Friday, February 26, 2021

आवडी-नावडी


माझे काही लेखन वृत्तपत्रे, साप्ताहिके आणि काही मासिकांमध्ये प्रकाशित होत असते. आणि ते लेखन मेजर साहेबांच्या नजरेतून गेले तर त्यांचा हमखास फोन येतो.  ते त्याच्या गुणवत्तेबद्दल आणि दोषांबद्दल देखील चर्चा करतात.  ते विचारतात, लेखाचा शेवट असा का घाईघाईत केला किंवा शेवट फारच पाल्हाळ झाला आहे.लेखाला विस्ताराची गरज असताना तुम्ही लेख फारच आटोपता घेतला आहे, असे ते विचारतात. प्रश्न विचारणे, हा त्यांच्या सवयीचाच भाग होता.  माझ्या निर्मितीवर बोलून झाल्यावर ते हमखास विचारतात- तुमचा मूड चांगला असेल तर एक जोक सांगू का? अर्थात माझा होकार ठरलेला असतो. एक जोक म्हणता म्हणता ते दोन-तीन जोक्स सांगून टाकतात. 

सोशल मीडियातून 'अनसोशल' होत असताना, भंडारामधील सेवानिवृत्त मेजर साहेबांचा हा कॉल  सांगली जिल्ह्यातल्या जतसारख्या दुष्काळी गावात असलेल्या माझ्यासारख्या लेखकाला महत्त्वाचा आहे.  सोशल मीडियावर आपण लोक आपल्या पोस्ट्स पोस्ट करून, आम्ही लाईक्स आणि कमेंट्सची अपेक्षा करतो.  टिप्पण्यांमध्ये, चांगले, व्वा, खूप चांगले, उत्कृष्ट, योग्यरित्या पकडले, उत्कृष्ट, मार्मिक, संवेदनशील असे शब्द वाचून आपण आपल्या लिखाणाला सार्थक समजण्याच्या भ्रमात राहतो. आपल्या पोस्टवर आपल्याला बर्‍याचदा रस नसलेल्या टिप्पण्या येत नाहीत आणि जर एखाद्याने चुकून अशी चूक केली तर आपण त्याचे अनुसरण करणे देखील थांबवत नाही. आपणही त्यांना खाली खेचण्याचा प्रयत्न करतो. केवळ त्याच्यावर टीका केल्याने आपण समाधान मिळवतो.

मेजर साहेब सोशल मीडियाशी संबंधित आहेत, पण तिथल्या इतरांप्रमाणे भाष्य करण्यास टाळाटाळ करतात.  जेव्हा मला हे कारण जाणून घ्यायचे होते, तेव्हा त्यांनी एक विनोद ऐकवला - एक लेखक त्याच्या संपादकाच्या मित्राकडे रचना घेऊन गेला आणि त्या मासिकात प्रकाशित करण्याच्या अनुकूल अधिकाराची विनंती केली.  संपादकाला ही रचना आवडली नाही. त्यांनी प्रकाशित करण्यास असमर्थता व्यक्त केली.  लेखक खूप चिडला.  शालेय जीवनातील जुन्या घटनेची आठवण करून देत ते म्हणाले - मी जेव्हा इयत्ता आठवीत शिकत होतो तेव्हा तलावामध्ये बुडण्यापासून तुला वाचवले, आठवते काय?  संपादकाने उत्तर दिले - जर मला अशा रचना वाचायला लागाव्या लागतील हे माहित असते तर मी बुडालो असतो तर बरे झाले असते.

विनोद ऐकवून झाल्यावर ते म्हणू लागले - सोशल मीडियावर ज्याने काही लिहिले ते सर्वोत्कृष्ट असते. इथे कुणी  संपादक किंवा समीक्षकही नसतात.  इथे प्रत्येकजण आत्मसंतुष्ट असतो. प्रत्येकाला प्रशंसा आवडते.  पण टीका सहन केली जात नाही. असं आपल्याकडून होत नाही.  म्हणूनच आम्ही सोशल मीडिया टाळतो.'  आम्ही हे नाकारू शकत नाही की सोशल मीडियाने आम्हाला खूप व्यावहारिक बनविले आहे.

इतरांची स्तुती करा आणि त्या बदल्यात आपल्यासाठी प्रशंसा मिळवा.  माझ्या मित्राचे स्पष्ट तत्व आहे - टिप्पणीसाठी टिप्पणी द्या आणि लाईकच्या बदली लाईक द्या.  आपल्या महाराष्ट्रातल्या खेड्यांमध्ये लग्नाच्या निमित्ताने आहेर स्वरूपात दिलेल्या रकमेची हिशेब ठेवण्याची परंपरा आहे.  तशाच प्रकारे सोशल मीडियाशी निगडीत सतर्कताही त्यांच्या पसंती आणि टिप्पण्यांचा मागोवा ठेवताना आढळतात. शहरांमधील शुभ प्रसंगी, आम्ही चेहरा बघून 'आहेराच्या' लिफाफ्याचे वजन वाढवितो किंवा कमी करतो.  सोशल मीडियावर जसं आम्ही महत्त्वाच्या लोकांना लक्षात ठेवण्यासाठी त्यांच्या पोस्टवर लाईक करायला आणि कमेंट करायला उत्सुक असतो.  ही वेगळी बाब आहे की सामान्य चेहर्‍याच्या पोस्टवर   वजनदार लोक लाईक तर सोडाच त्याकडे ढुंकूनही पाहत नाहीत.

आम्ही सर्व आभासी मित्र आहोत, परंतु आम्ही पक्के हिशोबी आहोत.  लाईक बटण दाबण्याआधी मन विचार करते की त्यात तोटा आहे की फायदा.  ज्याने लिहिलेल्या कोणत्याही आभासी मित्राप्रमाणे तो कोणत्याही टिप्पण्या करण्यास टाळतो आणि आपण व्यर्थ का पडावे.  सोशल मीडियाने हे इतके आभासी केले आहे की पोस्ट वाचल्याशिवाय आम्हाला त्यामध्ये काय लिहिले आहे याची कल्पना येते आणि तत्काळ लाईक बटण दाबा आणि अभिनंदनपूर्ण टिप्पणी जारी करा.

माझ्या मित्राकडे वाचनासाठी मोकळा वेळ नाही.  ते एखाद्याच्या मृत्यूमुळे, अपघातामुळे किंवा कोणत्याही बक्षिसामुळे झाले आहेत की नाही या आशेवर ते प्रत्येक पोस्ट आवडतच आहेत या आशेने ते आवडीने ठेवत आहेत.  मला असे वाटते की जेव्हा आपण आत्मसंतुष्टतेपासून मुक्त राहू आणि समीक्षक होण्याचे धैर्य निर्माण करू तेव्हाच आम्ही सोशल मीडियाचा योग्य वापर करू शकू.  केवळ आपले स्वतःचे समीक्षक बनूनच आपण दुसर्‍यावर वस्तुनिष्ठपणे टीका करण्याचा हक्क राखू शकतो.-मच्छिंद्र ऐनापुरे, जत जि. सांगली

Thursday, February 25, 2021

हवामान बदलामुळे आर्थिक बजेटवर परिणाम


नव्या अर्थसंकल्पात दिल्लीसह बावीस शहरांमधील वाढत्या प्रदूषणाचा सामना करण्यासाठी 2,217 कोटी रुपयांची तरतूद करण्यात आली असून पर्यावरण मंत्रालयाला 2,869 कोटी रुपये देण्यात आले आहेत.  मागील अर्थसंकल्पाच्या तुलनेत यावेळी पर्यावरण सुधारण्यासाठी बत्तीस पट अधिक पैसे वाटप करण्यात आले आहेत.  यातून दहा लाखाहून अधिक लोकसंख्या असलेल्या शहरांना लक्ष्य केले आहे. यावेळी सांगण्यात आलं आहे की, धूरविरहित शहरांसाठी असे धोरण तयार केले जाईल, ज्यामुळे वायू प्रदूषणाच्या समस्येपासून मुक्तता होईल.  परंतु शहरांद्वारे प्रदूषणातून मुक्त होण्याचे धोरण काय असेल, याबाबत अद्याप कोणताही रोडमॅप सादर केलेला नाही.  विशेष म्हणजे दिल्ली आणि एनसीआरमध्ये दिवाळीनंतर प्रदूषण अत्यंत धोकादायक पातळीवर असते. वायू प्रदूषणामुळे श्वास घेण्यात त्रास, डोकेदुखी, बद्धकोष्ठता, गॅस, डोळे दुखणे आणि आळस बळावणे यासारख्या समस्या उद्भवतात. गेल्या वर्षी दिल्लीसह सर्वच शहरांत एप्रिलमधील प्रदूषणाची समस्या दूर झाली होती.  यामागील कारण म्हणजे सर्व प्रदूषण करणारी यंत्रणा बंद होती. लॉकडाऊनमुळे प्रदूषणाला आळा बसला होता. हरियाणा आणि पश्चिम उत्तर प्रदेशातील शेतकर्‍यांकडून जाळला जाणारा शेतातील टाकाऊ कचरा आणि यामुळे होणारे प्रदूषण तसेच दिवाळीचे फटाके दिल्ली यामुळे आसपासच्या भागात प्रदूषणाची पातळी चिंताजनक परिस्थितीवर पोहचत असते.  यामुळे कोट्यवधी लोकांना आरोग्याचा त्रास होत आहे. मात्र यावर सरकारे गप्प आहेत.

लॅसेन्ट मेडिकल जर्नलमध्ये प्रसिद्ध झालेल्या संशोधनानुसार, 2019 मध्ये झालेल्या मृत्यूंपैकी अठरा टक्के मृत्यू वायू प्रदूषणामुळे होतात.  महत्त्वाचे म्हणजे 1990 ते 2019 या काळात वायू प्रदूषणात एकशे पंधरा टक्के वाढ झाली आहे.  ग्लोबल बर्डन ऑफ डिसीज स्टडी 2019 मध्ये असे म्हटले आहे की, भारतातील 32.5 टक्के मृत्यू हे वायू प्रदूषणामुळे श्वसनाच्या गंभीर आजारामुळे झाले आहेत. महत्त्वाचे म्हणजे देशातील एकूण मृत्यूंपैकी प्रदूषणामुळे होणाऱ्या मृत्यूची आकडेवारी 17.8 टक्के आहे.  एका आकडेवारीनुसार, श्वसन रोगांमुळे होणाऱ्या मृत्यूंपैकी 16.2 टक्के मृत्यू स्ट्रोक, 11.2 टक्के कमी श्वसन संक्रमण, 5.2 टक्के नवजात शिशूरोग, मधुमेहाचे 3.8 टक्के आणि फुफ्फुसाच्या कर्करोगाने 1.7 टक्के मृत्यू होतात. वायू प्रदूषणाचा पीएम 2.5 कण फुफ्फुसाच्या कर्करोगामागील सर्वात मोठे कारण मानले जाते.

जर आपण प्रदूषणामुळे होणार्‍या आर्थिक नुकसानीचे आकलन केले तर असे दिसून येते की केवळ 2019 मध्ये जीडीपीच्या 1.4 टक्के आर्थिक फटका बसला आहे.  ही रक्कम सुमारे 2.6 लाख कोटी रुपये आहे.  वातावरणामधील प्रदूषणामुळे विषारी वायूचे कण वाढत असताना,सर्व राज्यातल्या  घराच्या आतमध्येसुद्धा शुद्ध हवा न मिळण्याची गंभीर समस्या आहे. ज्या राज्यांमधील घरातील वातावरणही प्रदूषित आहे, अशा राज्यांमध्ये बिहार, ओडिशा, आसाम, छत्तीसगड, मध्य प्रदेश आणि अरुणाचल प्रदेश या राज्यांचा समावेश होतो. म्हणजेच पंतप्रधान उज्ज्वला योजना या राज्यात प्रभावीपणे लागू केलेली नाही.  विशेष म्हणजे, ज्या राज्यात उज्ज्वला योजना घराघरांत पोहोचली आहे,अशा राज्यांमधील गेल्या काही वर्षांत घरांच्या आतले प्रदूषण चौसष्ट टक्के कमी झाले आहे.

प्रदूषण जास्त असलेल्या भागात,प्रदेशात ते कमी करण्यासाठी काय केले पाहिजे याविषयी दरवर्षी हवामान परिषदमध्ये चर्चा केली जाते आणि काही उपाययोजना करण्याचे निश्चित केले जाते, मात्र त्यावर पुढे काहीच होताना दिसत नाही. पर्यावरणाच्या प्रदूषणाबद्दल स्टॉकहोममध्ये 1972 मध्ये संयुक्त राष्ट्रांची उच्चस्तरीय बैठक आयोजित करण्यात आली होती.  यामध्ये सहभागी होण्यासाठी आलेल्या सर्व देशांच्या नेत्यांनी यासंदर्भात आपल्या सूचना सादर केल्या होत्या. यामध्ये पर्यावरणाचा र्‍हास आणि त्यातून उद्भवलेल्या संकटाची सुचविलेली समस्या पाहण्यावरही सहमती दर्शविली.  तत्कालीन पंतप्रधान इंदिरा गांधी यांनी पर्यावरणाची समस्या जगातील वाढत्या दारिद्र्याशी जोडण्याचा प्रयत्न केला होता.  आजही जगातील दारिद्र्य ही सर्वात मोठी समस्या आहे आणि यामुळे वाढते प्रदूषण थांबलेले नाही.  भारतातील सर्वात गरीब राज्यांमध्ये महिला अजूनही लाकूड, कोळसा आणि तण यांचा वापर करून अन्न शिजवतात.  म्हणूनच घरांच्या आतली हवा तेथे प्रदूषित आहे.

पर्यावरणीय प्रदूषणात ग्रीनहाऊस वायूंच्या भूमिकेबद्दल, अमेरिकन नागरिक वर्षाला 16.6 टन कार्बन डाय ऑक्साईड उत्सर्जित करतो, तर एक भारतीय केवळ 1.5 टन उत्सर्जित करतो.  बारा भारतीयांच्या बरोबरीने ग्रीन हाऊस गॅस सोडण्यासाठी एक अमेरिकन जबाबदार आहे.  आकडेवारीनुसार, जगातील एकूण कार्बन उत्सर्जनापैकी प्रति व्यक्ति केवळ 1.7 टन भारत कार्बनडाय ऑक्साईड उत्सर्जन करतो. भारत हे प्रमाण आणखी कमी करण्याचा प्रयत्न करीत आहे.  पंतप्रधान उज्ज्वला योजना, राष्ट्रीय सौर उर्जा अभियान, राष्ट्रीय ऊर्जा कार्यक्षमता संवर्धन मिशन, राष्ट्रीय हरित भारत मिशन, राष्ट्रीय शाश्वत निवासस्थान मिशन, हिमालयीन पर्यावरणशास्त्र, राष्ट्रीय हरित कृषी मिशन आणि भारतातील हवामान बदलासाठी राष्ट्रीय रणनीतिक ज्ञान मिशन या आदी योजना अंतर्गत हे काम चालू आहे.  सौर उर्जा, पवनचक्की, कचरा चालविणारी शक्ती केंद्रे आणि जैविक ऊर्जा देखील वायू प्रदूषण कमी करण्यास अत्यंत उपयुक्त ठरत आहेत.

जागतिक आरोग्य संघटनेच्या म्हणण्यानुसार, हवामान बदलाच्या दुष्परिणामांचा केवळ आरोग्यावर विपरीत परिणाम होत नाही तर मुख्य खाद्यपदार्थ, फळांवरही त्याचा परिणाम होत आहे.  गेल्या वर्षी एप्रिल ते डिसेंबर या काळात दोन लाख हेक्टरपेक्षा जास्त पिके नष्ट झाली. ऋतूचक्रात आलेल्या बदलांमुळे काही समस्यांचा जन्म झाला आहे, हा शास्त्रज्ञानचा इशारा खरा ठरत आहे.  आंतरराष्ट्रीय कृषी संशोधन सल्लागार गटाच्या मते, 2050 पर्यंत गव्हाचे उत्पादन भारतातील दुष्काळामुळे 569 टक्क्यांनी घटेल.  गव्हाच्या या अभावामुळे भारतातील 200 दशलक्ष लोक उपासमारीने बळी पडतील.  कार्बन डाय ऑक्साईडची एकाग्रता अनेक टक्क्यांनी वाढल्यामुळे, हऋतूचक्रात प्रचंड बदल होईल, ज्यामुळे हायपोथर्मिया, हृदय आणि श्वसन रोग वाढतील. या आजारांमुळे मृतांची संख्याही वाढेल.  नवीन संशोधनात असे दिसून आले आहे की पृथ्वीचे तापमान वाढत असताना डेंग्यू, मलेरिया आणि पिवळा ताप यासारख्या प्राणघातक आजारांचे जंतू वातावरणात वेगाने वाढू शकतात आणि कोट्यावधी लोकांना विळखा घालू शकतात.  काळानुसार जसे प्रदूषण वाढत जाईल तसेच रोग, संकटे आणि समस्या देखील वाढत जातील, हा शास्त्रज्ञांचा अंदाज खरा ठरत आहे.

त्याचप्रमाणे शेती, फलोत्पादन, औषध आणि फुलांची शेती करणाऱ्या शेतकर्‍यांच्या मते त्यांच्या पिकांमध्ये असे नवे रोग दिसू लागले आहेत, जे यापूर्वी कधीच पाहिले नव्हते.  उत्तर प्रदेश, लडाख, हिमाचल प्रदेश, बिहार, झारखंड, मध्य प्रदेश, जम्मू-काश्मीर, दिल्ली आणि राजस्थानमध्ये ओझोन-निर्मित प्रदूषण वाढले आहे.  दिल्लीत यमुनाचे पाणी इतके प्रदूषित झाले आहे की आता स्पर्श करण्यासारखेही राहिले नाही.  नवीन आजार विकसित होऊ लागले आहेत.  त्याचप्रमाणे मृदा प्रदूषणामुळे मनुष्य, वन्यजीव, वनस्पती आणि जीवजंतूंमध्ये अनेक नवीन आजार उद्भवू लागले आहेत.  पर्यावरणसंबंधीय या डेटा आणि विश्लेषणांमुळे बरेच प्रश्न उपस्थित होत आहेत.यामुळे आपल्या देशाचे नव्हे तर तमाम देशांचे आर्थिक बजेट कोलमडते आहे. आजारांमुळे आपला पैसा यात अधिक खर्चाला जात आहे. साहजिकच याचा फटका इतर विकास कामांवर होत आहे. सध्या जी आरोग्यावर होणारी तरतूद फारच तोकडी आहे. यामुळे लोकांना व्यवस्थित उपचार-औषध पुरवठा होत नाही. साहजिकच लोकांच्या कमाईतील मोठी रक्कम त्यांच्या औषधोपचारसाठी जात आहे. यावर्षी प्रदूषणावर अधिक तरतूद करण्यात आली असली तरी ती पुरेशी आहे का, असा प्रश्न आहे.-मच्छिंद्र ऐनापुरे, जत जि. सांगली

Wednesday, February 24, 2021

मंगळावर पुन्हा नासा


मंगळ ग्रहाच्याबाबतीत ज्या प्रकारे मनुष्याच्या यशाची प्रगती दिसून येत आहे,त्यावरून ही प्रगती सुखद आणि उत्साहवर्धक आहे असेच म्हटले पाहिजे. अमेरिकेची अंतराळ संस्था नासाचा रोव्हर शुक्रवारी मंगळ, लाल ग्रहाच्या पृष्ठभागावर सुरक्षितपणे खाली उतरला आणि पृथ्वीवर मौल्यवान व्हिडिओ पाठवू लागला.  रोव्हरने मंगळाची पृष्ठभाग दर्शविणार्‍या उच्च गुणवत्तेच्या व्हिडिओंमधून काही फोटो काढले आहेत. यावरून मंगळ ग्रहांची पृष्ठभूमी स्पष्टपणे दिसत आहे. त्यामुळे शास्त्रज्ञानांमध्ये उत्साह भरला असेल तर नवल नाही.शास्त्रज्ञांनी पृष्ठभागाचा अभ्यास सुरू केला आहे.  मंगळावर कधी काळी जीव होता का हे जाणून घेण्याचा प्रयत्न केला जात आहे.  हा शोध केवळ मनोरंजकच नाही तर मानवासाठी देखील उपयुक्त आहे.  मंगळ व्यवस्थित जाणून घेतल्यानंतरच पुढील ग्रहांचा शोध अधिक वेगवान होईल.  30 जुलैपासून नासाची नवीनतम मोहीम सुरू झाली.  अमेरिकेच्या फ्लोरिडा येथील केप कॅनाव्हेरल स्पेस सेंटर येथून मंगळाच्या दिशेने प्रवास करीत या वाहनाने 47.2 दशलक्ष किलोमीटरचा प्रवास केला आहे.मंगळाच्या पृष्ठभागावर त्याच्या रोव्हरचे योग्य लँडिंग निश्चितपणे एक प्रचंड वैज्ञानिक यश आहे.  हा मंगळावर पाठविलेला आतापर्यंतचा सर्वात मोठा रोव्हर आहे आणि त्याची तांत्रिक क्षमता-कार्यक्षमता देखील खूप जास्त आहे.  अमेरिकेच्या अंतराळ संस्थेची ही नववी मंगळ मोहीम आहे, ज्यांच्या सुरुवातीच्या यशाने वैज्ञानिकांना मोठ्या प्रमाणात प्रोत्साहन दिले.  नासाचे हे यश देखील भारतासाठी एक चांगली बातमी आहे, कारण नासावर रोव्हर उतरविण्यात सर्वात महत्वाची भूमिका भारतीय वंशाच्या अमेरिकन वैज्ञानिक स्वाती मोहन यांची आहे. अवघे एक वर्ष असताना ती अमेरिकेत स्थायिक झाली आणि तिच्या प्रतिभेचा हा पुरावा आहे की नासासारख्या अंतराळ विज्ञान संस्थेने तिला रोव्हरवर काम करण्याची संधी ल दिली आहे.  नासामध्ये काम करणाऱ्या भारतीय वंशाच्या वैज्ञानिकांची टक्केवारी अजूनही एक टक्क्यांच्या आसपास आहे, परंतु त्यांची परिस्थिती चांगली आहे.  स्वाती मोहन केवळ अमेरिकाच नव्हे तर भारतासाठी प्रेरणास्थान आहेत.  या मोहिमेअंतर्गत मंगळावरुन लहान खडक किंवा माती आणण्याचा प्रयत्न केला जाईल.  जर ही मोहीम संपूर्ण यशस्वी झाली तर भारतीयांचा अभिमानही वाढेल आणि यामुळे भारताची मंगळ मोहीम आणखी मजबूत होईल.  शास्त्रज्ञांचा असा विश्वास आहे की मंगळावर जर जीवन असते तर ते तीन ते चार अब्ज वर्षांपूर्वी झाले असते.  कदाचित त्यावेळी या लाल ग्रहावर पाणी वाहिले असेल.  मंगळाच्या पृष्ठभागावर आणि मातीचा अभ्यास केल्यास वास्तविक रहस्य उलगडेल.  ही मोहीम अमेरिकेतल्या बर्‍याच वर्षांच्या मेहनतीचे फळ आहे.  मंगळ हे आपल्या मानवाचे एक जुने स्वप्न आहे, जवळपास 50  मोहिमा यासाठी राबवण्यात आल्या आहेत किंवा समजून घेत आहेत.  अमेरिकाशिवाय रशिया, भारत, चीन, युरोपियन युनियन, संयुक्त अरब अमिराती, ब्रिटन आणि जपानदेखील मंगळासाठी प्रयत्न करीत आहेत.  अर्थात मंगळाभोवती फिरणाऱ्या मंगळाच्या प्रदक्षिणेपेक्षा रोव्हर लँडिंग होण्याची अधिक आशा आहे.या दिशेने जाण्यासाठी भारताला अजून खूप पल्ला गाठायचा आहे.  सप्टेंबर 2013 मध्ये भारताने मंगळयान प्रक्षेपित केले होते आणि 2014 मध्ये हे यान मंगळाच्या कक्षेत दाखल झाले होते. मोहीम संपूर्णपणे यशस्वी झाली आणि ती जगातील सर्वात स्वस्त आणि आशिया खंडातील पहिली मंगळ मोहीम होती.  इस्रोने मंगळयान -2 वर काम सुरू असल्याचे स्पष्ट केले आहे, परंतु चंद्रयान -3 च्या लाँचिंग वर्ष 2022 नंतरच याची योजना प्रत्यक्षात येईल, असे चित्र आहे.-मच्छिंद्र ऐनापुरे, जत जि. सांगली


Monday, February 22, 2021

(कथा देशोदेशीच्या) प्रेमळ मोसाकू


जपानमधल्या एका गावात मोसाकू नावाचा एक गरीब मुलगा त्याच्या आईवडिलांसोबत एका लहानशा झोपडीत राहत होता. ते छान छान टोप्या बनवत. मोसाकू त्या टोप्या बाजारात नेऊन विकत असे.

दुसऱ्या दिवशी सण होता. त्या दोघांनी रंगीत, आकर्षक टोप्या बनवल्या. मोसाकु ते  बाजारात नेऊन विकणार होता, पण दुर्दैवाने अचानक हवामान बदलले.जोराचा वारा वाहू लागला. बर्फ पडू लागला. बाहेर पडणं अशक्य झालं. पण अशाही  परिस्थितीत ,कडाक्याच्या थंडीत मोसाकू टोप्या घेऊन बाजारात पोहचला.पण बाजारात चिटपाखरूही नव्हतं. पण त्याने बाजारात एका कोपऱ्यात आपले दुकान मांडले आणि टोप्या घेण्याविषयी ओरडू लागला. 

आज टोप्या विकल्या जाणं गरजेचं होतं, नाहीतर त्याला आणि आईवडिलांना उपाशी पोटीच झोपावं लागणार होतं. 

उद्या सण होता. पाहुणे-राऊळे, नातेवाईक येणार होते. त्यांचा पाहुणचार करावा लागणार होता. टोप्याच विकल्या नाहीतर हे सगळं कसं घडणार होतं. मोसाकू काळजीत पडला. दिवसभर थांबून एकही टोपी विकली गेली नाही. शेवटी संध्याकाळी हताश होऊन तो आपले दुकान आटपून घरी चालू लागला. काही अंतरावर त्याला काही मुलं लाल रंगाचे कपडे परिधान केलेलं दिसले. त्यांची सोबत होईल, म्हणून तो घाईघाईने त्यांच्याजवळ पोहचला.पण पाहतो काय तर ते जिझो देवतांचे पुतळे होते. जिझो देवता लहान मुलांचे रक्षण करत.

 जिझो पुतळे थंडीने कुडकुडत असल्याचे दिसले. मोसाकू प्रेमळ, संवेदनशील मनाचा होता. त्याने लगेच त्याच्या जवळच्या टोप्या झिजो पुतळ्यांवर घातल्या. पण पुतळे होते दहा आणि टोप्या होत्या नऊ. आता काय करायचं? दहाव्या पुतळ्याला सर्दी होईल. तो आजारी पडेल. मग भावूक मनाच्या मोसाकूने लगेच आपल्या डोक्यावरची टोपी त्या पुतळ्याच्या डोक्यावर घातली. तो धावतच आनंदाने घरी आला.

मोसाकूने घडलेला सगळा प्रकार आईवडिलांना सांगितला. पण आज त्यांना उपाशीपोटीच झोपावं लागलं. अचानक मध्यरात्री कुणीतरी दार ठोठावलं. मोसाकूच्या आईने दार उघडलं. पाहते तर काय! दहा मुले दारात ओळीने प्रसन्न चेहऱ्याने उभी होती. त्यांच्या हातात भेटवस्तू होत्या. दहाव्या मुलाच्या हातात एक मोठी पेटी होती. त्यात मौल्यवान वस्तू होत्या. त्या सगळ्या वस्तू दारात ठेवत ती मुलं म्हणाली," मोसाकूने आम्हाला टोप्या दिल्या,तेच आम्ही सर्वजण." ती मुलं लगेच अदृश्य झाली.

त्यानंतर मात्र मोसाकुला आणि त्याच्या कुटुंबाला कधीच कसली कमतरता पडली नाही.-मच्छिंद्र ऐनापुरे, जत जि. सांगली

Wednesday, February 17, 2021

( बालकथा) धनुष्य कोणी तोडलं?


महाराज दशरथांनी राम, लक्ष्मण, भरत आणि शत्रुघ्न यांचा विवाह लावला.  ते खूप खूष होते.  पण त्यांना एक भीती सारखी सतावत होती.  स्वयंवर जिंकण्यासाठी रामने भगवान शंकरांचा दिव्य धनुष्य तोडला होता.  हा धनुष्य परशुरामला खूप प्रिय होता.  परशुराम धनुष्य तोडल्याबद्दल धमकी देईल हे त्यांना माहित होते.

 आणि तेच घडलं.  श्री रामाने जनकपूरमध्ये भगवान शंकरांचा दिव्य धनुष्य तोडला आहे, ही बातमी कळताच परशुराम संतापले.  आकाशमार्गे येऊन त्यांनी श्रीरामाला गाठले. परशुरामांच्या दोन्ही खांद्यांवर  धनुष्य लटकावले होते. तर  हातात तळपणारी  कुऱ्हाड होती.

 महाराज दशरथाने त्यांना नमस्कार केला.परशुराम आशीर्वाद देऊन म्हणाले, "दशरथ, मी तुझ्या मुलाला- रामला भेटायला आलो आहे."

 राम आपल्या भावांसोबत परशुरामांजवळ  पोहोचला.  परशुरामांच्या पायाला स्पर्श करून सर्वजण शांतपणे उभे राहिले.  रामाला पाहून परशुराम संतापले आणि म्हणाले, "तर तू राम आहेस! तू माझे म्हणजे गुरु भगवान शंकरांचे धनुष्य तोडले आहेस."

 "महर्षि, जर मला आव्हान दिले गेले नसते तर मी धनुष्याला स्पर्शही केला नसता. यासाठी मी तुमची क्षमा मागतो."  श्रीरामाने हात जोडून उत्तर दिले.

 "मला काही माहित नाही. तू माझ्या भगवान शिवचा धनुष्य तोडला आहेस. मी याचा बदला घेतल्याशिवाय राहणार नाही. चल, माझ्याशी युद्ध कर."  परशुरामांनी कुऱ्हाड उगारत आव्हान दिले.

 लक्ष्मण गरम स्वभावाचा होता  तो म्हणाला, "जनकजींनी आव्हान दिले नसते तर दादाने धनुष्य तोडलाच नसता. तुम्हाला युद्धच करायचे असेल तर ते  जनकजींशी करावे."

 परशुराम लक्ष्मणवर झडप घालणार तोच श्रीराम मधे आला. तो आपले हात जोडून म्हणाला, "महाराज, तुम्ही एक पूजनीय आणि तपस्वी ब्राह्मण आहात. मी ब्राह्मणांचा सेवक आहे. मी तुमच्याशी लढा देण्याचे धाडस कसे करू शकतो?"

 परशुराम रागाने पुढे सरकले.  पण अचानक त्यांची दृष्टी श्रीरामाच्या छातीवर पडली.  छातीवरील भृगुपद चिन्ह पाहून त्यांना धक्का बसला. त्यांच्या लक्षात आले, महर्षी भृगु यांचे चिन्ह फक्त नारायणाच्या छातीवर असायला हवे.

 परशुराम समजून चुकले की भगवान शंकरांचा धनुष्य तोडणारी ही कोणी सामान्य व्यक्ती नाही.  त्यांनी रामाला काळजीपूर्वक न्याहाळले. वाटले जणू, साक्षात नारायण उभे आहेत.  परशुरामांनी आपली शंका दूर करण्यासाठी आपल्या खांद्यावरून  धनुष्य उतरवले.  मग ते श्रीरामाला म्हणाले, "तुम्ही  याची प्रत्यंचा (दोरी) खेचू शकता का? " त्यांना माहीत होतं की, भगवान विष्णूकडून दिलेल्या धनुष्याची प्रत्यंचा केवळ स्वतः नारायणच चढवू शकतात."

 "मी प्रयत्न करतो."  असे म्हणत रामने धनुष्य घेतले.  त्याने लगेच धनुष्यावर बाण ठेवला आणि प्रत्यंचा ओढला.  परशुरामांना धक्काच बसला.  श्री राम म्हणजे साक्षात  नारायण आहेत, याची त्यांना खात्री पटली.

 श्रीराम परशुरामांचा अहंकार दूर करण्यासाठी म्हणाले, "महर्षि, मी आधीच धनुष्यावर बाण ठेवला आहे तेव्हा, मला याचा कुणावर तरी वापर करायला हवा. तू म्हणतोस तर, तुझ्या उडण्याची शक्ती नष्ट करू का?"

 परशुरामांच्या डोळ्यात अश्रू आले. ते खजील झाले. ते नम्रपणे म्हणाले, "स्वामी, मला क्षमा करा. मी माझी शक्ती तीर्थक्षेत्राच्या भेटीसाठी वापरतो. मी तुमचा भक्त आहे. तुम्हाला मला जी शिक्षा करायची ती करा." परशुराम भगवान श्री रामाची प्रार्थना करू लागले.

 श्रीराम पुढे सरसावले.  त्याने परशुरामांना आलिंगन दिले. परशुरामांच्या डोळ्यांतून आनंदाचे अश्रू वाहू लागले.  (शिव पुराण)-मच्छिंद्र ऐनापुरे, जत 

Monday, February 15, 2021

शैक्षणिक तंत्रज्ञान क्षेत्रात ग्रामीण भाग मागेच!


कोरोनामुळे ऑनलाइन शिक्षणाचा प्रसार वाढत असून त्याचा परिणाम म्हणून सरलेल्या वर्षामध्ये शैक्षणिक तंत्रज्ञान (एज्यु टेक) क्षेत्रामध्ये दशकातील सर्वाधिक गुंतवणूक भारतात झाली आहे. गतवर्षामध्ये या क्षेत्रात 2.1अब्ज डॉलरची मोठी गुंतवणूक झाली आहे. कोरोनाकाळात देशभरात लागू करण्यात आलेल्या टाळेबंदीमुळे हिंडण्याफिरण्यावर  आलेले निर्बंध यामुळे शैक्षणिक क्षेत्रात अनेक बदल घडून आले. ऑनलाइन शिक्षणाचे महत्त्व वाढले, इंटरनेटचा वापर वाढला, ई-लर्निंगचे प्रमाण वाढले. या पार्श्वभूमीवर नुकत्याच सरलेल्या (सन 2020) वर्षात शैक्षणिक तंत्रज्ञानाच्या क्षेत्रात तब्बल 2.1 अब्ज डॉलर एवढी प्रचंड गुंतवणूक झाली. गेल्या दशकभरात या क्षेत्रात केवळ 1.7 अब्ज डॉलर एवढीच गुंतवणूक झाली होती. या पार्श्वभूमीवर झालेली ही वाढ निश्चितच उल्लेखनीय म्हणावी लागेल. सन 2025 पर्यंत या क्षेत्रामध्ये 12 अब्ज डॉलरची गुंतवणूक होण्याचा तज्ज्ञांचा अंदाज आहे. मात्र यात देशातला ग्रामीण भाग कुठे आहे हा प्रश्न आहे. कारण ग्रामीण अजून नीटपणे इंटरनेट पोहोचलं नाही, इतर सेवा साधनांचा तर पत्ताच नाही. केंद्राने याकडे अधिक लक्ष देऊन ग्रामीण भागात इंटरनेट आणि अन्य साधन सुविधा उपलब्ध करून दिल्यास ग्रामीण भागातील विद्यार्थ्यांना याचा लाभ होणार आहे. आगामी काळात हे क्षेत्र रोजगाराच्यादृष्टीने महत्त्वाचे असल्याने सरकारने याकडे अधिक लक्ष दिल्यास ग्रामीण भागातील विद्यार्थीही 'स्मार्ट' होतील.

आगामी काळात शैक्षणिक तंत्रज्ञान अर्थात एज्यु-टेक क्षेत्र अधिक वाढीस लागणार असल्याचे लक्षात आल्याने कंपन्या शैक्षणिक तंत्रज्ञान क्षेत्रात उतरत आहेत. मात्र याचा ग्रामीण क्षेत्राला लाभ होत नाही. पुन्हा यातही संगणक साक्षर आणि साधा साक्षर अशी तुलना वाढण्याची भीती आहे. यामुळे ग्रामीण भागातील मुले मागे शिक्षणात मागे राहण्याची शक्यता आहे. या शैक्षणिक तंत्रज्ञानामुळे  गणिताच्या शिकवणीसाठी साध्या संगणकाच्या वापरापासून ते गृहपाठ ऑनलाइन सादर करण्यापर्यंतच्या विविध टप्प्यांचा समावेश होतो. ऑनलाइन शिक्षणासाठी लॅपटॉपचा आणि मोबादलचा वापर हे या क्षेत्रातील पुढचे पाऊल आहे.

भारतासंदर्भात आधीच अनेक  प्रश्न उपस्थित होत आहेत. साधन, संसाधन आणि व्यापकतेच्यादृष्टीने ऑनलाईन शिक्षणासाठी देश वास्तवात तयार आहे का  हे पाहणं गरजेचं आहे. या वास्तवापासून तोंड फिरवून चालणार नाही. कारण देशातील एक मोठी लोकसंख्या अजूनही इंटरनेट सेवेपासून दूर आहे. अशा लोकांच्या मुलांची एक मोठी संख्या आहे, ज्यांच्याजवळ ना टीव्ही आहे, ना स्मार्टफोन. बहुतांश क्षेत्रात आधुनिक तंत्रज्ञान सुविधा नाही. देशात सध्याच्या घडीला 31 टक्के म्हणजे जवळपास 45 कोटी लोकांपर्यंत इंटरनेट पोहचले आहे. या संख्येत वाढ जरी झाली तरी 2021 पर्यंत सत्तर ते पंच्याहत्तर कोटीच्या आसपास ही संख्या जाईल. परंतु, ही संख्यादेखील देशाच्या एकूण लोकसंख्येच्या जवळपास निम्मी आहे.वर्तमान काळात देशात स्मार्टफोनचा वापर करणाऱ्या लोकांची संख्या जवळपास एकोणतीस कोटी आहे. जर यात वाढ होत राहिली तर 2021 पर्यंत सत्तेचाळीस कोटीच्या आसपास जाईल. एका अभ्यासानुसार विविध महाविद्यालयांमध्ये शिक्षण घेणाऱ्या एकूण विद्यार्थ्यांपैकी फक्त साडे बारा टक्के विद्यार्थ्याच्या घरात इंटरनेट सुविधा आहे. उच्च शिक्षण घेणाऱ्या एकूण ग्रामीण विद्यार्थ्यांपैकी केवळ अठ्ठावीस टक्के घरांमध्ये इंटरनेट आहे. देशाच्या विविध राज्यांमध्येही इंटरनेटची परिस्थिती पोषक नाही. पश्चिम बंगाल आणि बिहारसारख्या राज्यांमध्ये तर सात ते आठ टक्के ग्रामीण घरांमध्ये इंटरनेट उपलब्ध आहे. या सगळ्या परिस्थितीवरून देशात आधुनिक तंत्रज्ञान शिक्षणाची अवस्था काय आहे, हे समजून घेता येते. 

मुळात आपल्या ग्रामीण भागात आधुनिक तंत्रज्ञान, इंटरनेट उपलब्ध करून द्यावे लागणार आहे. इंटरनेट, संगणक,लॅपटॉप अथवा यासंबंधीत अनेक गोष्टी अजूनही बहुतांश शिक्षकांना हाताळता येत नाहीत. शाळांमध्ये तशा सोयी नाहीत. शाळांमध्ये प्राथमिक स्तरावर या सगळ्या गोष्टी उपलब्ध करून द्याव्या लागणार आहेत. शिक्षक ही यंत्रे, उपकरणे सराईतपणे हाताळू लागले तरच ते मुलांना व्यवस्थितरित्या शिकवू शकतील. काही शाळांमध्ये गणित पेट्या, विज्ञान पेट्या उपलब्ध आहेत,पण या वस्तू मुले हाताळून फुटतील आणि त्याचा भुर्दंड शिक्षकांना भरावा लागेल म्हणून शिक्षक या वस्तू पेटीच्या बाहेर काढत नाहीत. संगणक आणि लॅपटॉपबाबत असेच घडणार असेल तर मुले *स्मार्ट* कशी बनतील. आज देशात आधुनिक तंत्रज्ञानाची मोठी गरज आहे. याचे धडे आपल्याकडे प्राथमिक स्तरापासूनच द्यावे लागणार आहेत. आजही आपल्या देशात संवाद माध्यमे, काही महत्त्वाचे ऍप्स तयार होत नाहीत, कारण तितके तंत्रज्ञान, ज्ञान इथल्या युवकांना नाही. त्याप्रकारचे शिक्षण आपल्या देशात दिले जात नाही. सरकारने याबाबत काहीच व्यवस्था किंवा तशा संध्या उपलब्ध करून दिल्या नाहीत. मग देशातील तरुण पुढे कसे जातील? भारतात अगोदरच शिक्षणाबाबतीत अनेक समस्या आणि उदासीनता आहेत. शिक्षकांवर अशैक्षणिक कामांचे ओझे आहे. अनेक कारणांनी वर्षभरातल्या संपूर्ण शैक्षणिक सत्रांमध्ये वर्गांचा अभ्यासक्रमदेखील शिक्षक पूर्ण करू शकत नाहीत. त्यामुळे ते आधुनिक तंत्रज्ञान शिकतील कसे आणि मुलांना ते देतील कसे? विशेष म्हणजे  ही परिस्थिती शाळा-कॉलेज सर्वत्र एकसारखी आहे.

या सगळ्यामुळे देशात अजूनही ऑनलाईन शिक्षण प्रणाली व्यावहारिक नाही. ती साधन सुविधेच्या अभावामुळे! वास्तविक या आधुनिक तंत्रज्ञानाच्या माध्यमातून मुलांना आज ऑनलाईन शिक्षण गरजेपेक्षा अधिक देण्याचा प्रयत्न सुरू आहे. एकप्रकारची स्पर्धाच लागली आहे. जर संपूर्ण शिक्षण व्यवस्थाच ऑनलाईन झाली तर शिक्षण आणि विद्यार्थ्यांना कोणत्या दिशेला घेऊन जाईल, हा मोठा चिंतेचा प्रश्न आहे. सध्या देशात आभासी अनुशिक्षण केंद्र बनवण्याच्या स्पर्धाच लागल्या आहेत. अल्पावधीतच असे शिक्षणाचे 'अड्डे' मोठ्या प्रमाणात बनले आहेत. अजूनही सुरूच आहेत. देशात असे वातावरण बनवण्यात आले आहे की, यापुढे शिक्षण विद्यालय आणि वर्गाबाहेर असणार असून ते अधिक प्रमाणात ऑनलाईन अनुशिक्षण संस्थांमध्ये आणि ऑनलाईन वर्गांमध्येच असणार आहे. त्यामुळे शाळांचे, शिक्षकांचे काय होणार, असा सवाल उपस्थित केला जात आहे.

सध्या तरी शिक्षण सामान्य पातळीवर आणणं खूप महत्त्वाचं आहे. ऑनलाईन शिक्षण व्यावहारिक बनवण्यासाठी अजून बराच पल्ला गाठावा लागणार आहे. सध्याच्या घडीला यथोचित शिक्षण उपलब्ध करून देण्यासाठी म्हणून हा आधुनिक तंत्रज्ञान शिक्षणाचा पर्याय होऊ शकत नाही.अशा वेळेला एक समन्वयकारी  आणि सर्वसमावेशक रचना स्थापित करण्याची आवश्यकता आहे, ज्यात आधुनिक तंत्रज्ञान शिक्षण प्रणाली पारंपरिक शिक्षण पद्धतीला फक्त  आवश्यकता पूर्ण करण्यास सहाय्यभूत ठरेल. पारंपरिक शिक्षण पद्धतीला पर्याय म्हणून आधुनिक तंत्रज्ञान शिक्षणाकडे पाहिले जाऊ नये. शिक्षण आणि यावर आधारित अर्थव्यवस्था या दोन्ही गोष्टी सांभाळल्या गेल्या पाहिजेत, अशी शिक्षण व्यवस्था उभी राहिली पाहिजे.-मच्छिंद्र ऐनापुरे, जत जि. सांगली 

Friday, January 15, 2021

एलियन: उत्सुकता आणि चिंता


एलियनबाबत आपल्या सगळ्यांनाच एक प्रकारची उत्सुकता आहे. बऱ्याच लोकांचं म्हणणं आहे की, एलियन असतात तर काही लोकांना अशा प्रकारच्या फक्त कोऱ्या करकरित कल्पना आहेत असं वाटतं. मनुष्य अनेक वर्षांपासून एलियनचा शोध घेत आहे. कधी त्याच्या शोधासाठी दुर्बीणची मदत घेतली जात आहे तर कधी अवकाशात यान पाठवून त्याचा शोध घेतला जात आहे. खूप दिवसांपासून आपल्या पृथ्वीवरून रेडिओ तरंग (संदेश) देखील पाठवले जात आहेत. कारण अवकाशात कुठेतरी माणसांसारख्यांची वस्ती असल्यास ते त्यांना ऐकायला जाईल आणि त्यांच्याकडून काहीतरी प्रतिसाद मिळेल.पण अजूनपर्यंत तरी एलियनने मानवाच्या कोणत्याही संदेशाचे उत्तर दिलेले नाही.

जवळपास शंभर वर्षे उलटून गेली आहेत ,तेव्हापासून आपण ब्रह्मांडात आपले अस्तित्व असल्याचे संदेश प्रसारित करत आहोत. या दरम्यान निर्माण झालेल्या रेडिओ तरंगांनी आतापर्यंत अब्जावधी मैलांचा प्रवास केला असेल. पण एलियनचा प्रतिसाद अजूनपर्यंत मिळालेला नाही. असं का घडलं असेल? याची अनेक प्रकारची कारणे असू शकतात. एक तर आपण जसे काही विचार करतो आहे, तसे काही एलियन ब्रह्मांडात नसतीलच. किंवा ते इतके दूर असतील की, त्यांच्यापर्यंत आपल्या पृथ्वीवरून निघालेले रेडिओ संदेश पोहचू शकलेच नाहीत. अथवा ब्रह्मांडात एकाद्या कोपऱ्यात जे जीवन असेल, ते अजून किटाणू स्वरूपात असतील,त्यांचा अद्याप विकास झाला नसेल.

अवकाशात एलियनच्या शोधासाठी एकवटलेली संस्था-सर्च फॉर एक्स्ट्रा टेरेस्ट्रीयल इंटेलिजेन्स (सेटी)  शी संबंधित शास्त्रज्ञ सेथ शोस्टाक यांच्या म्हणण्यानुसार आपण एलियनची खूप प्रकारची रूपं चित्रपटांमध्ये पाहिली आहेत. त्यामुळे त्यांची एक खास अशी चित्रे आपल्या मनात कोरली गेली आहेत. सेटी गेल्या पन्नास वर्षांपासून अवकाशात एलियनचा शोध घेत आहे.शोस्टाक सल्ला देतात की, आपल्याला ब्रह्मांडात कुठेतरी एलियनचा शोध घेण्यापेक्षा आपल्या भविष्याबाबत विचार करायला हवा. त्यांच्या म्हणण्यानुसार मनुष्य आज कृत्रिम बुद्धिमत्ता असणारी यंत्रणा उभी करण्यात गुंतला आहे. अशात जर ब्रह्मांडात कुठे एलियन असतील तर ते प्रगतीच्या बाबतीत माणसाच्याही अधिक  पुढे निघून गेले असतील. कदाचित जिथल्या कुठल्या ग्रहावर असलेल्या जीवांनी कृत्रिम बुद्धीचा विकास साधला असेल किंवा अशा पद्धतीने बनवलेल्या मशिनीने (रोबोट) त्यांना बनवणाऱ्या जीवांचा खातमा केला असेल. आपल्याकडे आज रोबोट्सच्या माध्यमातून एकापेक्षा एक अनेक क्लिष्ट कामे करवून घेतली जात आहेत. ते बुद्धिमत्तेच्या बाबतीत काही क्षेत्रात माणसाच्याही पुढे गेले आहेत.

असंही होऊ शकेल की, कदाचित उद्या जाऊन रोबोट माणसाच्या काबूतही राहणार नाहीत.माजी अंतराळप्रवासी आणि लेखक स्टुअर्ट क्लार्क म्हणतात की, जर या कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या मशिनी बौद्धिक दृष्ट्या  वेगाने पुढे गेल्या तर ते माणसांचे आदेशही मानणार नाहीत. आणि हे एकदम बरोबरही आहे. पुढे जाऊन हे मानवावरच राज्य करू शकतील. अशा अनेक कल्पना माणसाच्या मनात घर करून आहेत. स्टुअर्ट क्लार्क म्हणतात की, असा विचार करून आपण एलियनला आपल्या शोधाच्या एका मर्यादेत बांधत आहोत. त्यांचे आकार-बिकार, बुद्धिमत्ता,ऊर्जा-ताकद मानवापेक्षाही भिन्न असू शकते. 

एलियनचा शोध घेणारी संस्था-सेटी काही रेडिओ दुर्बिणीच्या साहाय्याने अवकाशातील एलियनचे संदेश ऐकण्याचा प्रयत्न करत आहे. खास करून अशा ठिकाणी जिथे अंतरिक्ष यानांनी नव्या ग्रहांची शक्यता व्यक्त केली आहे. त्यांना अशा ग्रहांवर पाणी आणि हवा असण्याची आशा आहे. शोस्टाकचे म्हणणे आहे की,  मशिनी एलियन ब्रह्मांडमध्ये कुठेही असू शकतील.

अशा एलियनला मोठ्या प्रमाणात ऊर्जेची आवश्यता असणार आहे. त्यामुळे आपल्याला अवकाशात अशा ठिकाणी शोध घ्यावा लागेल, जिथे ऊर्जेचे मोठ्या प्रमाणात स्रोत उपलब्ध असण्याची शक्यता असेल. यासाठी सेटीला आपली दुर्बीण पृथ्वीवर लावण्यापेक्षा अंतरिक्ष यानांसोबत अवकाशात पाठवावे लागतील. एलियनचा शोध घेण्यासाठी दुसरा पर्याय असा असू शकतो, तो म्हणजे पृथ्वीवरून कोणत्या तरी खास ग्रह अथवा ब्रह्मांडाच्या कुठल्या तरी खास दिशेने रेडिओ संदेश पाठवावे लागतील. वास्तविक याला स्टीफन हॉकिंग यांनी विरोध केला होता. कारण त्यांना भीती होती की यामुळे पृथ्वीला धोका पोहचू शकतो. आपल्यापेक्षा अधिक ताकदवान जीव ब्रह्मांडात कुठे तरी असू शकतील आणि आमच्याबाबतीत त्यांना अजून माहिती मिळाली नसेल.पण या रेडिओ संदेशद्वारे ते आपला शोध घेत इकडे येऊ शकतील. यामुळे मानव आणि मानवतेचे भविष्य धोक्यात येऊ शकेल.

एलियनबाबत तऱ्हेतऱ्हेच्या गोष्टी बोलल्या जातात. असं म्हटलं जातं की, काही देशांच्या सरकारांकडे एलियनबाबत खूप काही माहिती आहे, पण ही गोष्ट लोकांपासून लपवली जात आहे. काही शास्त्रज्ञांनी आणि लेखकांनी दावा केला आहे की, एलियन पृथ्वीवर मानवांसोबत राहत आहेत. काम करत आहेत. स्टॅटन फ्रीडमन एक न्यूक्लियर वैज्ञानिक होते, ज्यांचा मृत्यू मे 2019 मध्ये झाला. त्यांनी अमेरिकेतील चर्चित रोजवेल यूएफओ दुर्घटनेचा तपास केला होता. ते त्यांच्या म्हणण्यावर कायम होते की एलियन आपल्यामध्ये आहेत. त्यांनी म्हटलं होतं की, या गोष्टीला अनेकदा पुष्ठी मिळाली आहे की, एलियनने आपल्या पृथ्वीवर अनेकदा भ्रमण केले आहे आणि ते लोकांसमवेत राहत आहेत. एरिया-51 बाबतीत (अमेरिकेतील नेवादाजवळील वाळवंटात दूरदूरपर्यंत एक परिसर आहे. तो म्हणजे एरिया-51. इथे एलियनवर रिसर्च केला जात असल्याचे म्हटले जाते.)  सांगितले जाते की अमेरिकी सरकारने इथे एलियनला लपवले आहे. याची हकीकत काय आहे, या बाबतीत अधिक माहिती उपलब्ध नाही. परंतु पहिल्यांदा अमेरिकी सरकारने एरिया-51 चे अस्तित्व नाकारले होते,पण नंतर याचा स्वीकार केला होता. काहींच्या म्हणण्यानुसार ,तिथे उडत्या तबकडीचे परीक्षण करण्यात आले होते.

एडवर्ड स्नोडन अमेरिकेबाबत अनेक खळबळजनक दावे करत असतात. म्हटलं जातं की  स्नोडन जेव्हा सीआइएमध्ये काम करत होते,तेव्हा त्यांनी गोपनीय माहितीची चोरी केली होती. नंतर ही माहिती उजेडात आणणार असल्याचे म्हटले होते. या माहितीद्वारे असे संकेत मिळतात की अमेरिका टॉल वाइट नावाच्या एलियनकडून संदेश मिळत होते. असा दावा केला जात आहे की या एलियननी नाजीयांना पहिल्या विश्व युद्धात सत्ता मिळवून दिली होती. 

असा दावा आहे की पहिल्या विश्वयुद्धानंतर पुन्हा या एलियननी अमेरिकेला काबूत आणायला सुरुवात केली होती. अमेरिकेच्या कृषी विभागाने काही अशी माहिती शेअर केली आहे,ज्यामुळे असं वाटतं की एरिजोनाच्या टोनटो नेशनल फॉरेस्टमध्ये कदाचित एलियन आहेत. यांची गुप्त ठिकाणे आणि हालचाली पाहिल्याचे दावेही केले गेले आहेत.त्याचबरोबर तिथे उडत्या तबकडी पाहिल्या गेल्याच्या गोष्टीही समोर आल्या आहेत.

रशियाचे एक राजकारणी किरसान इल्युझिनोवने एक चकित करणारा खुलासा केला होता.त्यांचे म्हणणे होते की, 18 सप्टेंबर1997 रोजी एलियन त्यांच्या अपार्टमेंटमध्ये त्यांना भेटायला आला होता. यानंतर एलियनने त्यांचे अपहरण केले होते. ही गोष्ट दोन कारणांनी विश्वसनीय मानली जाते.  एक म्हणजे इल्युझिनोव यांचा ड्रायव्हर, मंत्री आणि सहाय्यक यांनी या गोष्टीला पुष्टी दिली होती की ते रहस्यमयरीत्या गायब झाले होते.

दुसरे कारण रशियानेदेखील मान्य केले होते. वास्तवात रशिया सरकारला ही काळजी होती की, त्यांनी जर एलियनसोबत गोपनीय माहिती शेअर केली असेल तर रशियाला धोका निर्माण होऊ शकतो. रशियाचे माजी पंतप्रधान दमित्री मेदवेदेव यांनी अनेकदा एलियन असल्याबाबत सांगितले होते. एकदा त्यांच्या तोंडून निघाले होते की, एलियन माणसांमध्ये राहत आहेत आणि त्यांच्यासोबत कामही करत आहेत. कॅनडाचे माजी संरक्षण मंत्री पाउल हेलर यांनी दावा केला होता की एलियन पृथ्वीवर येतात. त्यांच्या म्हणण्यानुसार अलीकडच्या काळात त्यांचं येणं-जाणं वाढलं आहे. अनेक देशांमधील अणू ऊर्जा प्रकल्पांबाबत मात्र त्यांना चिंता आहे. एलियननी त्यावर ताबा मिळवला काय?  -मच्छिंद्र ऐनापुरे, जत