकेट पाहत असतो, त्यासाठी आपण चक्क कामाला किंवा ऑफिसला दांडी मारलेली असते, पण  शेतकऱ्यांबद्दलची चर्चा ऐकण्यासाठी कधी आपण वेळ काढला आहे का?  अकरा खेळाडूंनी खेळलेल्या खेळासाठी आपल्यापैकी लाखो लोक एक होतात.  त्याचवेळी करोडो लोकांची भूक मिटवणाऱ्या शेतकऱ्यासाठी मात्र आपण काही करतो का?  शेती करणे म्हणजे पुण्याचे काम मानले जाते, मात्र गेल्या काही वर्षांपासून हीच शेती देशोधडीला लागत आहे, याकडे आपले लक्ष आहे का?  हिरव्यागार शेतात हा अन्नदाता सुखी राहील,यासाठी आपण काही करणार आहे की नाही? त्याच्यासाठी याआपला थोडा वेळ देणार  आहोत की नाही? -मच्छिंद्र ऐनापुरे, जत जि. सांगली

 

Saturday, November 13, 2021

महिला खेळाडूंवरील अत्याचार थांबतील कधी?


हरियाणात व्यवस्थेच्या पातळीवर विचित्र विरोधाभास दिसून येत आहेत. घोषणा काही वेगळ्या दिल्या जातात, पण घडतंय मात्र उलटंच.  मुला-मुलींच्या गुणोत्तर प्रमाणात सर्वाधिक तफावत असल्याचा कलंक हरियाणाला आजही सोसावा लागत आहे.  म्हणूनच पंतप्रधानांनी  'बेटी बचाओ बेटी पढाओ' योजना तिथून  सुरू केली. आता ही घोषणा संपूर्ण देशात दुमदुमत आहे, पण कदाचित हरियाणा सरकार त्याबाबत गंभीर दिसत नाही.  त्यामुळे महिला खेळाडूंवर बलात्कार आणि हत्येच्या घटना मोठ्या प्रमाणात घडताना दिसत आहेत.

याचे ताजे उदाहरण म्हणजे सोनीपत येथील कुस्तीपटू आणि त्याच्या भावाची झालेली हत्या.  खेळाडूच्या आईलाही गोळी लागली असून ती गंभीर जखमी झाली आहे.  कुस्तीचे प्रशिक्षण घेत असलेल्या खेळाडूचा स्पोर्ट्स अकादमीच्या मालकाने विनयभंग केल्याचा प्रकार समोर आला आहे. त्याला तिच्याशी अनैतिक संबंध ठेवायचे होते. त्याला विरोध केल्यावर त्याने त्या खेळाडूवर हल्ला केला.  यात तिचा आणि तिच्या भावाचा जीव गेला. या प्रकरणी अकादमीचा मालक फरार असला तरी त्याची पत्नी आणि मेहुण्याला पोलिसांनी अटक केली आहे.  या घटनेनंतर साहजिकच परिसरातील नागरिकांमध्ये संताप व्यक्त होत आहे.

हरियाणातली ही काही नवीन घटना नाही.  महिला खेळाडूंना त्यांच्या प्रशिक्षकांकडून अन्यायकारक वागणूक दिल्याचे अनेक किस्से,घटना आहेत.  महिला खेळाडूंवरील विनयभंग आणि हिंसक हल्ल्याची घटना घडत नाही, असे वर्ष क्वचितच गेले असेल.  या वर्षाचेच बोलायचे झाले तर, फेब्रुवारी महिन्यात रोहतकमध्ये एका महिला वेटलिफ्टरची हत्या झाली होती. तिच्या प्रशिक्षकाला तिच्याशी अवैध संबंध ठेवायचे होते आणि तिने विरोध केल्यावर तिची हत्या केल्याचे तपासात समोर आले आहे.  तसेच सप्टेंबर महिन्यात चरखी दादरी येथे एका कुस्तीपटूची तिच्याच प्रशिक्षकाने हत्या केली होती.  हरियाणात खेळाविषयी फक्त मुलांमध्येच नाही तर मुलींमध्येही खूप आकर्षण आहे.

तेथील अनेक मुलींनी ऑलिम्पिक आणि इतर राष्ट्रीय खेळांमध्ये आपले कौशल्य दाखवून देशाचे नाव उज्ज्वल केले आहे.  हे पाहता तेथील सरकार खेळाडूंना प्रोत्साहन देताना थकत नाही.  तसेच क्रीडा अकादमींना प्रोत्साहन देण्याचाही प्रयत्न करते.  पण जर त्या अकादमींमधील महिला खेळाडू सुरक्षित राहणार नसतील आणि, त्यांचे प्रशिक्षक प्रामाणिक आणि सच्चरित्र राहणार नसतील तर  मुली आणि त्यांचे पालक खेळाविषयी कसे उत्साही राहतील?.

हरियाणातच रुचिका गिरहोत्रा ​​प्रकरण तर इतके ढवळून निघाले होते की, त्यामुळे हरियाणा सरकारच्या अब्रूचे धिंडवडे निघाले होते.  तत्कालीन केंद्र सरकारलाही अपमान सहन करावा लागला होता. त्यावरून तेव्हा वाटले होते की, हरियाणातील क्रीडा अकादमीचे प्रशिक्षक आणि मालक काही तरी धडा घेतील, पण त्याचा काही एक परिणाम झाला नसल्याचे दिसून येत आहे. रुचिका गिरहोत्रा ​​ही लॉन टेनिसपटू होती आणि त्या क्रीडा अकादमीचा प्रभारी एक पोलीस अधिकारी होता.  त्या अधिकाऱ्याने रुचिकावर लैंगिक अत्याचार आणि मानसिक छळ केला आणि त्यामुळे तिने आत्महत्या केली.

त्यानंतर त्या अधिकाऱ्याने त्याच्या कुटुंबीयांना त्रास देण्यास सुरुवात केली आणि त्यामुळे त्याचे संपूर्ण कुटुंब उद्ध्वस्त झाले.  क्रीडा अकादमी आणि अशा इतर संस्थांमध्ये मुलींवर होणाऱ्या अत्याचाराच्या घटना थांबायचे नावच घेत नाहीत.  कारण हरियाणा सरकार अशा घटना गांभीर्याने घ्यायलाच तयार नाही. निदान आता तरी सरकार जागे हवे आणि दोषींवर कठोर कारवाई व्हावी, असा इंतजाम करायला हवा. अकादमी संचालक,मालक यांच्या डोक्यात पुन्हा असे पापी कृत्य येऊ नये, अशा पद्धतीची शिक्षा मिळायला हवी आहे.-मच्छिंद्र ऐनापुरे, जत जि. सांगली