Wednesday, September 15, 2021

शेतकरी आंदोलन आणि मानवाधिकार आयोग


नवीन कृषी कायद्यांविरोधात आणि किमान आधारभूत किमतीला कायदेशीर दर्जा देण्याची मागणी करणाऱ्या शेतकरी आंदोलनाला दहा महिने होत आले आहेत. हे शेतकरी इतके दिवस दिल्लीच्या सीमेवर धरणे लावून बसले आहेत. पण त्यांचे प्रश्न काही निकाली लागण्याची चिन्हे दिसत नाहीत. काही लोकांनी तक्रारी केल्या आहेत की या धरणामुळे रस्त्यावर चालणाऱ्या लोकांना, जवळच्या कारखान्यांना,गावांना  मोठ्या समस्यांना सामोरे जावे लागते आहे.  कारखान्यांच्या मालाचा पुरवठा खोळंबला आहे.  हीच गोष्ट आता राष्ट्रीय मानवाधिकार आयोगानेही सांगितली आहे.  तसेच यासंदर्भात विविध राज्यांना नोटिसाही पाठवल्या गेल्या आहेत.  आयोगाने कोविडबद्दल चिंता व्यक्त केली असून या शेतकरी आंदोलनात भाग घेणारे शेतकरी कोरोना नियमांचे योग्य प्रकारे पालन करत नसल्याचे म्हटले आहे.

एवढेच नव्हे तर आता आयोगाने दिल्ली विद्यापीठाच्या सामाजिक कार्य विभागाला या आंदोलनामुळे औद्योगिक घटकांचे झालेले नुकसान आणि जवळपास राहणाऱ्या लोकांच्या जीवनावर झालेल्या अथवा होणाऱ्या विपरित परिणामांचा अभ्यास करून अहवाल सादर करण्यास सांगितले आहे.  तसं बघायला गेलं तर कोणत्याही आंदोलनामुळे लोकांच्या मूलभूत हक्कांचे उल्लंघन होत असेल तर मानवी हक्क आयोगाला चिंता वाटणं स्वाभाविक आहे.  पण आश्चर्य म्हणजे शेतकरी आंदोलनाबद्दलची त्याची चिंता उशिराने समोर आली आहे,असे मगणायला हवं. इतके दिवस आयोग काय करत होते, असा सवाल उपस्थित होतो.

 एक गोष्ट सर्वांना ज्ञात आहे की शेतकऱ्यांना दिल्लीच्या बाहेरील भागात नव्हे तर दिल्लीच्या आत रामलीला मैदानावर आंदोलनाला बसायचे होते.  पण सरकारने त्यांना दिल्लीत प्रवेश करू दिला नाही, म्हणून ते जिथून ज्या भागातून  येत होते ते तिथेच दिल्लीबाहेर गटागटाने  येऊन  बसले. सरकारने त्यांची मागणी मान्य केली नाही, साहजिकच आंदोलन पेटले आणि त्याची व्याप्तीही वाढली.  केंद्र सरकारने शेतकऱ्यांशी अकरा फेऱ्यांबरोबर चर्चा केली असली तरी अजूनपर्यंत यावर कोणताही तोडगा निघू शकला नाही.  संसदेचे पावसाळी अधिवेशन चालू असताना शेतकऱ्यांनी जंतर -मंतर येथे समांतर संसदेचेही आयोजन केले होते.

आता तर केंद्र सरकारकडून कोणताही पुढाकार घेतला जाताना दिसत नाही, त्यामुळे हे आंदोलन देशाच्या विविध भागांमध्येही पसरत आहे.  कडाक्याच्या थंडी, ऊन, उष्णता, पावसाचा सामना करत शेतकरी धरणे धरून बसले आहेत. असे म्हटले जात आहे की खराब हवामानामुळे आतापर्यंत तीनशेहून अधिक शेतकऱ्यांना आपला जीव गमवावा लागला आहे.  जेव्हा कोरोनाच्या दुसऱ्या लाटेदरम्यान देशभरात भीतीचे वातावरण पसरले होते, तेव्हा शेतकऱ्यांनी स्वतः च त्यांच्या बचावाची व्यवस्था केली होती. कोविड चाचण्या आणि उपचाराच्या सुविधा वाढवण्यात आल्या होत्या, कोरोना नियमांचे पालन करण्यात कोणताही निष्काळजीपणा केला नव्हता.  वास्तविक  त्यांच्या आरोग्याबाबतची जबाबदारी सरकारांचीही अधिक होती.मात्र शेतकऱ्यांननीच आपली काळजी स्वतःच घेतली.

शेतकरी आंदोलनामुळे निर्माण झालेल्या समस्यांबाबत न्यायालयात तक्रारीही करण्यात आल्या होत्या.  पण सर्वोच्च न्यायालयाने स्पष्टपणे सांगितले होते की, कोणत्याही नागरिकाला शांततेच्या मार्गाने आंदोलन करण्याच्या त्याच्या अधिकारापासून रोखता येणार नाही. प्रश्न रस्त्यांमधील अडथळ्याचा  असला तरी आंदोलन करणाऱ्या शेतकऱ्यांनी  मार्गावर अडथळा निर्माण होणार नाही,याची पुरेपूर काळजी घेतली आहे.  उलट शेतकऱ्यांना दिल्ली बाहेर थांबवण्याच्या नावाखाली प्रशासनाकडून अनेक अडथळे निर्माण करण्याचे प्रयत्न झाले आणि अजूनही सुरूच आहेत.

जागोजागी रस्त्यांवर खोल खड्डे खोदण्यात आले होते, कुठे खिळे ठोकण्यात आले होते, कुठे मोठे कंटेनर उभे करण्यात आले होते तर कुठे भिंती बांधण्यात आल्या होत्या.  इतक्या समस्या आणि त्रास असूनही शेतकरी शांततेच्या मार्गाने आंदोलन करतच राहिले.  लोकांना त्रास झालाच असेल तर तो प्रशासन आणि सरकारांनी आंदोलकांना अडवण्यासाठी केलेल्या प्रयत्नांमुळे झाला असेल. वास्तविक जर आजूबाजूची गावे आणि औद्योगिक कारखान्यांना कोणत्याही प्रकारच्या समस्येला तोंड द्यावे लागले असेल तर त्या समस्या दूर करण्याची खरी जबाबदारी सरकारांची आहे.  शेतकऱ्यांच्या आंदोलनाला चिकटून राहण्यासाठी त्यांना वारंवार चिथावणी देण्याऐवजी  सरकारने त्यांच्या मागण्यांवर गंभीरपणे विचार करण्याची गरज आहे. -मच्छिंद्र ऐनापुरे, जत जि. सांगली


Sunday, September 12, 2021

माता मनसा देवी


उत्तराखंडमध्ये शिवबरोबरच शक्तीची उपासनादेखील अत्यंत महत्वाची आहे. शक्ती शिवशिवाय अपूर्ण आणि शक्तीशिवाय शिव अपूर्ण आहे.  म्हणूनच जिथे शिवाची पूजा केली जाते, तिथे शक्तीही उपासना खूप महत्वाची आहे.  तरच ती पूजा पूर्ण मानली जाते.

देवतांचा देव असलेल्या महादेवाला प्राप्त करण्यासाठी सतीने हिमालयातील कन्या पार्वतीच्या रूपात दुसरा जन्म घेतला.  आणि पार्वतीने शिव प्राप्त करण्यासाठी हरिद्वार या तीर्थक्षेत्रात गंगेच्या काठावर असलेल्या शिवालिक पर्वतावर कित्येक हजार वर्षे पूजा केली आणि फक्त विल्व-पत्रांचं सेवन केलं. म्हणूनच येथे स्थापन केलेल्या शिवलिंगाला बिलकेश्वर महादेवाचे नाव मिळाले.  या विल्वा पर्वताच्या पायथ्याशी बिलकेश्वर मंदिराची स्थापना झाली आहे.  त्याच वेळी शिवालिक पर्वतरांगाच्या विल्व नावाच्या पर्वतावर माता मनसा देवीचे प्राचीन मंदिर स्थापित आहे.  जिथे माता भक्तांच्या इच्छा पूर्ण करते.

 मनसा देवी मंदिराजवळ एक वृक्ष प्राचीन काळापासून आहे.  त्याला लाल धागा बांधल्याने भक्तांच्या मनोकामना पूर्ण होतात. माता मनसा देवीचे भक्त मातेच्या मंदिरात दर्शनासाठी येतात, तेव्हा ते त्यांच्या मनाची कोणतीही इच्छा पूर्ण करण्यासाठी या वृक्षाला लाल धागा बांधतात आणि जेव्हा त्यांची इच्छा पूर्ण होते, तेव्हा ते हा धागा सोडवण्यासाठी पुन्हा येतात आणि ते माता मनसा देवीच्या चरणी नतमस्तक होतात. भाविक माता मनसा देवीबद्दल कृतज्ञता व्यक्त करतात.

स्कंद पुराणात माता मनसा देवीचे विशेष महत्त्व सांगितले गेले आहे.  माता मनसा देवीला नाग कन्या रूपातही मानले जाते.शिवाय शिवाची शिष्याच्या रूपातदेखील तिचे नाव शेवी म्हणून प्रसिद्ध आहे.  माता मनसा देवी बंगालमध्ये मनसा मंगल म्हणून तर बिहारमध्ये विषहरी म्हणून प्रसिद्ध आहेत.पौराणिक श्रद्धा अशी आहे की देवाच्या मनातून जन्मलेली देवी म्हणून मानसा देवी नावाने ओळखली जाते.  जिचे नाव आहे वैष्णवी सिद्ध योगिनी असे आहे. माता मनसा देवीने भगवान श्रीकृष्णाला तीन युगांची तपश्चर्या करून प्रसन्न केले.

माता मनसा देवीची स्वर्ग लोक, नाग लोक आणि पृथ्वी लोक या तीन जगात पूजा केली जाते.  जगद गौरीच्या नावाने तिची सर्वत्र पूजा केली जाते.  भगवान विष्णूची माता मनसा हिने अत्यंत भक्तिभावाने पूजा केली तेव्हा तिचे नाव वैष्णवी पडले.  राजा जन्मेजयच्या यज्ञात नागांचे प्राण रक्षण करण्याने ती नागेश्वरीच्या नावाने प्रसिद्ध पावली. ही विषहरण करणारी आहे, म्हणूनच माता मनसाला विषहरीही म्हटले जाते. ही तपस्वी महर्षी आस्तिकाची माता आणि मुनी जरत्कारुची पत्नी आहे.

श्री माता मनसा देवी मंदिर ट्रस्टचे अध्यक्ष महंत श्री रवींद्र पुरी महाराज सांगतात की अशा प्रकारे पुराणात माता मनसा देवीची बारा नावे आहेत.  म्हणूनच वेगवेगळ्या ठिकाणी माता मनसा देवीच्या 12 नावांनी पूजा केली जाते.  असे मानले जाते की माता मनसा देवीची पूजा केल्याने सापांविषयीची भीती दूर होते.  मनसा देवीचे स्तोत्र सिद्ध केल्याने मनुष्य महासिद्ध होतो आणि मोक्ष प्राप्ती मिळवतो.-मच्छिंद्र ऐनापुरे, जत जि. सांगली


कृष्णभक्त रसखान


देव कोणत्याही जातीने किंवा धर्मांनी बांधलेला नाही.  एकीकडे हे सत्य आहे, तर दुसरीकडे असे अनेक भक्त आणि कवी आहेत ज्यांनी आयुष्यभर या परंपरेचे पालन केले आहे.  असाच एक कवी आहे रसखान.  हिंदी साहित्यातील मध्ययुगीन कृष्णभक्त कवींमध्ये रसखानच्या भगवान कृष्णविषयीच्या भक्तीची लोकप्रियता निर्विवाद आहे.  बोधा आणि आलम व्यतिरिक्त मुस्लिम भक्तांमध्ये रसखानचे नाव अग्रस्थानी आहे. मुस्लिम असूनही रसखान कृष्ण भक्तीमध्ये इतका तल्लीन झाला होता की तो हिंदू आणि मुस्लीममधील सर्व भेद विसरून गेला.

असा बनला कृष्णभक्त

 कृष्णभक्त रसखान हा मुस्लिम होता.  भक्ती आणि शृंगार रस हे दोन्ही त्याच्या कवितेत ठळकपणे आढळतात.  त्याला कृष्णाच्या सगुण आणि निर्गुण या दोन्ही प्रकारांबद्दल आदर आहे.  रसखान सगुण कृष्ण रूप, कृष्ण लीलामधील प्रचलित बाल लीला, रास लीला, फाग लीला, कुंज लीला इत्यादी सर्व लीलांचे वर्णन करतो.  त्याने आपल्या कवितेच्या मर्यादित व्याप्तीमध्ये या सगळ्या लीला उत्तमप्रकारे बांधल्या आहेत.  पौराणिक कथेनुसार, पठाण कुळात जन्मलेल्या रसखानला त्याच्या आई -वडिलांचे  प्रेम, आनंद ,वैभव सर्व काही मिळाले होते. एकदा कुठेतरी भागवत कथा आयोजित केली गेली होती.  व्यासपीठावर बसलेला कथावाचक भगवान श्रीकृष्णाच्या लीलांचे वर्णन कथन करत होता.  त्याच्याजवळच भगवान श्रीकृष्णाची प्रतिमा  ठेवण्यात आली होती.  रसखानही त्या कार्यक्रमाला पोहोचला.

व्यासपीठाजवळ ठेवलेल्या कृष्णाच्या प्रतिमेकडे त्याने पाहिले तेव्हा तो मूर्तीसारखा त्याकडे पाहतच राहिला.  रसखान कथेच्या शेवटपर्यंत त्याच प्रतिमेकडे एकटक पाहत राहिला.  प्रतिमा पाहून तो इतका प्रभावित झाला की त्याने व्यासपीठावर बसलेल्या कथाकाराला भगवान श्रीकृष्णाबद्दल विचारले आणि कृष्णाच्या शोधात ब्रजच्या दिशेने निघाला.

ब्रजला पोहोचल्यावर एके दिवशी तो कृष्ण दर्शनासाठी गोवर्धनला गेला.  तिथे तो मंदिरात जाऊ लागला, तेव्हा तिथल्या लोकांनी त्याला इस्लामिक कपडे घातलेले पाहून तेथून हाकलून लावले.  दुःखी रसखान गोविंद कुंडाजवळ जाऊन बसला आणि तिथून तो सलग तीन दिवस टक लावून मंदिराकडे पाहत राहिला.  त्याची ही अवस्था पाहून देव प्रकट झाला.  भगवंताचे दर्शन होताच तो भक्तिरसात तल्लीन होऊन नाचू लागला.  ब्रजच्या गोकुळ आणि गोवर्धन भागातील संत आणि महात्म्यांना तो भेटला आणि मग तो वृंदावनात श्री वल्लभाचार्यांचे पुत्र अरुणी यांचे उत्तराधिकारी गोस्वामी विठ्ठलनाथ यांच्या आश्रयाला पोहोचला.


रसखान होता अकबरचा समकालीन 

विविध उपलब्ध स्त्रोतांनुसार आणि अकबराचा समकालीन असल्याने त्यांचा जन्म 1533 ते 1558 दरम्यान कधीतरी झाला असावा असे मानले जाते.  त्याच्या जन्मस्थानाबद्दलही मतभेद आहेत.  काही पुराव्यांनुसार, त्याचा जन्म दिल्लीजवळील पिहानी ठिकाणी झाला असे मानले जाते, तर इतर काहींच्या मतानुसार, हे ठिकाण उत्तर प्रदेशातील हरदोई जिल्ह्यातील पिहाणी असल्याचे मानले जाते.  रसखानचे मूळ नाव सय्यद इब्राहिम होते.  एका ऐतिहासिक वस्तुस्थितीनुसार, शेरशाह सूरीच्या पाठलागावर हुमायूनला कन्नौजचे काझी सय्यद अब्दुल गफूर यांनी आश्रय दिला होता.  यावर खूष होऊन कृतज्ञता व्यक्त करत हुमायूनने गफूरला खान ही पदवी दिली.  बहुधा सय्यद इब्राहिम त्यांच्या वंशाचा होता.  या नावाशी जोडलेला खान हा शब्दही या वंशाचा असल्याचे दिसून येते.  वृंदावनात दीक्षा घेतल्यानंतर तो येथेच राहिला.  तो त्याच्या एका रचनेत असेही लिहितो की ...

मानुष हों तो वही रसखान, बसौं नित गोकुल गांव के ग्वारन।

जो पसु हौं तौ कहा बसु मेरौ, चरौं नित नंद की धेनु मंझारन।।

पाहन हौं तौ वही गिरि कौ जुधर्यौ कर छत्र पुरंदर कारन।

जो खग हौं तो बसेरौं नित, कालिंदी-कूल कदंब की डारन।

'सुजन रसखान' आणि 'प्रेम वाटिका' या त्याच्या उपलब्ध रचना आहेत. 'रसखान रचनावली' या नावाने त्याच्या रचनांचा संग्रह आढळतो.  त्याच्या कवितेत कृष्णाच्या मधुरतेचे, ब्रजचे वैभव तसेच राधा आणि कृष्णाच्या प्रेमाचे उत्तम वर्णन आढळते.  मथुरा जिल्ह्यातील महावन येथे त्याची समाधी आहे.  गोकुळ ते महावन या मार्गावर 'रसखानची छत्री' म्हणून प्रसिद्ध असलेली त्याची समाधी आजही हिंदू आणि मुस्लिमांमध्ये ऐक्याचा संदेश पसरवत आहे.-मच्छिंद्र ऐनापुरे, जत जि. सांगली


प्रामाणिकपणाचा मार्ग खडतर


काही दिवसांपूर्वी पश्चिम बंगालच्या मालदा येथे गौर एक्स्प्रेसच्या स्वच्छतेदरम्यान एका महिला सफाई कामगाराला प्रथम श्रेणीच्या डब्यात एका सीटखाली 23 लाख रुपये सापडले.  तिने लगेच ही माहिती आपल्या अधिकाऱ्यांना दिली.  पूर्व रेल्वेने या महिला कर्मचाऱ्याला तिच्या प्रामाणिकपणाबद्दल सन्मानित केले.  देशातील भ्रष्टाचार आणि अप्रामाणिकपणाच्या बातम्या वाचताना आणि पाहताना अशा चांगल्या बातम्याही वेळोवेळी वाचायला मिळतात.  अशा घटना केवळ प्रामाणिकपणा आजही जिवंत आहे, असे दाखवत नाहीत तर हेही दर्शवतात की प्रामाणिकपणाला कोणत्याही मोठ्या आध्यात्मिक साधनेची आवश्यकता नसते.

 हे माणसाचे मूलभूत वैशिष्ट्य आहे.  ही गोष्ट वेगळी  की आपण जसजसे जगाच्या जंजाळात अडकत जातो,तसतसे  आपल्या प्रामाणिकपणावर अप्रामाणिकतेचा एक थर जमा होत जातो.  अशा परिस्थितीत अप्रामाणिकपणा आपल्या सवयीचा भाग बनतो आणि आपण प्रामाणिकपणाकडेही आश्चर्याने पाहायला लागतो.

आपल्यामध्ये अप्रामाणिकपणा का येतो याचे अचूक उत्तर शोधणे कठीण आहे.  प्रामाणिकपणापासून अप्रामाणिकपणापर्यंतच्या या प्रवासात अनेक थांबे आहेत.  कधीकधी आपल्याला खूप विचार करायला भाग पाडले जाते पण आपला लोभ आपल्या विचारांवर मात करतो.  आपल्या मनाला समजावून सांगण्यासाठी आणि बेईमानीच्या प्रवासाचे औचित्य सिद्ध करण्यासाठी जेव्हा समाजात आजूबाजूला घडणाऱ्या अप्रामाणिकपणाचे उदाहरण दिले जाते, तेव्हा या प्रवासातील आपली पावले आणखी अधिक वेगाने पुढे जाऊ लागतात.

काही लोकांचा असा विश्वास आहे की जोपर्यंत आपल्याला अप्रामाणिकपणाची संधी मिळत नाही, तोपर्यंत आपण प्रामाणिक असतो.  अप्रामाणिकपणाची किंवा बेमानीची संधी मिळताच आपला प्रामाणिकपणा नाहीसा होतो.  यात काही  प्रमाणात सत्य असू शकते, परंतु ते सार्वत्रिक सत्य नाही.  अशी अनेक उदाहरणे आहेत जी अस्तित्वात आहेत. जेव्हा एखादी व्यक्ती एखाद्या पदावर कार्यरत होती तिथे तो अनेक फायदे घेऊ शकला असता, परंतु त्याने तसे केले नाही.तो आयुष्यभर सचोटीचे आयुष्य जगला.

त्याचप्रमाणे अशी उदाहरणेदेखील सापडतील की जेव्हा एखादी व्यक्ती असे पद धारण करेल जिथे लाभ मिळण्याची शक्यता फार कमी असते, परंतु त्याने प्रत्यक्ष किंवा अप्रत्यक्षपणे अप्रामाणिकपणा करण्यात कोणतीही कसर सोडली नाही.  त्यामुळे अप्रामाणिकपणा किंवा प्रामाणिकपणा मुख्यत्वे आपल्या परिसर आणि गुणसूत्रांवर अवलंबून असतो.

जर तुम्ही एखाद्या प्रामाणिक व्यक्तीला अप्रामाणिक होण्यास सांगितले तर तो ते अजिबात करणार नाही.  त्याचप्रमाणे, जर तुम्ही एखाद्या अप्रामाणिक व्यक्तीला प्रामाणिक राहण्यास सांगितले तर तो तुमचे अजिबात ऐकणार नाही.  वास्तविक, आपण आपली सवय सोडत नाही.  प्रत्येक व्यक्तीसाठी जीवनाचा अर्थ वेगळा असतो.

काही लोकांचा असं वाटतं की घरात पैसा कोणत्याही प्रकारे आला पाहिजे.  अशा लोकांच्या आतील भीती नाहीशी होते आणि ते पैसे कमवण्यासाठी कोणत्याही थराला जायला तयार असतात.  जेव्हा पैसे कमावण्याचे भूत आपल्या डोक्यात शिरलेले असते, तेव्हा योग्य काय आणि अयोग्य काय यांकडे आपले लक्ष नसते आणि आपण अशा अंधारबुडूक बोगद्यात प्रवेश करतो तेव्हा तिथे  आपल्याला पैशांशिवाय दुसरे काहीही दिसत नाही.

दुःखाची गोष्ट म्हणजे साधनसंपन्न लोकही पैशाच्या मागे धावताना दिसतात.  हेच कारण आहे की प्रामाणिक,आदरणीय माणसेदेखील पैशाच्या लोभामध्ये  अडकून असे गुन्हे करतात, साहजिकच यामुळे त्यांची फक्त प्रतिमाच खराब होत नाही, तर त्यांच्याविषयीचा समाजातील विश्वासही कमी होतो.  हाच लोभ आपले संपूर्ण आयुष्यासाठी केलेल्या कार्यावर पाणी फिरवतो आणि आपले संपूर्ण आयुष्य कलंकित होऊन जाते.आपल्यात लोभ निर्माण होणार नाही,असे शक्यच नाही.  आपल्याकडे जितका कमी लोभ असेल तितके आपले जीवन अधिक प्रामाणिक आणि चांगले होईल.  प्रामाणिकपणाचा मार्ग नक्कीच काट्यांनी भरलेला आहे, पण हा मार्गच आपल्याला खऱ्या अर्थाने आत्मसंतुष्टता देईल.-मच्छिंद्र ऐनापुरे, जत जि. सांगली

'या' मंदिरात मिळतो प्रेमी युगलांना आश्रय


हिमाचल प्रदेशात असंख्य मंदिरे आहेत, ज्यात अनेक प्राचीन मंदिरांचा समावेश आहे.  कुल्लू जिल्ह्यातील सैंज खोऱ्यात (घाटी) एक असे मंदिर आहे जे प्रेमी युगलांसाठी वरदान आहे.  वाचून आश्चर्य वाटलं ना!पण हे खरं आहे.  कुल्लूच्या शांगड गावातील देवता शांगचूल महादेवाचे मंदिर घरातून पळून गेलेल्या प्रेमींना आश्रय देते असे मानले जाते. अशा जोडप्यांसाठी हे मंदिर सर्वात सुरक्षित ठिकाण आहे.

  जे प्रेमीयुगल समाज आणि बंधुत्वाचे रीतिरिवाज मोडून लग्न करतात,त्यांच्यासाठी शांगड गावातील शांगचुल महादेव हे रक्षक आहेत. येथे फक्त देवतेचा कायदा चालतो आणि पोलिसांना यायला या भागात पूर्ण बंदी आहे.  महादेव देवता अनेक शतकांपासून आश्रयाला आलेल्या प्रेमी युगलांचे रक्षण करत आला आहे.  महाभारत काळातील  हे शांगचुल महादेव मंदिर   शांगड गावात आहे.  असे म्हटले जाते की मंदिरातील प्रेमींना कोणीही हानी पोहोचवू शकत नाही, मग ते पोलीस असो किंवा त्यांचे नातेवाईक.

शांगचूल महादेव मंदिराची हद्द शंभर हेक्टरावर पसरलेली आहे. प्रेमळ जोडपी या क्षेत्रात आले की, ते देवतेच्या आश्रयाखाली आले आहेत असे मानले जाते.  दोघांच्या लग्नासाठी कुटुंब सहमत होईपर्यंत मंदिराचे पुजारी त्यांची काळजी घेतात.  पळून आलेल्या प्रेमीयुगुलांचे खटले मिटत नाहीत तोपर्यंत मंदिरातील पंडित प्रेमींची काळजी घेतात.  या भागात पोलिसांना यायला बंदी आहे.

या गावात प्रत्येक नियम आणि कायद्याचे काटेकोरपणे पालन केले जाते.  या गावातील नियम आणि कायद्यांनुसार, कोणतीही व्यक्ती मोठ्या आवाजात बोलू शकत नाही, किंवा या गावात कोणत्याही प्रकारची भांडण किंवा लढाई करू शकत नाहीत.  याशिवाय येथे दारू, सिगारेट आणि चामड्याच्या वस्तू आणण्यासही मनाई आहे.  येथे पोहोचल्यावर तुम्हाला या भागात फक्त प्रेमी जोडपीच दिसतील.  या मंदिरात अशी जोडपी नवस मागायला येतात, ज्यांच्या लग्नात अडथळा आणि अडचण निर्माण झाली आहे.

द्वापर युगातील पांडवांच्या काळात बांधलेले हे मंदिर 2015 मध्ये जळून खाक झाले होते, त्यानंतर ते पुन्हा बांधण्यात आले.

 उत्तर भारताच्या सर्व भागातून हजारो लोक दरवर्षी या मंदिराला भेट द्यायला येतात.  पांडवांनी वनवासात येथे काही काळ घालवला होता,असे सांगितले जाते.  स्थानिक कथांमध्ये असे म्हटले आहे की, वनवासात राहिलेल्या पांडवांचा पाठलाग करून कौरवही तेथे पोहोचले.  या काळात, शांगचूल महादेवने कौरवांना थोपवले होते आणि पांडवांना असा आशीर्वाद दिला होता की जो कोणी या मंदिराच्या आश्रयाला येईल त्याला समाज हानी पोहोचवू शकणार नाही.

इथे कोणीही कोणत्याही प्रकारचे शस्त्र,हत्यार घेऊन जाऊ शकत नाही.  जर कोणी असे केले किंवा मोठ्या आवाजात बोलले तर स्थानिक लोक त्यांना इथून हाकलून देतात.

पोलीस इथे येऊ शकत नाहीत

 तुम्हाला हे जाणून आश्चर्य वाटेल की येथे पोलिसांना प्रवेश प्रतिबंधित आहे.  पोलिस आजपर्यंत इथे कधीच आले नाहीत.  तसेच स्थानिक लोक त्यांना कधी येऊ देत नाहीत. इथे केवळ घरातून नाकारलेले लोकच येतात, परंतु हे एक लोकप्रिय पर्यटन स्थळदेखील आहे.  येथे दारू, सिगारेट आणि कोणत्याही चामड्याच्या वस्तू नेण्यास मनाई आहे.-मच्छिंद्र ऐनापुरे, जत जि. सांगली


प्रयोगशील संगीतकार:सलिल चौधरी


हिंदी सिनेमाच्या शंभर वर्षांच्या प्रवासात संगीतापासून ते अभिनयापर्यंत असे अनेक प्रयोग आजमावले गेले आहेत, जे आज 'मैलाचे दगड' ठरले आहेत.  ब्रिटीश मालकवर्गाच्या सहवासामुळे आणि जात्याच आवड असल्यामुळे सलिलदांच्या वडिलांनी पाश्चात्य संगीताच्या ध्वनीमुद्रिकांचा प्रचंड संग्रह केला होता. यामुळे सलीलदा यांना संगीताची आवड निर्माण झाली.  कुशाग्र बुद्धीमत्ता आणि ग्रहणशीलता असल्यामुळे

कुठल्याही गुरूच्या मार्गदर्शनाशिवायच ते स्वरमालिका शिकले एवढेच नव्हे तर ऐकलेले किंवा सुचलेले स्वर लिपीबद्ध करू लागले. पियानो, हार्मोनियम व व्हायलिनसारखी पाश्चात्य वाद्ये आणि बासरी सारखी भारतीय वाद्येदेखील ते आपल्या स्वतःच्या प्रयत्नानेच वाजवायला शिकले. संगीताच्या क्षेत्रात अशी एकट्याने वाटचाल सुरू असतांना त्यांच्या मनावर साम्यवादी विचारांचा प्रभाव पडत होता. गरीब मजूरांना एकत्र आणून त्यांच्या समस्यासाठी लढा देणे वगैरे गतिविधींना सुरुवात झाली. पुढील काळात ते संगीताकडे वळले नसते तर खचितच राजकीय पुढारी झाले असते, किंवा

कदाचित प्रसिद्ध साहित्यिकही झाले असते. त्यांनी गाणी लिहिली तसेच कथा सुद्धा लिहिल्या आणि त्या चांगल्या गाजल्या. त्यांनी लिहिलेली नाटके बंगाली रंगभूमीवर आली आणि लोकप्रिय झाली. बंगाली भाषेतील चित्रपटांसाठी कथा व गाणी लिहिली ती सुद्धा यशस्वी झाली. बंगाली चित्रपटक्षेत्रात त्यांचे नाव झाले. ती पाहून तिचे हिंदीत रूपांतर करण्यासाठी बिमल रॉय यांनी सलिल चौधरी यांना मुंबईला पाचारण केले.

 सलील चौधरीबद्दल बोलायचे झाल्यास हे लक्षात घेणे महत्त्वाचे आहे की त्यांनी चित्रपटातील संगीताचा वापर  केवळ विधागत नीरसतेतून बाहेर काढला नाही तर त्याला प्रबोधन आणि बांधिलकीच्या लोकशाही चिंतेशी जोडले आहे.  त्यांच्या गाण्यात, भारतीय आणि पाश्चिमात्य या दोन्ही सांगीतिक संस्कृतीचा अप्रतिम मिलाफ आढळतो. तसेच पारंपारिक वाड्यातून देक्गील नवनवीन सुरावटी काढून, गाण्यालाच वेगळे परिमाण देण्याचा त्यांचा प्रयत्न लक्षणीय ठरतो.सलीलदा हे केवळ संगीतकार नव्हते, ते लेखक आणि कवीही होते.  'दो बीघा जमीन' सारख्या उत्तम चित्रपटाची कथा त्यांनी लिहिली.  त्यामुळे त्यांचे कार्य आणि चित्रपटातील योगदानाकडे  केवळ सरगमी गोडवा म्हणून पाहणे योग्य नाही.

संगीतप्रेमींना आपल्या मधुर संगीत लहरींनी डोलायला लावणारे सलिल चौधरी असे पाहिले संगीतकार होते, ज्यांनी पाश्चात्य शास्त्रीय संगीत आणि भारतीय लोकगीतांचे फ्यूजन सादर केले.  सलीलदा यांनी पहिल्यांदा 'छाया' या चित्रपटातील 'इतना ना मुझे तू प्यार बढा, कि मैं इक बादल आवारा' या गाण्यात मोझार्टचा वापर केला.  त्यांनी 'मधुमती' चित्रपटातील 'आजा रे, मैं तो कब से  खड़ी इस पार' या गाण्याच्या माधतामातून  पाश्चात्य शास्त्रीय संगीताचा हिंदी माध्यमात वापर केला. 

सलिलदा आणि गुलजार यांच्या जोडीने अनेक संगीतातील अनेक संस्मरणीय रत्ने वाटली आहेत.  'आनंद'हा चित्रपट सलिलदांच्या हृदयाच्या अगदी जवळचा होता.  गुलजार यांनी या चित्रपटात दोन गाणी लिहिली पण फक्त काहीच लोकांना माहित आहे की सलील दा यांनी योगेशला या चित्रपटासाठी विशेषतः दोन गाणी लिहायला सांगितली. ज्यात 'कही दूर जब दिन ढल जाये' आणि 'जिंदगी कैसी है ए पहेली' यांचा समावेश आहे.  सलीलदा यांची चित्रपट जगतातील सर्वात प्रायोगिक संगीतकार म्हणून आठवण काढली जाते.

आपल्या संगीताने त्यांनी मानवतेच्या त्या पैलूंना स्पर्श करणे सुरू ठेवले, जे त्याच्या आधी संगीताच्या कोमलतेच्या नावाखाली दुर्लक्षित केले जात होते.  बिमल रॉय, ख्वाजा अहमद अब्बास, राज कपूर, साहिर लुधियानवी आणि शैलेंद्र यांसारखे लेखक-कवी आणि चित्रपट निर्माते यांनी हिंदी चित्रपटसृष्टीत  नव-वास्तववाद युगाला ठळकपणे आणले, अशांमध्ये सलीलदा यांचे नाव प्रामुख्याने समावेश होते.

त्यांचा जन्म 19 नोव्हेंबर 1922 रोजी बंगालच्या चोबिस परगणा जिल्ह्यातील सोनारपूर गावात झाला.  त्यांना सुरुवातीपासूनच पाश्चात्य शास्त्रीय संगीताची आवड होती.  त्यांचे बालपण मोझार्ट आणि बीथोव्हेन सारख्या महान संगीतकारांच्या सावलीत गेले. त्यांच्या या छंद आणि उत्कटतेमुळे त्यांना चित्रपटांमध्ये एक संगीत व्यवस्था तयार करण्यास प्रेरित केले, ज्यात स्थानिकतेपासून ते पाश्चात्य संगीताच्या मोकळेपणापर्यंत सर्वकाही समाविष्ट होते.  सलीलदा हे संगीताचे उत्तम समीक्षकही होते.  त्यांच्या समकालीन गायक-संगीतकारांमध्ये त्यांच्या टीकेमुळे त्यांच्या मतभेदाच्या अनेक कथा प्रसिद्ध आहेत.  विशेष म्हणजे सलीलदा विनोदाने स्वतःला 'मोझार्ट रिबॉर्न' म्हणत असत.

त्यांचे संगीतावरील प्रेम असे होते की, चहाच्या बागेत काम करणाऱ्या कामगारांसोबत बसूनही त्यांनी त्यांच्या संगीताबद्दल जाणून घेतलं, समजून घेतलं. त्यांनी वयाच्या सहाव्या-सातव्या वर्षीच हार्मोनियम, सतार आणि बासरी वाजवायला सुरुवात केली.  तो ब्रिटीश राजवटीचा काळ होता, ज्याच्या विरोधात सलीलदा यांनी त्यांचे पहिले गीत 'बिचार पती तुमार बिचार' संगीतबद्ध केले, जे त्या काळात खूप लोकप्रिय होते.  1945 मध्ये अंदमान तुरुंगातून परतल्यानंतर त्यांनी हे गाणे लिहिले.  त्याच वेळी, त्यांनी विद्यार्थी चळवळीत उडी घेतली आणि भारतीय जननाट्यसंघ (IPTA) मध्ये सामील झाले.

महायुद्धाच्या काळात ब्रिटिश सरकारने बंगालच्या तांदूळ उत्पादनावर कब्जा केला.  फिरंगींच्या या जबरदस्तीमुळे नंतर लाखो लोक उपासमारीने मरण पावले.  या दुःखद अनुभवावर सलीलदा यांनी एका चित्रपटाची कथा लिहिली, जी त्यांनी हृषिकेश मुखर्जीच्या माध्यमातून विमल राय यांच्यापर्यंत पोहोचवली.  अशाप्रकारे, ही कथा 1953 मध्ये 'दो बिघा जमीन' या चित्रपटाच्या रूपात पडद्यावर दिसली.

1949 मधील 'परिवर्तन' हा चित्रपट सलिलदांचा संगीतकार म्हणून पहिला चित्रपट होता.  त्यांनी बंगाली, हिंदी, मल्याळमसह 13 भारतीय भाषांमधील चित्रपटांसाठी संगीत दिले.कहीं दूर जब दिन ढल जाए’, ‘मैंने तेरे लिए ही सात रंग के सपने चुने, ‘इतना ना मुझसे तू प्यार बढ़ा’, ‘न जाने क्यों होता है यह जिंदगी के साथ’आणि ‘धरती काहे पुकार के’  सारखी अजरामर गाणी के सलीलदा यांचे निधन 5 सप्टेंबर 1995 रोजी निधन झाले, परंतु त्यांचे संगीत विश्व पुढचा बराच लक्षात ठेवला जाईल. -मच्छिंद्र ऐनापुरे, जत जि. सांगली


मठ परंपरा भाग 1- चेन्नईतील बैरागी मठ


दक्षिण भारतीय राज्याच्या तामिळनाडू राज्याची राजधानी असलेल्या  चेन्नई शहराच्या रेल्वे स्टेशनपासून अवघ्या दोन किलोमीटर अंतरावर बैरागी मठ आहे. हा वास्तुकलेचा एक अद्भुत नमुना आणि विश्वातील सर्वात प्राचीन असे धार्मिक केंद्र आहे.  या मठाची निर्मिती 16 व्या शतकाच्या उत्तरार्धात चार वैष्णव पंथांपैकी रामानंदी पंथाचे एक महान संत बाबा लाल दास बैरागी यांनी केली होती.

बाबा लाल दास हे स्वामी रामानंदांच्या पाचव्या पिढीचे संत होते.  स्वामी रामानंद यांच्यानंतर अनंतानंद, कृष्णदास पायोहरी, चेतन दास आणि त्यांचे शिष्य बाबा लाल दास आले.  बाबा लाल दास यांचा जन्म सध्याच्या पाकिस्तानातील कसूरपासून 20 किमी अंतरावर असलेल्या एका गावात झाला.  गुरु नानक यांचे चुलत भाऊ बाबा राम थमन हेही रामानंदी बैरागी पंथातील होते आणि बाबा लाल दास यांचा जन्म त्यांच्याच कुटुंबात झाला होता.

17 व्या शतकाच्या पूर्वार्धात बाबा लाल दास हे सनातन धर्माचे पूर्ण संत मानले जात होते.  अगदी शहाजहान आणि त्याचा मोठा मुलगा दारा शिकोहही बाबा लाल दासकडे येत असत.  बाबा लाल दास आणि दारा शिकोह यांच्यातील संभाषणावर आधारित दारा शिकोह यांचे 'मुकलम-ए-बाबा लाल ओ दारा शिकोह' हे पुस्तक जगप्रसिद्ध आहे.  जगातील नामांकित विद्यापीठांमध्ये या विषयावर दोन डझनहून अधिक पीएचडी पातळीचे संशोधन झाले आहे.

हे मंदिर 1600 मध्ये पूर्ण झाले.  बाबा लाल दास बैरागी यांनी 1604 साली पंजाबमधील अमृतसरपासून 50 किमी अंतरावर असलेल्या गुरदासपूर जिल्ह्यातील ध्यानपूर येथेही एक मठ बांधले आणि ते त्यांच्या शेवटच्या वेळेपर्यंत तेथेच राहिले.  इथेच त्याची समाधी देखील आहे.  पण बाबा लाल दास यांनी भारतात, सध्याचे पाकिस्तान, नंतर भारत आणि अफगाणिस्तान अशा अनेक ठिकाणी मठ आणि मंदिरे बांधली.

असे म्हटले जाते की बाबा लाल दास बराच काळ चेन्नईत राहत होते.  ते तिरुपती बालाजीचे भक्त होते आणि तिरुपतीतील हथीराम मठाचे संस्थापक भगवा बालाजी यांचे कट्टर भक्त बाबा हथीराम बैरागी यांच्याबद्दलही त्यांना नितांत प्रेम होते.  बाबा हथीराम बैरागी आणि बाबा लाल दास बैरागी हे दोघेही रामानंदी पंथाचे होते.

हथीराम यांचा जन्म राजस्थानातील नागपूर नावाच्या ठिकाणी झाला असला तरी, ते आयुष्याच्या सुरुवातीच्या काळात पंजाब, हरियाणा या भागात बराच काळ वास्तव्यास राहिले.बाबा लाल दास चेन्नईमध्ये बराच काळ राहिले.  या मठात तिरुपती बालाजीला जाणाऱ्या भाविकांसाठी राहण्याची आणि जेवणाची व्यवस्थाही ते करत असत.

मंदिराचे तीन भाग आहेत आणि त्यात वसवलेल्या पांढऱ्या संगमरवरी मूर्ती उत्तर भारतीय शैलीच्या आहेत.  मंदिराचे प्रवेशद्वार पूर्व दिशेला आहे.  पांढऱ्या संगमरवरी बनवलेल्या सर्वात सुंदर मूर्तींपैकी भगवान रामाचा उजव्या बाजूला असलेल्या लक्ष्मणची आहे, जी सामान्य परंपरेपेक्षा हटके आहे, कारण सहसा भगवान रामाचा उजव्या बाजूला सीता माई असते. इथे राम कुटुंबा व्यतिरिक्त भगवान विष्णू आणि त्यांच्या तीन पत्नींच्या काळ्या संगमरवरी मूर्तीदेखील आहेत.

सामान्यतः सर्वत्र भगवान विष्णूच्या मूर्तींसोबत त्यांची पत्नी श्रीदेवी आणि भूदेवी यांच्या मूर्तीच असतात, परंतु त्यांची तिसरी पत्नी नीला देवी यांची मूर्तीदेखील या मंदिरात आहेत.  या मूर्तीमध्ये भगवान विष्णूचे दोन हात आहेत, ज्यात त्यांनी शंख आणि चक्र धारण केले आहे.  भगवान विष्णू उभ्या अवस्थेत आहेत तर त्यांच्या तिन्ही पत्नी बसलेल्या अवस्थेत आहेत.

काळ्या संगमरवरी दगडाने बनवलेली श्रीकृष्णाची मूर्तीही मंदिरात आहे.  श्रीकृष्णाच्या कांस्य मूर्तीही मंदिरात आहेत.  मठाच्या भिंतींवर हनुमान जीच्या लाल रंगाने बनवलेली चित्रेदेखील आहेत.  मठाच्या अंगणात तुळशीचे रोप आहे, जे चेन्नईतील सर्वात जुने तुळशीचे रोप मानले जाते.

वास्तुकलेचा अद्भुत नजराणा असलेले हे मंदिर भगवान विष्णूला समर्पित आहे.  उत्तर भारतीय शैलीचे आणखी एक मंदिर देखील मंदिर परिसरात तलावाजवळ आहे.  त्याला स्वतःचे छोटे गेट आहे.  असे मानले जाते की भगवान विष्णू स्वतः येथे आले आणि त्यांनी बाबा लाल दास बैरागी यांना दर्शन दिले.  म्हणून या पवित्र स्थानाला स्थानिक लोक बैरागी व्यंकटेश पेरुमल कोइल म्हणून ओळखतात.  मंदिराचे व्यवस्थापन बैरागी पंथाद्वारे केले जाते आणि मंदिर परंपरेनुसार केवळ उत्तर भारतीय वैष्णव ब्राह्मण मंदिराचे महंत असू शकतात.  दक्षिणेला असूनही या मंदिराला पंजाबची झलक दिसते.-मच्छिंद्र ऐनापुरे, जत जि. सांगली