Friday, January 15, 2021

एलियन: उत्सुकता आणि चिंता


एलियनबाबत आपल्या सगळ्यांनाच एक प्रकारची उत्सुकता आहे. बऱ्याच लोकांचं म्हणणं आहे की, एलियन असतात तर काही लोकांना अशा प्रकारच्या फक्त कोऱ्या करकरित कल्पना आहेत असं वाटतं. मनुष्य अनेक वर्षांपासून एलियनचा शोध घेत आहे. कधी त्याच्या शोधासाठी दुर्बीणची मदत घेतली जात आहे तर कधी अवकाशात यान पाठवून त्याचा शोध घेतला जात आहे. खूप दिवसांपासून आपल्या पृथ्वीवरून रेडिओ तरंग (संदेश) देखील पाठवले जात आहेत. कारण अवकाशात कुठेतरी माणसांसारख्यांची वस्ती असल्यास ते त्यांना ऐकायला जाईल आणि त्यांच्याकडून काहीतरी प्रतिसाद मिळेल.पण अजूनपर्यंत तरी एलियनने मानवाच्या कोणत्याही संदेशाचे उत्तर दिलेले नाही.

जवळपास शंभर वर्षे उलटून गेली आहेत ,तेव्हापासून आपण ब्रह्मांडात आपले अस्तित्व असल्याचे संदेश प्रसारित करत आहोत. या दरम्यान निर्माण झालेल्या रेडिओ तरंगांनी आतापर्यंत अब्जावधी मैलांचा प्रवास केला असेल. पण एलियनचा प्रतिसाद अजूनपर्यंत मिळालेला नाही. असं का घडलं असेल? याची अनेक प्रकारची कारणे असू शकतात. एक तर आपण जसे काही विचार करतो आहे, तसे काही एलियन ब्रह्मांडात नसतीलच. किंवा ते इतके दूर असतील की, त्यांच्यापर्यंत आपल्या पृथ्वीवरून निघालेले रेडिओ संदेश पोहचू शकलेच नाहीत. अथवा ब्रह्मांडात एकाद्या कोपऱ्यात जे जीवन असेल, ते अजून किटाणू स्वरूपात असतील,त्यांचा अद्याप विकास झाला नसेल.

अवकाशात एलियनच्या शोधासाठी एकवटलेली संस्था-सर्च फॉर एक्स्ट्रा टेरेस्ट्रीयल इंटेलिजेन्स (सेटी)  शी संबंधित शास्त्रज्ञ सेथ शोस्टाक यांच्या म्हणण्यानुसार आपण एलियनची खूप प्रकारची रूपं चित्रपटांमध्ये पाहिली आहेत. त्यामुळे त्यांची एक खास अशी चित्रे आपल्या मनात कोरली गेली आहेत. सेटी गेल्या पन्नास वर्षांपासून अवकाशात एलियनचा शोध घेत आहे.शोस्टाक सल्ला देतात की, आपल्याला ब्रह्मांडात कुठेतरी एलियनचा शोध घेण्यापेक्षा आपल्या भविष्याबाबत विचार करायला हवा. त्यांच्या म्हणण्यानुसार मनुष्य आज कृत्रिम बुद्धिमत्ता असणारी यंत्रणा उभी करण्यात गुंतला आहे. अशात जर ब्रह्मांडात कुठे एलियन असतील तर ते प्रगतीच्या बाबतीत माणसाच्याही अधिक  पुढे निघून गेले असतील. कदाचित जिथल्या कुठल्या ग्रहावर असलेल्या जीवांनी कृत्रिम बुद्धीचा विकास साधला असेल किंवा अशा पद्धतीने बनवलेल्या मशिनीने (रोबोट) त्यांना बनवणाऱ्या जीवांचा खातमा केला असेल. आपल्याकडे आज रोबोट्सच्या माध्यमातून एकापेक्षा एक अनेक क्लिष्ट कामे करवून घेतली जात आहेत. ते बुद्धिमत्तेच्या बाबतीत काही क्षेत्रात माणसाच्याही पुढे गेले आहेत.

असंही होऊ शकेल की, कदाचित उद्या जाऊन रोबोट माणसाच्या काबूतही राहणार नाहीत.माजी अंतराळप्रवासी आणि लेखक स्टुअर्ट क्लार्क म्हणतात की, जर या कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या मशिनी बौद्धिक दृष्ट्या  वेगाने पुढे गेल्या तर ते माणसांचे आदेशही मानणार नाहीत. आणि हे एकदम बरोबरही आहे. पुढे जाऊन हे मानवावरच राज्य करू शकतील. अशा अनेक कल्पना माणसाच्या मनात घर करून आहेत. स्टुअर्ट क्लार्क म्हणतात की, असा विचार करून आपण एलियनला आपल्या शोधाच्या एका मर्यादेत बांधत आहोत. त्यांचे आकार-बिकार, बुद्धिमत्ता,ऊर्जा-ताकद मानवापेक्षाही भिन्न असू शकते. 

एलियनचा शोध घेणारी संस्था-सेटी काही रेडिओ दुर्बिणीच्या साहाय्याने अवकाशातील एलियनचे संदेश ऐकण्याचा प्रयत्न करत आहे. खास करून अशा ठिकाणी जिथे अंतरिक्ष यानांनी नव्या ग्रहांची शक्यता व्यक्त केली आहे. त्यांना अशा ग्रहांवर पाणी आणि हवा असण्याची आशा आहे. शोस्टाकचे म्हणणे आहे की,  मशिनी एलियन ब्रह्मांडमध्ये कुठेही असू शकतील.

अशा एलियनला मोठ्या प्रमाणात ऊर्जेची आवश्यता असणार आहे. त्यामुळे आपल्याला अवकाशात अशा ठिकाणी शोध घ्यावा लागेल, जिथे ऊर्जेचे मोठ्या प्रमाणात स्रोत उपलब्ध असण्याची शक्यता असेल. यासाठी सेटीला आपली दुर्बीण पृथ्वीवर लावण्यापेक्षा अंतरिक्ष यानांसोबत अवकाशात पाठवावे लागतील. एलियनचा शोध घेण्यासाठी दुसरा पर्याय असा असू शकतो, तो म्हणजे पृथ्वीवरून कोणत्या तरी खास ग्रह अथवा ब्रह्मांडाच्या कुठल्या तरी खास दिशेने रेडिओ संदेश पाठवावे लागतील. वास्तविक याला स्टीफन हॉकिंग यांनी विरोध केला होता. कारण त्यांना भीती होती की यामुळे पृथ्वीला धोका पोहचू शकतो. आपल्यापेक्षा अधिक ताकदवान जीव ब्रह्मांडात कुठे तरी असू शकतील आणि आमच्याबाबतीत त्यांना अजून माहिती मिळाली नसेल.पण या रेडिओ संदेशद्वारे ते आपला शोध घेत इकडे येऊ शकतील. यामुळे मानव आणि मानवतेचे भविष्य धोक्यात येऊ शकेल.

एलियनबाबत तऱ्हेतऱ्हेच्या गोष्टी बोलल्या जातात. असं म्हटलं जातं की, काही देशांच्या सरकारांकडे एलियनबाबत खूप काही माहिती आहे, पण ही गोष्ट लोकांपासून लपवली जात आहे. काही शास्त्रज्ञांनी आणि लेखकांनी दावा केला आहे की, एलियन पृथ्वीवर मानवांसोबत राहत आहेत. काम करत आहेत. स्टॅटन फ्रीडमन एक न्यूक्लियर वैज्ञानिक होते, ज्यांचा मृत्यू मे 2019 मध्ये झाला. त्यांनी अमेरिकेतील चर्चित रोजवेल यूएफओ दुर्घटनेचा तपास केला होता. ते त्यांच्या म्हणण्यावर कायम होते की एलियन आपल्यामध्ये आहेत. त्यांनी म्हटलं होतं की, या गोष्टीला अनेकदा पुष्ठी मिळाली आहे की, एलियनने आपल्या पृथ्वीवर अनेकदा भ्रमण केले आहे आणि ते लोकांसमवेत राहत आहेत. एरिया-51 बाबतीत (अमेरिकेतील नेवादाजवळील वाळवंटात दूरदूरपर्यंत एक परिसर आहे. तो म्हणजे एरिया-51. इथे एलियनवर रिसर्च केला जात असल्याचे म्हटले जाते.)  सांगितले जाते की अमेरिकी सरकारने इथे एलियनला लपवले आहे. याची हकीकत काय आहे, या बाबतीत अधिक माहिती उपलब्ध नाही. परंतु पहिल्यांदा अमेरिकी सरकारने एरिया-51 चे अस्तित्व नाकारले होते,पण नंतर याचा स्वीकार केला होता. काहींच्या म्हणण्यानुसार ,तिथे उडत्या तबकडीचे परीक्षण करण्यात आले होते.

एडवर्ड स्नोडन अमेरिकेबाबत अनेक खळबळजनक दावे करत असतात. म्हटलं जातं की  स्नोडन जेव्हा सीआइएमध्ये काम करत होते,तेव्हा त्यांनी गोपनीय माहितीची चोरी केली होती. नंतर ही माहिती उजेडात आणणार असल्याचे म्हटले होते. या माहितीद्वारे असे संकेत मिळतात की अमेरिका टॉल वाइट नावाच्या एलियनकडून संदेश मिळत होते. असा दावा केला जात आहे की या एलियननी नाजीयांना पहिल्या विश्व युद्धात सत्ता मिळवून दिली होती. 

असा दावा आहे की पहिल्या विश्वयुद्धानंतर पुन्हा या एलियननी अमेरिकेला काबूत आणायला सुरुवात केली होती. अमेरिकेच्या कृषी विभागाने काही अशी माहिती शेअर केली आहे,ज्यामुळे असं वाटतं की एरिजोनाच्या टोनटो नेशनल फॉरेस्टमध्ये कदाचित एलियन आहेत. यांची गुप्त ठिकाणे आणि हालचाली पाहिल्याचे दावेही केले गेले आहेत.त्याचबरोबर तिथे उडत्या तबकडी पाहिल्या गेल्याच्या गोष्टीही समोर आल्या आहेत.

रशियाचे एक राजकारणी किरसान इल्युझिनोवने एक चकित करणारा खुलासा केला होता.त्यांचे म्हणणे होते की, 18 सप्टेंबर1997 रोजी एलियन त्यांच्या अपार्टमेंटमध्ये त्यांना भेटायला आला होता. यानंतर एलियनने त्यांचे अपहरण केले होते. ही गोष्ट दोन कारणांनी विश्वसनीय मानली जाते.  एक म्हणजे इल्युझिनोव यांचा ड्रायव्हर, मंत्री आणि सहाय्यक यांनी या गोष्टीला पुष्टी दिली होती की ते रहस्यमयरीत्या गायब झाले होते.

दुसरे कारण रशियानेदेखील मान्य केले होते. वास्तवात रशिया सरकारला ही काळजी होती की, त्यांनी जर एलियनसोबत गोपनीय माहिती शेअर केली असेल तर रशियाला धोका निर्माण होऊ शकतो. रशियाचे माजी पंतप्रधान दमित्री मेदवेदेव यांनी अनेकदा एलियन असल्याबाबत सांगितले होते. एकदा त्यांच्या तोंडून निघाले होते की, एलियन माणसांमध्ये राहत आहेत आणि त्यांच्यासोबत कामही करत आहेत. कॅनडाचे माजी संरक्षण मंत्री पाउल हेलर यांनी दावा केला होता की एलियन पृथ्वीवर येतात. त्यांच्या म्हणण्यानुसार अलीकडच्या काळात त्यांचं येणं-जाणं वाढलं आहे. अनेक देशांमधील अणू ऊर्जा प्रकल्पांबाबत मात्र त्यांना चिंता आहे. एलियननी त्यावर ताबा मिळवला काय?  -मच्छिंद्र ऐनापुरे, जत 


Monday, December 7, 2020

बरोबरीचा हक्क मिळवणार


इव्हलिना कॅब्रेरा (फुटबॉल कोच आणि मॅनेजर)

आजपासून जवळपास 34 वर्षांपूर्वी अर्जेंटीनाच्या सन फेर्नांडो शहरात एका सामान्य कुटुंबात इव्हलिना कॅब्रेराचा जन्म झाला. इव्हलिनाचे बालपण फारच खडतर गेले, कारण तिच्या आई-वडिलांमध्येच कसला ताळमेळ आणि सुसंवाद नव्हता. मुलाला जी माया,प्रेम आणि आपलेपणा मिळायला हवा, तो इव्हलिनाला मिळाला नाही. आईवडिलांचे दिवसेंदिवस बिघडत चाललेले नाते आणि कौटुंबिक कलह या कलुषित वातावरणात ती मोठी होत होती.

शेवटी ते वळणही आलंच आणि इव्हलिनाच्या आईवडिलांनी वेगळं होण्याचा निर्णय घेतला. त्यावेळी ती फक्त 13 वर्षांची होती. सगळ्यात क्लेशदायक गोष्ट म्हणजे दोघांपैकी कुणीही मुलीचा सांभाळ करण्याची जबाबदारी घेतली नाही. खरे तर ही निष्ठुरतेची परिसीमा होती. इव्हलीनाने तर आयुष्य काय असतं, हेही ठिकपणे जाणलं नव्हतं आणि तितकं तिचं वयही नव्हतं. अशा काळात तिच्यासमोर मोठं संकट उभं राहिलं. तिने घर सोडलं. प्रश्न होता-जायचं कुठं? जन्म देणाऱ्या आई-वडिलांनीच साथ सोडली होती, तिथं मग दुसरं कोण विचारणार? साहजिकच अशा लावारिस लोकांचा आश्रयदाता म्हणजे फुटपाथ. तिने या फुटपाथचा आश्रय घेतला.

इव्हलिनाला एका विखुरलेल्या कुटुंबाचे परिणाम भोगणे भाग होते. पुढची चार वर्षे तिने अक्षरशः रस्त्यावरच काढली. या चार वर्षानं तिला बरंच काही शिकवलं. पोटात भूक असताना कसं जगायचं आणि ती कशी शेअर करायची, हे ती रस्त्यावरच शिकली. वेदनेचं नातं रक्त संबंधापेक्षा अधिक कणखर का असतं? अशा परिस्थितीत एकमेकांची काळजी कशी राखली जाते, ही सगळी शिकवण तिच्यासाठी खूप महत्त्वाची होती. कारण ज्यांनी जन्माला घातलं होतं, त्यांनी 13 वर्षांपासून तिला ओझंच मानलं होतं आणि संधी मिळताच स्वतःपासून दूर लोटून दिलं.

आई-वडिलांनी कधी मागं वळूनही पाहिलं नाही की, इव्हलिना काय करते, कसल्या परिस्थितीत आहे. जगण्यासाठी काही तरी कामधाम करायला हवं होतं, पण एका किशोरवयीन मुलीला  कोण काम देणार? बालमजूर विरोधी कायदा यासाठी परवानगी देत नव्हता. इव्हलिना रस्त्यावर पार्क करण्यात आलेल्या गाड्यांची निगरानी करू लागली. गाड्या पुसू लागली. या मोबदल्यात तिला जी 'टीप' मिळायची, त्यातूनच ती तिचा गुजारा करायची. त्या दिवसांत एका मुलाने तिला खूप मदत केली. तिची काळजी घेतली. तिला एक चांगला आधार मिळाला. पुढे दोघांत चांगली मैत्री झाली. त्याचे प्रेमात रूपांतर झाले. इव्हलिना खूप आनंदी होती आणि ते स्वाभाविकही होते. ती आता एका नव्या आयुष्याची स्वप्ने पाहत होती. पण तिच्यासाठी संकटं तयारच होती.

एक दिवस बॉयफ्रेंडशी कसल्याशा कारणाने वाद झाला आणि त्याने इव्हलिनाला खूप वाईटपणे मारहाण केली. आई-वडिलांनी सोडल्यानंतर जितका त्रास झाला नाही, त्याहून अधिक धक्का तिला बॉयफ्रेंडच्या अशा वागण्याने बसला. 13 वर्षांच्या वयात तर तिने भविष्याबाबत कसली स्वप्नंही पाहिली नव्हती,पण या खेपेला तिच्या मनात स्वप्नांचे इमले बांधले जात होते. पण या सगळ्या स्वप्नांचा चक्काचूर झाला. इव्हलिना वाईट प्रकारे मोडून पडली. तिला वाटू लागलं की, ती एक अवांछित मुलगी आहे आणि जिच्यावर कुणीच प्रेम करत नाही.निराशात तिने स्वतःला संपवण्याचा प्रयत्न केला,पण ती त्यातून बचावली.

आयुष्य पुन्हा एकदा प्रश्न बनून उभे राहिले. आता काय? याच काळात एक दिवस तिने कुठे तरी टीव्हीवर पाहिलं की, व्हीलचेअरवर बसलेली मुलगी श्वास घेण्याच्या  मशीनबाबत विचारणा करत होती. ते दृश्य पाहून इव्हलिनाला काय झालं कुणास ठाऊक- ती हमसून हमसून रडली. स्वतःला प्रश्न केला-अखेर मी काय करायला निघाली होती? माझ्याजवळ तर सर्व काही आहे, पण त्या मुलीकडे कधीच काही असणार नाही. मग मी का आयुष्यापासून पळून जाते आहे. इव्हलिनाने त्याचवेळी निश्चय केला की, ती तिचं आयुष्य बदलणार.

तिने आपलं लक्ष्य निश्चित केलं आणि सर्वात पहिलं मोठं काम केलं, ते म्हणजे नालायक बॉयफ्रेंडला आपल्या आयुष्यातून काढून टाकलं. त्यावेळी इव्हलिना वयाच्या 17 च्या उंबरठ्यावर होती. खूप काही विचार केल्यावर ती तिच्या वडिलांच्या घरी परतली. मुलीला वाऱ्यावर सोडलेल्या बापाने क्षमा मागून तिचे स्वागत केले. 21 व्या वर्षी ती एका सोफा बनवण्याच्या कारखान्यात मॅनेजर पदावर पोहचली. तिथेच तिच्या मनात फुटबॉलविषयी आकर्षण निर्माण झाले. ती नोकरी सोडून शाळेत पोहचली. कारण पदवी घेऊन पर्सनल ट्रेनर बनता येणार होते. यानंतर काही काळानंतर ती क्लब आतलेतिको प्लॅटेंसेला पोहचली. 2012 पर्यंत ती तिथे फुटबॉल खेळाडू म्हणून जोडून राहिली. इव्हलिना जेव्हा 27 वर्षांची झाली,तेव्हा तिने 'असोसिएशन फेमेनिना द फुटबॉल अर्जेंटीनो’ या   महिला फुटबॉल क्लबची अर्जेंटिनमध्ये सुरुवात केली. पुरुषांचा दबदबा असलेल्या या खेळात इव्हलिनाच्या या प्रयत्नांमुळे मुलीही या क्षेत्राकडे आकर्षित झाल्या आणि तिची जगभर प्रसिद्धी झाली. एवढेच नव्हे तर संयुक्त राष्ट्रने तिला तिचा अनुभव शेअर करण्यासाठी आमंत्रित केले. अर्जेंटीनाला जर डिएगो माराडोना आणि लियोनेल मेस्सीचा अभिमान असेल तर त्यांना इव्हलिना कॅब्रेरावर देखील नाज असायला हवा.इतकं तिने या क्षेत्रात काम केलं. महिला फुटबॉल अजून जगात मागे असले तरी इव्हलिना कॅब्रेरा म्हणते की, आमचे भविष्य जेंडरमुळे ठरणार  नाही, तर आम्ही ते निश्चित करणार आणि आम्ही तो बरोबरीचा हक्क मिळवल्या शिवाय राहणार नाही.

Sunday, December 6, 2020

संस्कृतचा तो जर्मन वेडा


मॅक्स मूलर- विख्यात संस्कृत विद्वान 

संस्कृतचा तो वेडा लंडनमध्ये लोकांच्या मेहरबानीवर टिकून होता. आर्थिक परिस्थितीही अशी नव्हती की, आरामात राहून संशोधन करावं.कसं तरी जहाजात बसून पहिल्यांदा समुद्र दर्शन करत लंडनमध्ये पोहोचला होता. त्यानं ऐकलं होतं की, लंडनमधल्या ग्रंथालयांमध्ये संस्कृत ग्रंथ पाहायला मिळतील. 1846 चं साल सुरू होतं. संस्कृतचा देश असलेल्या भारत देशावर ब्रिटिश व्यापाऱ्यांची ईस्ट इंडिया कंपनी राज्य करत होती आणि युरोपमध्ये सगळ्यांना ठाऊक होतं की, ही कंपनी भारतातून बहुमूल्य वस्तू लुटून आपल्या देशात आणत होती. त्यात संस्कृतच्या जुन्या-पुराण्या ग्रंथांचाही समावेश होता. लंडनमध्ये पंधरा दिवस राहून आपल्याला हव्या त्या ग्रंथांवर अभ्यास करून परत जायचं, या इराद्याने आलेला तरुणाला महिना उलटून गेला तरी आपले ध्येय खूपच दूर आहे, याचा साक्षात्कार झाला. लीडेनहॉल स्ट्रीट स्थित लाइब्रेरीमध्ये संस्कृतचा एकादा गद्य-पद्याचा तुकडा जरी मिळाला तरी त्याला  ते समजून घ्यायला कित्येक तास लागायचे. पण त्यातून एक वेगळाच आनंद मिळायचा. आजूबाजूच्या लोकांना जे अजिबात माहीत नाही, ते आपल्याला ठाऊक आहे, याचा आनंद खरा तर वेगळाच असतो.
लंडनमध्ये पाऊल टाकले, तेव्हा त्याच्या खिशात जेमतेम फक्त पंधरा दिवस पुरतील ,एवढेच पैसे होते,पण लोकांच्या मदतीमुळे कसा तरी महिना काढता आला. आता पुढे काय? पण आतापर्यंत ज्या ज्या लोकांनी अप्रत्यक्षपणे मदत केली आहे, त्यांचे आभार तर मानावे लागणारच होते. ज्या दिवशी खायचे वांदे होतील, त्यादिवशी परत जर्मनीला जायचं,पण तोपर्यंत संस्कृतमधलं जितकं जाणून घेता येईल,तितकं घ्यायचं असा त्याचा इरादा पक्का होता. जर्मनीला माघारी परतायचा दिवस कधी येईल, सांगता येणार नव्हतं, म्हणून त्याने आपल्या मदतगारांना भेटून घेण्याचं ठरवलं. अशातलेच एक मदतगार होते, बेरोन बनसेन. ते मूळचे जर्मनचे असले तरी प्रुशियन साम्राज्याचे कुटनीतीतज्ञ होते. त्या युवकाने विचार केला की, राजदूत आहेत, मोठी असामी आहे, भेटणं सभ्यपणाचं आहे, म्हणून तो भेटायला गेला. विद्वान असलेले बेरोन बनसेन त्याच्याशी मोठ्या उत्साहाने भेटले. त्याला इतकी मोठी व्यक्ती एका सामान्य युवकाशी अशी भेट देईल,याची कल्पनाही नव्हती.बनसेन यांना ठाऊक होतं, हा तरुण संस्कृतमध्ये काहीतरी शोधतो आहे. विषय निघाला आणि ऋग्वेदची चर्चा झाली. बनसेन यांनी सांगितलं की, ते त्यांच्या तरुणपणी त्यांचं एक स्वप्न होतं-भारतात जाणं आणि ऋग्वेद पाहणं, वाचणं- समजून घेणं, पण कामाच्या व्यापात ते राहूनच गेलं. त्यांचं पुढचं संपूर्ण आयुष्य युरोपातच अडकून पडलं. वय थकत गेलं आणि आता या वयात कसं जाणार भारतात आणि कसं शिकणार संस्कृत? शेवटी ते स्वप्नच राहिलं.
तो तरुण आपल्या यजमानाचं संस्कृत प्रेम पाहून चकित झाला.बनसेन यांच्याही आनंदाला पारावर उरला नव्हता की, असा कुणी तरुण ,जो आपल्यासारखाच आहे आणि संस्कृतच्या शोधासाठी आपला देश सोडून या देशात आला आहे. त्याला ऋग्वेदबाबत माहिती आहे. बनसेन अगदी मोकळ्या मनानं म्हणाले, तुला माहीत आहे का, या जगातला पहिला ग्रंथ ऋग्वेद आहे.आणि तू ऐकलं आहेस का,त्याचा पहिला जादुई श्लोक -'ॐ अग्निमीले पुरोहितं यज्ञस्य देवमृत्विजम्। होतारं रत्नधातमम्' आहे. (हे अग्नि स्वरूप परमात्मा,या यज्ञाद्वारा मी आपली साधना करत आहे. सृष्टी अगोदरदेखील आपणच होतात आणि आपल्या अग्निरूपामुळेच सृष्टीची रचना झाली. हे अग्निरूप परमात्मा, आपण सर्वकाही देणारे आहात. आपण प्रत्येक क्षणी आणि ऋतुमध्ये पुज्यनीय आहात. आपणच आपल्या अग्निरुपाने जगातल्या सर्व जीवांना नकळत सगळ्या वस्तू देणारे आहात...)
लंडनमध्ये दोन संस्कृतप्रेमी मोडक्या-तोडक्या श्लोक आणि त्याच्या अर्थावर खूप काळ चर्चा करत राहिले. बनसेन खास करून ऋग्वेदवर फिदा होते. त्यांची खात्री होती की, हा ज्ञानाचा खजिना जग बदलू शकतो,पण मिळायचा कुठं?बोलता बोलता एक गोष्ट लक्षात आली की, बनसेन यांच्यापेक्षा संस्कृत साहित्याबाबत अधिक माहिती युवकाकडे आहे. दोघांच्या हृदयाच्या तारा जुळल्या. त्या तरुणासाठी बनसेन यांच्या हृदयाचाच नव्हे तर घराचा दरवाजादेखील कायमचा उघडला गेला. तो क्षण तरुणासाठी लाखमोलाचा ठरला. बनसेन यांच्या रूपाने त्याला आणखी एक वडील मिळाले. सख्ख्या वडिलांना  तो अवघा चार वर्षांचा असताना पारखा झाला होता. संपन्नता आणि प्रेम याने बनसेन यांनी त्याला आश्वाशीत केलं. परकं वाटणारं लंडन त्याचं आपलं झालं. मॅक्स मूलर (1823-1900) ने ऋग्वेदवर त्याला समजेल आणि समजावून सांगता येईल, अशा पद्धतीने  गांभीर्याने काम सुरू केलं. त्याला बनसेन यांचे भेटणं म्हणजे प्रत्यक्षात भारत भेटल्यासारखं झालं. पण खंत अशी की, मॅक्स मूलर कधीच भारतात येऊ शकले नाहीत. इंग्रजांकडून त्यांना भारतात पाठवलं गेलं नाही, कारण भारतीय ज्ञानाच्या या प्रशंसक-तपस्वीला कथित श्रेष्ठतम इंग्लंडमधून भारतात पाठवण्याचे त्यांचे काही धोके होते.
संस्कृत आणि भारतीय विद्येवर मॅक्स मूलर यांनी असं काही त्याग आणि समर्पणने काम केलं की, स्वामी विवेकानंदांनीही त्यांना ऋषितुल्य असल्याचं म्हटलं. आज संपूर्ण जग त्यांना संस्कृत उपासक म्हणून ओळखतं. असं सांगितलं जातं की,जेव्हा ग्रामोफोनचा आविष्कार झाला आणि पहिल्या रिकॉर्डिंगसाठी मॅक्स मूलर यांना काही तरी बोलायला सांगितलं गेलं, तेव्हा मूलर यांच्या मुखातून जगातल्या पहिल्या ग्रंथाचा तोच पहिला श्लोक निघाला-ॐ अग्निमीले पुरोहितं...

Saturday, December 5, 2020

शिक्षकांचे महत्त्व अधोरेखित व्हायला हवे


शिक्षण हे पुस्तकात किंवा चार भिंतीत नाही तर खुल्या नैसर्गिक वातावरणात आहे,याचा वस्तुपाठ देणार्‍या सोनम वांगचूक यांच्या आयुष्यावर बेतलेला अमिरखानचा 'थ्री एडियट' या चित्रपटातील फुनसूक वांगडूपेक्षा किती तरी पटीने अधिक लडाख येथील सोनम वांगचूक यांचे कार्य आहे. मात्र हा चित्रपट गाजला आणि मग आपल्या देशाचे लक्ष या सोनम वांगचूक यांच्याकडे गेले. स्वत: सोनमसुद्धा म्हणतात की, एकाद्या चित्रपटामुळे खरी माणसे ओळखली जातात, असे व्हायला नको आहे. पण आपल्या देशात परिस्थिती वेगळीच आहे. इथे नकलाकाराचा सन्मान केला जातो आणि जे खरे खणखणीत नाणे असते,ते मात्र दुर्लक्षित राहते. अशीच परिस्थिती 'ग्लोबल टीचर' पुरस्कार मिळालेले रणजितसिंह डिसले यांच्याबाबतीत घडली आहे. 

डिसले यांनी शालेय अभ्यासक्रमांच्या पुस्तकांना ‘क्यूआर कोड’ची जोड देऊन शिक्षणात ‘डिजिटल क्रांती’ करण्याचा प्रयोग केला. ’या प्रयोगाने केवळ महाराष्ट्राच्याच नाही, तर देशाच्या शिक्षण क्षेत्रात क्रांती झाली. तब्बल ८३ देशांतील विद्यार्थ्यांना ते ऑनलाइन माध्यमाद्वारे विज्ञान शिकवतात.’त्याचबरोबर अस्थिर राष्ट्रांतील विद्यार्थ्यांना ज्ञानदानाचे कार्य करतात. याची दखल घेऊन युनेस्को आणि लंडनस्थित ‘वार्की फाऊंडेशन’ यांनी संयुक्त विद्यमाने डिसले यांना सात कोटींचा  ‘ग्लोबल टीचर'  पुरस्कार दिला आहे. वार्की फाऊंडेशनने म्हटलंय की, ग्रामीण भागातील मुलींच्या शिक्षणासाठी डिसले यांनी प्रयत्न केले. त्यामुळे त्यांची शाळेतून गळती थांबली आणि बालविवाहाला आळा बसला.  जिल्हा परिषदेचे शिक्षक असलेल्या या शिक्षकाला सात कोटींचा हा पुरस्कार मिळाल्याने देशात सध्या सर्वांच्याच तोंडी त्यांचे नाव आहे, मात्र श्री. डिसले यांना देखील हीच खंत आहे. ते म्हणतात,'जगाने मोठे म्हटल्यानंतर आपणही मोठे म्हणण्याची भारतीयांची मानसिकता हे आपले अपयश आहे. शिक्षकांचे महत्त्व, त्यांचे काम, त्यांचा सामाजिक दर्जा यांचा गांभीर्याने विचार करणे गरजेचे आहे. शिक्षकांची गुणग्राहकता आणि योगदानाला मान्यता मिळायला हवी.' प्राचीन काळात किंवा इतिहासात शिक्षकाला मानसन्मान होता. राजदरबारात राजा पेक्षाही त्यांना उच्च स्थान होते. पण स्वातंत्र्यानंतर आपल्याकडे परिस्थिती बदलली. अध्यापनापेक्षा त्याला अन्य कामे देऊन शिक्षणाची वाट लावण्याची व्यवस्था निर्माण झाली. घरोघरी जाऊन जनगणना ते गावातल्या स्वच्छतागृहांची गणना करायला लावून व निवडणुकांच्या कामात गुंतवून शिक्षकाचा मानसन्मान मातीमोल केला. आता तर ग्रामपंचायत सदस्य किंवा कालचा सरपंच झालेला पोरगा शिक्षकांवर डाफरतो तेव्हा शिक्षक निर्भयपणे अध्यापन कसे करतील आणि हेच शिक्षक मुलांमध्ये धाडस कसे निर्माण करतील,असा प्रश्न आहे. 

आज शिक्षक शिक्षणात नवे तंत्रज्ञान आणून नव्या तंत्रज्ञानाची ओळख करून देतानाच शिक्षणाची प्रक्रियाही सुलभ करून टाकली आहे. पण या शिक्षकांना 'डिझिटल शिक्षण' देण्यासाठी माफक दरात वीज आणि इंटरनेट उपलब्ध करून द्यायला सरकारे तयार नाहीत. मग विद्यार्थी तरी काय नवीन शिकणार? नोकरीची दालने आता बदलली आहेत. तंत्रज्ञानावर आधारित कौशल्ये आत्मसात करण्याची काळाची गरज आहे. त्यामुळे शिक्षण क्षेत्र पूर्ण ढवळून काढण्याची गरज आहे. नवीन शैक्षणिक धोरणात याची अपेक्षा असली तरी आधी शिक्षकांना अशैक्षणिक कामातून मुक्त करण्याची गरज आहे.  

 भारतीय शिक्षण पद्धतीत तंत्रज्ञानाचा वापर वाढायला हवा. तशा भौतिक सुविधा शाळांमध्ये उपलब्ध करून द्यायला प्राधान्य द्यायला हवे. खरे तर परदेशातील शिक्षण पद्धती जाणून घेताना भारतीय शिक्षण पद्धतीचा तुलनात्मक अभ्यास करता भारतात प्रचंड लोकसंख्या हा प्रमुख अडसर असल्याचे दिसते. परदेशात १८ ते २० विद्यार्थ्यांमागे एक शिक्षक असे प्रमाण असते, तर भारतात हेच प्रमाण ५० ते ६० विद्यार्थ्यांसाठी एक शिक्षक असे आहे. भारतीय अर्थव्यवस्थेचा विचार करता आपल्याकडे परदेशाप्रमाणे शिक्षक नियुक्त करणे कठीण आहे; परंतु अध्यापनात तंत्रज्ञानाचा वापर वाढविला तर शिक्षणाची उद्दिष्टे आपण सहज पूर्ण करू शकतो. हे डिसले शिक्षकांनी दाखवून दिले आहे. मात्र हे करीत असतानाही शिक्षण क्षेत्र राजकारणापासून अलिप्त ठेवण्याची गरज आहे. मंत्री, पुढाऱ्यांना शिक्षण पद्धतीत बदल करण्याचे अधिकार वा त्यात हस्तक्षेप असता कामा नये. शिक्षकांना पूर्ण स्वातंत्र्य असायला हवे. केवळ पाठय़क्रम पूर्ण करण्यापुरतेच शिक्षकांचे काम नसावे, तर उद्दिष्टे पूर्ण करताना शिक्षकांना जे प्रयोग किंवा उपक्रम राबवायचे आहेत, त्यासाठी त्यांना स्वातंत्र्य आणि प्रोत्साहन मिळाले पाहिजे.

प्रयोगशील शिक्षकाला प्रोत्साहन मिळणे ही आज खरी गरज आहे. तो दिवस कधी येतो, हे आता पाहायला हवे.सध्या तरी हे चित्र लांब आहे, असेच दिसते. राज्याचा विचार केला तर अजूनही शिक्षकांच्या रिक्त जागा मोठ्या प्रमाणात असल्याचे दिसते. राज्यातील दहा लाखांहून अधिक संख्येने असलेल्या या शिक्षकांचा उपयोग अध्यापनाव्यतिरिक्त अन्य सरकारी कामांसाठी करून घेण्याची जणू स्पर्धाच लागलेली असते. हे थांबायला हवे. अशी सरकारी कामे बिनबोभाट होण्याने, राज्यातल्या शिक्षणव्यवस्थेवर किती विपरीत परिणाम होत असेल याची काळजी कुणाला नाही, हे स्पष्टपणे दिसते.राज्यातील शिक्षकांची संख्या दिवसेंदिवस रोडावते आहे. नव्याने शिक्षकभरती करतानाही केवळ आर्थिक कारणांमुळे अडचणी येत आहेत. अशा अवस्थेत शिक्षकांना त्यांची कल्पनाशक्ती उपयोगात आणण्यासाठी पुरेशी उसंत मिळायला हवी. त्यासाठी त्यांच्या डोक्यावर असलेली अन्य अशैक्षणिक कामांची टांगती तलवार निमूटपणे काढून घ्यायला हवी. शिक्षणावरील खर्च अनुत्पादक असल्याचा आरोप करणे सोडून ‘अत्यावश्यक’ या सदरात शिक्षणाची गणना करायला हवी. त्यासाठी सरकारने आपली मानसिकताच बदलायला हवी. कॉम्प्युटर ज्ञानाच्या जोरावर शिक्षक शिक्षणात बदल घडवत आहेत. त्यांना 'डाटा ऑपरेटर' म्हणून त्याला सरकार, प्रशासनाने भलत्याच कामात गुंतवू नका, असेही सांगावेसे वाटते. -मच्छिंद्र ऐनापुरे, जत जि. सांगली

Tuesday, December 1, 2020

बेरजेत नसलेले मध्यमवर्गीय


शाळेतले शिक्षक वर्गात दंगा करणाऱ्याला चांगलं ओळखतात,पण तिथेच गप्प बसणाऱ्या मुलाचे नावदेखील माहीत नसते. तशीच काहीशी अवस्था आज मध्यमवर्गीय लोकांची झाली आहे. आता इथे मध्यमवर्गीय म्हणजे नेमका कुठला वर्ग असा प्रश्न पडणे साहजिक आहे. त्यासाठी पहिल्यांदाच खुलासा करतो. जे इन्कम टॅक्स भरत नाही,पण ज्याच्या घरात फ्रीज,कुलर आहे असे. अशी एकूण संख्या देशात जवळपास 45 कोटी आहे. म्हणजे यांची संख्या देशात सर्वाधिक आहे. हे लोक फार कुठल्या भानगडीत पडत नाहीत. आपण भलं आणि आपलं काम भलं, या कॅटॅगिरीतील ही माणसं. यांना वाटलं तर ही मंडळी मतदान करायला जातील, नाही तर बाहेर कुठे फिरायला किंवा घरात बसून चांगलंचुंगलं करून खात बसतील. जसे हे कुणाच्या भानगडीत पडत नाहीत, तसे यांच्याकडेही कुणी फारसं लक्षही देत नाहीत. ही माणसं 'कामापुरता मामा' असतात,पण यांना ज्यांनी कुणी ओळखलेलं असतं, ते यांचा लाभ घेतल्याशिवाय (म्हणजे लुटल्याशिवाय) राहत नाहीत. कारण ही माणसं फार अडचणीतही सापडत नाहीत. मात्र अशा लोकांची अवस्था कोरोना काळात 'तोंड दाबून बुक्क्यांचा मार' अशी झाली आहे. या लोकांना सर्वाधिक त्रास झाला आहे, मात्र यांच्या गप्प बसण्याच्या सवयीमुळे त्यांच्याकडे कुणी ढुंकूनही पाहत  नाही.

देशाचे पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी कोरोना काळात गरीब लोकांना धान्य वाटले. त्याहून गरिब असलेल्या लोकांच्या खात्यावर पैसे टाकले. अर्थात याचा किती फायदा झाला, हे ज्याचे त्याला माहित,पण या मध्यमवर्गीय लोकांना यातला कसलाच लाभ झाला नाही. इतकंच काय! टाळेबंदीच्या प्रारंभी काही उदार, समाज सेवेची आस असलेल्या सामाजिक-राजकीय लोकांनी धान्य व इतर घरगुती वापराच्या वस्तू गरिबांना वाटल्या.तेही या लोकांच्या पदरात पडल्या नाहीत. कारण घरात 'फ्रीज" आहे, काहींच्या घरात 'एसी' आहे. बाहेर जाऊन कसं मागायचं? लक्ष तर कोण देणार? पण कोरोना काळात सर्वाधिक हाल आणि त्रास याच लोकांना झाला आणि अजून होतो आहे. अनेकांच्या या काळात नोकऱ्या गेल्या, पगार कपात झाले, धंदा-व्यवसाय बुडाला. ज्यांचं वय 40-45 आहे, अशा लोकांना दुसरी नोकरी मिळणं अवघड. पण तरीही हा वर्ग शांतच!
आपल्याकडे आपलं खरं इन्कम कुणी सांगत नाही. शेतकरी तर त्याचा थांगपत्ताही लागू देत नाही. त्यामुळे आपल्या देशात गरीब-श्रीमंत या मधला आकडा शोधून काढणं, मोठं कठीण आहे. मात्र इन्कम टॅक्स न भरता (प्रामाणिक नोकरदार सोडून) मजेत जगणाऱ्यांची संख्या सर्वाधिक आहे, हे मात्र निश्चित. आता हे कसं ? सन 2016 मध्ये राष्ट्रीय कौटुंबिक आरोग्य सर्व्हेक्षण या नावाने सुमारे सहा लाख घरांचा सर्व्हे करण्यात आला होता. यानुसार देशातल्या 30 टक्के लोकांकडे रेफ्रिजरेटर (फ्रीज) आणि 20 टक्के लोकांकडे एसी किंवा कुलर असल्याचं आढळून आलं होतं. शिवाय उत्तराखंड, हिमाचल प्रदेश किंवा पूर्वोत्तर प्रदेशात खूप कमी लोक फ्रीजचा वापर करतात. या फ्रीजचा आधार घेतला तर जवळपास 33 टक्के म्हणजे (जवळपास 45 कोटी) लोक मध्यमवर्गीय आहेत. म्हणजे बघा, इतक्या मोठ्या लोकांकडे सरकार चक्क दुर्लक्ष करतं. आणि आता सगळ्यात वाईट अवस्था या वर्गाची चालली आहे. लाखो लोकांचा रोजगार गेला आहे, कुणाच्या पगारात कपात झाली आहे. अनेक उद्योग-व्यवसायाची अवस्था खराब झाली आहे. कंपन्यांमध्ये काम करणाऱ्या काही लोकांकडे पैशाची कमतरता नाही, पण वेतन कपातीमुळे त्यांचीही अडचण झाली आहे. या लोकांचे सुमारे 40 टक्क्यांपर्यंत पगार कपात करण्यात आली आहे. तरीही ही माणसं कुठलीही तक्रार न करता जीवन जगत आहेत. हा वर्ग 30 ते 40 वर्षे वयोगटाचा आहे. अनेकांनी आपल्या ऐपतीनुसार होम लोन,कार लोन काढलं आहे. यांना आई-वडिलांचा सांभाळ करायचा आहे. मुलांना चांगल्या शाळेत शिकवायचंही आहे. चांगली शाळा म्हटलं की, वारेमाप फी आलीच. अशा परिस्थितीत त्यांच्याकडे किती पैसा उरला असेल. आणि आज महागाईचं तर काय सांगायचं - ती अगदी गगनाला भिडली आहे. नित्योपयोगी जिनसांच्या किंमती अव्वाच्या सव्वा झाल्या आहेत. शिवाय या वर्गात काही वयस्कर लोकही आहेत. अशा लोकांना पुन्हा नोकरी कशी मिळणार? या लोकांना एकादे व्हीझिटिंग कार्ड काढून त्यावर 'सल्लागार' म्हणून लिहिण्याशिवाय पर्याय नाही. आता आरोग्य यंत्रणा पुढारली असल्याने ही माणसं आणखी 30-40 वर्षे तर आरामात जगतील. मग या लोकांनी पुढं काय करायचं? हात-पाय हलताहेत तोपर्यंत ठीक आहे, पण तिथून पुढे काय? पण ही माणसं आपली पीडा प्रदर्शित करत नाहीत. राजकीय लोक यांच्याकडे पाहातही नाहीत.कारण ही मंडळी त्यांचे 'व्होट बँक' नाहीत. सरकारी नोकरदार त्याचं ठीक चाललं आहे. कोणत्या ना कोणत्या कारणाने सेवा निवृत्तीनंतर जगायला साधन आहे. अलीकडे जुनी पेन्शन योजना बंद केल्याने आताच्या सरकारी बाबूला आपल्याच पगारातील काही रक्कम बाजूला ठेवून तीच निवृत्तीनंतर पेन्शन म्हणून मिळणार आहे. म्हणजे त्यांचीही अवस्था पुढे जाऊन अवघड आहे. सरकार बँका, सरकारी उद्योग उद्योगपतींच्या घशात घालत आहे. म्हणजे साठवलेला पैसाही आता या उद्योगपतींच्या बँकेत राहणार आहे. आणि हे लोक कधी सगळं बुडवून परदेशात जातील, सांगता येणार नाही. म्हणजे पुढचा काळ सगळा अंधकारमयच आहे. असं असताना या लोकांना आपली मुलं आपल्यापेक्षा वरचढ निघावीत, अशी अपेक्षा असते. यांच्यासाठी कुठली सरकारी योजना नाही. यांना सगळं काही आपल्या स्वतःच्या हिंमतीवर करावं लागतं. पण याच लोकांचं कोरोनानं कठीण करून ठेवलं आहे, पण तरीही ही माणसं खूश आहेत. अजिबात कुरकुर करत नाहीत.-मच्छिंद्र ऐनापुरे, जत जि. सांगली 7038121012

Friday, November 27, 2020

'भूतकाळ' आवडे सर्वांना


भूतकाळात रमायला आपल्या सगळ्यांनाच आवडतं. तुमचा विश्वास नसेल तर तुम्ही तुमच्या घरातल्या मोठ्या,ज्येष्ठ माणसांच्या गोष्टी आठवा. ते म्हणत की,आमच्या काळात तर  तूप चार आण्याला शेर मिळायचे आणि ताक तर दूध-दहीवाले फुकटात द्यायचे.  फक्त वयस्करच का, आपणही आपल्या शाळेतल्या दिवसांची आठवण काढतोच आणि एकादा वर्गमित्र भेटला तर मग बोलायलाच नको. शाळेतल्या आवडत्या शिक्षकांच्या गोष्टी,शाळेला दांडी मारून बघितलेला सिनेमा, शाळेबाहेर विकायला बसलेल्या मावशीकडून विकत घेतलेल्या नळ्या-पापड्या, बोरं-चिंचा आणि झाडावर चढून तोडलेले पेरू, कैऱ्या यांची आठवण काढताना आपण अजिबात थकत नाही. 

एका पिढीचा नायक सहगल, मोतीलाल आणि त्यानंतर देव-दिलीप-राज या तिघांनी लोकांच्या मनावर राज्य केले. पुढे लोकं राजेश खन्ना आणि अमिताभ बच्चन यांच्या अभिनयाचे वेडे होते. मी लहान असताना अमिताभ,जितेंद्र यांचे चित्रपट पाहिले. नववी-दहावीला असताना मला मिथुन चक्रवर्ती आवडायचा. पण  नंतरच्या पिढीने शाहरुख, अमीर आणि सलमान या खान तिकडीला हृदयात स्थान दिले.  नव्या पिढीचे त्यांचे त्यांचे नायक आहेत आणि सिनेमा हॉलच्या मोठ्या पडद्याऐवजी आता नवीन पिढीला इंटरनेटवर वेब सिरीजच्या रूपात रममाण व्हायला आवडते.  आपल्या एक गोष्ट लक्षात येते का पहा-  प्रत्येक पिढी त्यांच्या काळातील नायक आणि नायिका यांची आठवण ठेवते आणि असे म्हणते की आमच्या काळात असे उत्कृष्ट चित्रपट बनले होते.

येणाऱ्या पिढीसाठी इंटरनेटदेखील कदाचित जुने असू शकते, कारण तंत्रज्ञान दरवर्षी किंवा दोन वर्षात काहीतरी नवीन आणते.  तथापि, तंत्रज्ञान किती वेगवान प्रगती करेल, कितीही स्मार्ट कॉम्प्युटर असतील, कितीही वेगवान लॅपटॉप आले तरीसुद्धा, आमच्यासारख्या संगणकाचा पहिल्यांदा वापर केलेल्या 1.2 एमबी आणि 1.44 एमबी फ्लॉपीचे कौतुक करणारच!  आजच्या पिढीतील बर्‍याच तरुणांनी फ्लॉपीबद्दल ऐकलेही नसेल. तसं तर आम्ही त्या पिढीचे आहोत, ज्यावेळी पाच-दहा पैसे किंवा वीस पैसे आणि पंचवीस-पन्नास पैसे वापरले जायचे.  रुपया आणि दोन रुपये म्हणजे आमच्यासाठी मोठी गोष्ट होती. मी लहान असताना दहा-वीस पैशांत मूठभर पिवळे वाटाणे मिळायचे. रूपयाच्या आतील चार आणे, आठ आणे आता विस्मृतीत गेले आहेत. रुपयाला तर काहीच किंमत राहिली नाही. आपला रुपया अर्थकारणात पार कोसळला आहे. चहादेखील कुठे पाच रुपये तर कुठे दहा रुपये कप (ग्लास) मिळतो आहे. आता चहा गुळाचा, दुधाचा, कोरा असा मिळू लागला आहे. कोऱ्या चहात लिंबू पिळून मिळतो आहे. अर्थात चहा आता कटिंगमध्येच मिळतो.   अशा परिस्थितीत गायक चंचलचं महागाईवरचं गायलेलं ते गाणं आठवतं, ‘पहले मुट्ठी में पैसे लेकर थैला भर शक्कर लाते थे… अब थैले में पैसे जाते हैं और मुट्ठी में शक्कर आती है’. आज महागाईची मिजास वाढली आहे. आणि एके काळी तर कांद्याच्या दरावरून सरकारही पाडले गेले होते. बघा... दहा-वीस पैशांचा विषय निघाल्यावर मी आणि तुम्ही शेवटी भूतकाळात रमून गेलोच.

 गृहिणीदेखील आपापसात चर्चा करतात, तेव्हा भाजी-आमटीचा विषय निघतोच.  मग गोष्टी निघतात-पूर्वी कोबी,प्लॉवरची भाजी किती स्वादिष्ट लागायची.आम्ही तर कच्चीच खात असू.पण आता काय कुणासठाऊक कसलं रसायन ,कसलं खत टाकलं जातं,त्यामुळं प्लॉवरची फुलं मोठी मोठी आणि पांढरीशुभ्र!पण चव तर लागतच नाही. आमच्यावेळी शाळेतून आल्यावर लोणच्यासोबत भाकरी खाताना ती किती चिविष्ट लागायची.मात्र आजची मुलं नूडल्स, पिझ्झा, पास्ताशिवाय काही खातच नाहीत.त्याशिवाय त्यांचं काही चालतच नाही.

बोलायचं म्हटलं तर मग गोष्टी शाळेच्या असो, सिनेमाच्या असो किंवा तंत्रज्ञानाच्या. घरातल्या भाजी-भाकरीची असो वा कोणतीही ,जुन्या गोष्टी, जुन्या आठवणी निघतातच. अशाच एका घरात म्हातारी सासू खाटेवर पडल्या पडल्या खोकत होती.मध्यम वयाची एक महिला मुला-मुलींच्या लग्नावरून चिंतीत होती आणि आपल्या म्हाताऱ्या सासूला दोष देत होती. यांच्या काळात सोनं स्वस्त होतं. दोन-चारशे रुपयाला तोळा असेल, पण यांच्याकडून दहा-पाच तोळा सोनं घेऊन ठेवायचं झालं नाही. आज माझ्या मुलीच्या लग्नाला उपयोगाला तर आलं असतं. सासू खोकत होती आणि टोमणे ऐकत होती. कदाचित तिला राहावलं नाही. ती खोकत खोकतच बोलली- सूनबाई,आमच्याकडून तर चूक झालीच, आम्हाला स्वस्त सोनं खरिदता आलं नाही.पण तू ही चूक करू नकोस. आता सोनं चाळीस-पन्नास हजार तोळा आहे. तू आठ-दहा तोळे खरेदी करून ठेव, नाहीतर तूही म्हातारी होशील तेव्हा कदाचित सोनं लाख-दोन लाख होऊन जाईल... तेव्हा तुझी सूनदेखील हेच ऐकवेल की, इतकं स्वस्त होतं सोनं तुमच्या जमान्यात तर खरेदी का केलं नाहीस. खरं तर प्रत्येक युगात, प्रत्येक काळात, प्रत्येक जमान्यात मानव जातीसमोर नवनवीन आव्हानं, नवनव्या अडचणी आल्या आहेत आणि त्याच्याशी दोन हात करावे लागतात. पण एक आव्हान पार केल्यानंतर दुसरं आव्हान मोठं कठीण वाटतं. पहिलं आव्हान सोपं वाटू लागतं. हे असंच घडत असतं. खरं तर पैशापुढं फक्त शून्य वाढली आहेत. बाकी जिथल्या तिथे आहे. आमच्या काळात, आमच्या जमान्यात असं होतं, किंवा असं होत नाही, आपण म्हणतोय. पण काही का असेना, प्रत्येकाला भूतकाळात रमायला खरोखरचं आवडतं.-मच्छिंद्र ऐनापुरे, जत जि. सांगली 

परोपकार आणि प्रचार


सध्याच्या जाहिरातीच्या युगात प्रसिद्धीचा ट्रेंड चांगल्यापैकी फोफावला आहे. चांगल्या कामांची प्रसिद्धी-प्रचार करणं सोप्पं झालं आहे.पण माणसांची नियती यामुळे बदलली आहे. आज माणसं समाज सेवेच्या नावाखाली स्वतःची अधिक प्रसिद्धी करताना दिसत आहेत. त्यामुळे मूळ हेतूच मागे पडला आहे. आपण एका हाताने केलेली मदत दुसऱ्या हाताला कळू नये म्हणतात,पण तसा प्रामाणिक हेतू आता राहिलेला नाही. आठ -नऊ महिन्यांपूर्वी देशात  कोरोना या महामारीच्या हातपाय पसरायला सुरुवात केल्यावर संपूर्ण टाळेबंदी देशभर लावण्यात आली. या काळात लोकांचे अतोनात हाल झाले. अशावेळी काही स्वतःला समाजसेवक समजणारे घरोघरी जाऊन लोकांना अन्नधान्यसह जीवनोपयोगी साहित्य वाटू  लागले. त्याची बातमी वर्तमानपत्रात, युट्युब चॅनेल, न्यूज चॅनेलवर शिवाय सोशल मीडियावर  देऊ लागले. स्वस्तात प्रसिद्धीचा 'फँडा' वापरला जाऊ लागला आहे. मोठ  मोठ्या बजेटच्या सामाजिक सेवांमध्ये काही रक्कम (बजेट) आत्मप्रचारासाठी राखून ठेवलेली असते.   बहुतेक लोकांना परोपकारानंतर आत्मप्रचार करण्याची आवड असते. ही  उत्कटता आपण आत्म-मोहाकडे जाऊ शकते.  अशाप्रकारे,स्वतः बद्दलचा आत्म-वेध पुढे  सतत वाढत जातो.  आपण परोपकार करून आत्मप्रचाराच्या माध्यमातून आत्ममोही होत जातो आणि आपण असा भ्रम करून घेतो की, आपण काहीतरी वेगळे करत आहोत आणि मोठं काम करत आहोत. अशा प्रकारची समाजसेवा शेवटी आपले अहितच करते.त्याचा त्रास आपल्यालाच होतो. अशा समाज सेवेचा दुःखद पैलू हा की, तो आपल्यामध्ये एक प्रकारचा अहंकार निर्माण करतो. प्रश्न असा आहे की अहंकाराने ग्रस्त मानव खरी समाज सेवा करू शकतो का?

 जेव्हा आपण परोपकाराच्या प्रचारावर लक्ष केंद्रित करू लागतो, तेव्हा समाजसेवेची भावना मागे पडते आणि प्रचाराचा भाव मुख्य होऊन जातो. या उपक्रमाने आपल्याला आनंद मिळतो, परंतु तो खरा आनंद नसतो, कारण यात प्रसिद्धीचा आनंद देखील सामील आहे. पुढे हळूहळू आपण केवळ प्रसिद्धीचाच आनंद मिळविण्याचा प्रयत्न करतो.  अशा प्रकारे परोपकाराची भावणाआणी त्याचा आनंद मागे राहून जातो.  वास्तविक, परोपकारात फक्त त्याग करण्याची भावना असायला हवी.  परोपकाराच्या बहाण्याने इतरांकडून आपला स्वार्थ साधण्याचा प्रयत्न शेवटी दुःख देऊन जातो, म्हणून आपण परोपकाराच्या बदल्यात दुसर्‍याकडून काहीतरी मिळण्याची अपेक्षा करू नये.  परोपकार हे निस्वार्थ सेवेचे दुसरे नाव आहे.-मच्छिंद्र ऐनापुरे, जत जि. सांगली