Monday, May 23, 2022

जैवविविधतेच्या ऱ्हासाचा परिणाम मानवी मुळावर


नैसर्गिक संसाधनांचे मोठ्या प्रमाणावर होणारे शोषण, शहरीकरण, औद्योगिकीकरण, शिकार आणि जंगलतोड यामुळे पृथ्वीवर मोठे बदल होत आहेत.  प्रदूषित वातावरण आणि निसर्गाच्या बदलत्या मूडमुळे अनेक वनस्पती आणि प्राण्यांच्या प्रजातींचे अस्तित्व धोक्यात आले आहे.  अनेक प्रजाती झपाट्याने नामशेष होत आहेत.  वनस्पती आणि प्राणी पृथ्वीवर एक चांगली आणि आवश्यक अशी परिसंस्था प्रदान करतात.  वन्यजीव हेदेखील आपले मित्र असल्याने त्यांचे संरक्षण करणे अत्यंत गरजेचे आहे.आतापर्यंतच्या संशोधनातून हे समोर आले आहे की, पृथ्वीची परिसंस्था अत्यंत बिघडली आहे.  मानवी हस्तक्षेपासून दूर राहिल्याने  आणि स्थानिक आदिवासींच्या कठोर भूमिकेमुळे केवळ तीन टक्के परिसर पर्यावरणाच्या दृष्टीने सुरक्षित राहिला आहे.  ब्रिटनमधील स्मिथसोनियन पर्यावरण संशोधन केंद्राच्या ( स्मिथसोनियन एनवायरनमेंटल रिसर्च सेंटर) मते, जगातील केवळ 2.7 टक्के जैवविविधता अप्रभावित राहिली आहे, जी 500 वर्षांपूर्वी होती तशीच आहे.  शतकांपूर्वी या भागात आढळणाऱ्या वनस्पती आणि प्राण्यांच्या प्रजाती आजही आहेत.  उर्वरित अप्रभावित जैवविविधता क्षेत्र, तेही ज्या देशांच्या सीमा येतात, त्यापैकी केवळ अकरा टक्के क्षेत्र संरक्षित क्षेत्र म्हणून घोषित करण्यात आले आहे.

अप्रभावित जैवविविधता असलेले बहुतेक क्षेत्र उत्तर गोलार्धात आहेत, जिथे मानवी उपस्थिती कमी आहे, परंतु इतर प्रदेशांप्रमाणे जैवविविधतेत ते समृद्ध नव्हते.  पृथ्वीवरील जैवविविधतेच्या अस्तित्वावर निर्माण झालेल्या संकटाबाबत संशोधकांचे म्हणणे आहे की, मानवाच्या शिकारीमुळे बहुतांश प्रजाती नामशेष झाल्या आहेत, तर इतर काही कारणांमध्ये इतर प्राणी आणि रोगांचे आक्रमण यांचा समावेश आहे.  तथापि, उपग्रह प्रतिमांच्या आधारे, संशोधकांचा असा विश्वास आहे की पृथ्वीवरील 20 टक्के जैवविविधतेचे जतन केले जाऊ शकते जेथे केवळ पाच किंवा त्यापेक्षा कमी मोठे प्राणी नाहीसे झाले आहेत.  परंतु यासाठी, मानवी प्रभावापासून अस्पर्श असलेल्या भागात काही प्रजातींची वस्ती वाढवावी लागेल, जेणेकरून परिसंस्थेत असमतोल निर्माण होणार नाही. वातावरणातील बदलामुळे वाढत्या उष्णतेमुळेही जैवविविधता धोक्यात आली आहे.  अमेरिकेतील अॅरिझोना विद्यापीठातील संशोधकांचा असा विश्वास आहे की पुढील पन्नास वर्षांत वनस्पती आणि प्राण्यांच्या प्रत्येक तीन प्रजातींपैकी एक नामशेष होईल.  संशोधकांनी एक दशकभर जगभरातील 600 ठिकाणी 500 हून अधिक प्रजातींचा अभ्यास केल्यानंतर असे आढळून आले की, बहुतेक ठिकाणी 44 टक्के प्रजाती नामशेष झाल्या आहेत.  या अभ्यासात विविध हंगामी घटकांचा अभ्यास केल्यानंतर संशोधक निष्कर्षापर्यंत पोहोचले आहेत की 2070 पर्यंत उष्णता अशीच राहिल्यास जगभरातील अनेक प्रजाती नामशेष होतील.

वर्ल्ड वाइल्डलाइफ क्राइम रिपोर्ट 2020 नुसार, वन्यजीवांची तस्करी देखील जगाच्या परिसंस्थेसाठी एक मोठा धोका म्हणून उदयास आली आहे.  अहवालानुसार, सर्वाधिक तस्करी सस्तन प्राण्यांची आहे.  वन्यप्राण्यांच्या तस्करीत बावीस टक्के सरपटणाऱ्या प्राण्यांच्या आणि दहा टक्के पक्ष्यांच्या तस्करीच्या घटना घडतात.  तर झाडे आणि वनस्पतींच्या तस्करीचा वाटा 14.3 टक्के आहे. इंटरनॅशनल युनियन फॉर कॉन्झर्व्हेशन ऑफ नेचर (आइयूसीएन) च्या 2021 च्या अहवालानुसार, जगभरातील वन्यजीव आणि वनस्पतींच्या हजारो प्रजाती धोक्यात आहेत आणि येत्या काळात त्यांची संख्या आणि दर वाढू शकतात.  'आइयूसीएन'ने सुमारे एक लाख पस्तीस हजार प्रजातींचे मूल्यांकन केल्यानंतर, यापैकी 37 हजार चारशे प्रजातींचा धोक्याच्या यादीत समावेश केला आहे, त्या नष्ट होण्याच्या मार्गावर आहेत.  सुमारे नऊशे जैविक प्रजाती नामशेष झाल्या आहेत आणि 37 हजारांहून अधिक प्रजाती नामशेष होण्याच्या धोक्याच्या पातळीत आहेत.  जैवविविधतेवरील संकट असेच चालू राहिले तर पृथ्वीवरून प्राणीजगत नामशेष होण्यास शेकडो वर्षे लागणार नाहीत.

जगातील सर्वात वजनदार पक्षी म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या एलिफेंट बर्ड पक्ष्याचे अस्तित्व संपुष्टात आले आहे.  त्याचप्रमाणे आशिया आणि युरोपमध्ये आढळणाऱ्या रोएंदार (केसाळ) गेंड्याच्या प्रजातीही इतिहासाच्या पानांचा एक भाग बनल्या आहेत.  बेटावरील देशांमध्ये आढळणारा डोडो पक्षी नामशेष झाल्यानंतर आता काही विशिष्ट प्रजातींच्या वनस्पतींचे अस्तित्वही धोक्यात आले आहे.पश्चिम आणि मध्य आफ्रिकेतील अतिवृष्टीच्या जंगलात राहणारे जंगली आफ्रिकन हत्ती, आफ्रिकन जंगलात राहणारे काळे गेंडे, पूर्व रशियाच्या जंगलात आढळणारे बिबटे, इंडोनेशियातील सुमात्रा बेटावर आढळणारे वाघही आता नामशेष होण्याच्या मार्गावर आहेत. अलीकडेच 'स्टेट ऑफ वर्ल्ड बर्ड्स' या शीर्षकाच्या एका अहवालात असे समोर आले आहे की, जगातील सुमारे एकोणचाळीस टक्के पक्ष्यांच्या प्रजाती कायमस्वरूपी 'जैसे थे' परिस्थितीत आहेत आणि केवळ सहा टक्के प्रजाती अशा आहेत, ज्यांची संख्या वाढत आहे. अठ्ठेचाळीस टक्के प्रजातींची संख्या घटली आहे.

भारताच्या संदर्भात पक्ष्यांच्या प्रजातींच्या संख्येत झालेली घट पाहिली, तर भारतात चौदा टक्के प्रजातींमध्ये वाढ झाली आहे, फक्त सहा टक्के प्रजाती स्थिर आहेत, तर ऐंशी टक्के प्रजाती कमी झाल्या आहेत.  यापैकी पन्नास टक्के प्रजातींच्या संख्येमध्ये लक्षणीय घट झाली आहे आणि तीस टक्के प्रजातींमध्ये थोडीशी घट झाली आहे.

वार्षिक गणनेमध्ये आता हवामानातील बदल आणि जंगलतोड यामुळे दरवर्षी पक्ष्यांच्या संख्येत आणि विविधतेमध्ये पक्ष्यांची संख्या कमी होत आहे.  उत्तराखंडमधील हिमालयीन भागातील पक्ष्यांवर संशोधनाचे निष्कर्षही धक्कादायक आहेत.  तिकडे वनक्षेत्रात मानवी हस्तक्षेप, जंगलतोड आणि झपाट्याने वाढणारे प्रदूषण यामुळे पक्ष्यांची संख्या साठ ते ऐंशी टक्क्यांनी घटली आहे.  डेहराडून स्थित सेंटर फॉर इकॉलॉजी, डेव्हलपमेंट अँड रिसर्च (सेडर) आणि हैदराबाद-आधारित सेंटर फॉर सेल्युलर अँड मॉलिक्युलर बायोलॉजी (सीसीएमबी) चे संशोधक 2016 पासून हिमालयातील उंच प्रदेशात हे संयुक्त संशोधन करत आहेत. मात्र, जगभरातील जंगलांचे अतिक्रमण, जंगलतोड, वाढते प्रदूषण आणि पर्यटनाच्या नावाखाली होणारी अनावश्यक कामे यामुळे जैवविविधता ज्या प्रकारे धोक्यात येत आहे, ते पर्यावरण संतुलन बिघडल्याचे स्पष्ट लक्षण असल्याचे पर्यावरण शास्त्रज्ञांचे म्हणणे आहे.  त्यात लवकरच सुधारणा करण्यासाठी ठोस पावले उचलली नाहीत, तर येणाऱ्या काळात त्याचा फटका मोठ्या तोट्याच्या रूपाने सहन करावा लागणार आहे.

विकासाच्या नावाखाली जंगलतोड अशीच सुरू राहिली आणि पशू-पक्ष्यांना त्यांच्या अधिवासापासून दूर नेले, तर पृथ्वीवरून एक एक करून या प्रजाती नष्ट होतील आणि भविष्यात संपूर्ण मानव जातीला त्यातून निर्माण होणाऱ्या भीषण समस्या आणि धोक्यांना तोंड द्यावे लागेल.  जैवविविधतेच्या ऱ्हासाचा थेट परिणाम शेती आणि अन्नधान्य उत्पादनावर भविष्यात होईल, असे शास्त्रज्ञांचे मत आहे.  त्यामुळे पृथ्वीवरील जैवविविधता टिकवून ठेवण्यासाठी आपण पर्यावरणाचा समतोल ढासळू न देणे सर्वात महत्त्वाचे आहे.-मच्छिंद्र ऐनापुरे, जत जि. सांगली 

Friday, May 20, 2022

दहशतवादाची पाळेमुळे खोलवर


 सर्व त्या दक्षता घेतल्या जात असताना, काटेकोरपणा पाळला जात असताना आणि शोधमोहीम राबवण्यात येत असूनही काश्मीर खोऱ्यातील दहशतवाद संपण्याचे नाव घेत नाही, त्यामुळे त्याची काही कारणे आता स्पष्ट होऊ लागली आहेत.  काश्मीर विद्यापीठाचा एक प्राध्यापक, सरकारी शाळेतील शिक्षक आणि काश्मीर पोलिसांतील एका कर्मचाऱ्याच्या अटकेमुळे दहशतवाद्यांना कुठून कुठून  खतपाणी घातले जात आहे, हे आता उघड झाले आहे.  काश्मीर विद्यापीठातील रसायनशास्त्राचा प्राध्यापक विद्यार्थ्यांमध्ये फुटीरतावादी विष पेरत होताच पण अनेक वेळा निदर्शने आणि दगडफेकीतही त्याचा सहभाग होता. अशाच प्रकारे सरकारी शाळेतील शिक्षकही विद्यार्थ्यांच्या मनात दहशतीचे बीज पेरत होता.  अनेक प्रसंगी तो हल्लेखोरांमध्येही सामील होता.  याशिवाय अटक करण्यात आलेला हा पोलीस कर्मचारीदेखील दहशतवाद्यांचा भूमिगत समर्थक म्हणून काम करत होता.  या तिघांच्या अटकेमुळे दहशतवाद्यांसाठी काम करणाऱ्या इतरही स्रोतांची माहिती मिळवण्याचे प्रयत्न होतील आणि त्यांचा खात्मा करण्याच्या दिशेने पुढेही जाता येईल, यात शंका नाही.  तसं पाहायला गेलं तर ही काही पहिली घटना नाही. याआधीही काश्मीर विद्यापीठातील काही प्राध्यापक दहशतवादी कारवायांमध्ये सहभागी असल्याचे समोर आले आहे.  तसेच देशातील इतर विद्यापीठांमध्येही अशा लोकांची ओळख पटली, जे दहशतवादी संघटनांना माहिती पुरवणे, कट रचणे आदी कामात मदत करत होते. 

दहशतवादी संघटना आपल्या लोकांना विविध सरकारी खात्यांमध्ये घुसवण्याचा किंवा त्यामध्ये काम करणाऱ्या लोकांना आपल्याकडे खेचण्याचा प्रयत्न करत असतात.  लष्कर आणि पोलिसांमध्येही ते आपल्या लोकांना घुसवण्याचा प्रयत्न करत आले आहेत.  अशा प्रकारे त्यांना माहिती सहज मिळते आणि त्यांचे षडयंत्र यशस्वी करणे सोपे जाते.  त्यांना पाठबळ देणारे शाळा आणि विद्यापीठातील शिक्षक त्यांच्या हाताला लागले तर  दहशतवाद्यांची नवी पिढी तयार करण्यात त्यांना त्यांची चांगली मदत होते. यामुळेच काश्मीरमधील दहशतवादी संघटनांचा नायनाट करणे कठीण झाले आहे कारण त्यात तरुणांची भरती थांबलेली नाही. ती अव्याहतपणे चालू आहे.  शाळा- विद्यापीठ- कॉलेजांतील काही शिक्षक त्या तरुणांच्या मनामध्ये दहशतवाद पसरवण्याचे काम करतात.  कुठलीही विचारधारा पसरवायची असेल आणि कायमस्वरूपी पेरायची असेल तर ती शैक्षणिक संस्थांमध्ये लावावी, असे म्हणतात.  दहशतवादीही हेच तत्व पाळतात.  अनेक मोठ्या दहशतवादी घटनांमध्ये उच्चशिक्षित तरुणांचा सहभाग असल्याचे आढळून आले आहे,यात आश्चर्य नाही.  त्याचप्रमाणे पोलिसांमध्ये दहशतवाद्यांचे समर्थक असल्याने त्यांना त्यांचे कारस्थान पार पाडण्यास आणि सुरक्षितपणे पळून जाण्यास मदत होते.

काश्मीरमध्ये दहशतवाद्यांना पुन्हा मुख्य प्रवाहात आणण्यासाठी ज्यांना आत्मसमर्पण करायचे आहे, त्यांना पोलिसात नोकरी दिली जाईल, अशी योजना आखण्यात आली होती.  या योजनेंतर्गत अनेक दहशतवादी पोलिसातही भरती झाले. कदाचित यामुळे सुरक्षा दलांना दहशतवाद्यांच्या कारवायांची माहिती मिळण्यास मदत होत असावी.  पण या योजनेंतर्गत दहशतवाद्यांना आपल्या लोकांना पोलीस दलात सामावून घेण्याचा सोपा मार्गही मिळाला.  अनेक ठिकाणी पोलीस छापे टाकण्यासाठी पोहोचले की तेथून आधीच दहशतवादी सुरक्षित ठिकाणी पोहोचतात यात नवल नाही.  सुरक्षा दलांच्या ताफ्यांवर झालेल्या हल्ल्यांमध्येही माहिती वगैरे पुरवण्यात अशा जवानांची भूमिका नाकारता येत नाही. त्यामुळे आता अशा लोकांना ओळखण्यासाठी गुप्तचर यंत्रणा आणि सुरक्षा दलांनी स्वतंत्र योजना तयार करण्याची गरज आहे. बरीच सावधानताही बाळगावी लागणार आहे.-मच्छिंद्र ऐनापुरे, जत जि. सांगली

प्रदूषणाचे वाढते संकट


 प्रदूषणामुळे होणाऱ्या मृत्यूंबाबत पुन्हा एकदा धक्कादायक आकडेवारी समोर आली आहे.  नवीनतम लॅन्सेट अहवाल सांगतो की 2019 मध्ये जगभरात प्रदूषणामुळे 90 लाख मृत्यू झाले.  यातील पंचाहत्तर टक्के म्हणजेच 66 लाख साठ हजार मृत्यू हे केवळ वायू प्रदूषणामुळे झाले, तर 13 लाखांहून अधिक लोक जलप्रदूषणाचे बळी ठरले.  म्हणजेच जगातील प्रत्येक सहावा मृत्यू कोणत्या ना कोणत्या प्रदूषणामुळे झाला आहे. जगभरातील एकूण मृत्यूंपैकी सोळा टक्के मृत्यू प्रदूषणामुळे होतात, हे 90 लाखांच्या आकडेवारीवरूनही दिसून येते.  भारताच्या संदर्भात सांगायचे तर प्रदूषणामुळे होणाऱ्या मृत्यूंच्या आकडेवारीनुसार  इतर देशांच्या तुलनेत परिस्थिती खूपच गंभीर आहे.  एकट्या 2019 वर्षामध्ये भारतात सोळा लाखांहून अधिक लोकांचा वायू प्रदूषणामुळे मृत्यू झाला आहे. आणखी एक गोष्ट लक्षात घेण्यासारखी आहे,ती म्हणजे घरगुती वायू प्रदूषणाच्या तुलनेत औद्योगिक वायु प्रदूषण आणि रासायनिक प्रदूषणामुळे अधिक विनाश होत आहे आणि हे केवळ भारतातच नाही तर जगभरातही घडत आहे.

वास्तविक, संपूर्ण जगासाठी प्रदूषण ही एक गंभीर समस्या बनली आहे.  आणि ही एक-दोन दशकांची देणगी नाही, तर याचा परिणाम विसाव्या शतकातच दिसू लागला होता.  जगात औद्योगिक विकासाचे चाक ज्या वेगाने फिरले, त्या वेगाने विकासासोबत प्रदूषणही पसरले.  जगभरातील कारखाने, कारखान्यांपासून ते लघुउद्योगांपर्यंत प्रदूषणाचे प्रमुख कारण बनले आहेत.  त्यामुळेच आज जमिनीपासून वातावरणापर्यंत विषारी रसायने आणि विषारी वायूंचे प्रमाण वाढत आहे.

लॅन्सेट अहवाल सांगतो की 2019 मध्ये सुमारे नऊ लाख लोकांचा मृत्यू केवळ शिसे आणि इतर विषारी रसायनांच्या संपर्कात आल्याने झाला.  आजही काही विकसित देश वगळता जगातील निम्म्याहून अधिक देशांमध्ये उद्योगांमुळे प्रचंड प्रदूषण होत असून अशा उद्योगांतील कामगार अत्यंत धोकादायक परिस्थितीत काम करत आहेत.  कोळशावर चालणारी वीज केंद्रे वायू प्रदूषणाचे प्रमुख कारण आहेत.  असे मोजकेच देश आहेत की ज्यांना कोळशावर आधारित वीज केंद्रांपासून मुक्ती मिळू शकली आहे, अन्यथा आजही बहुतांश देशांत वीज केंद्रे कोळशावर अवलंबून आहेत.  वाहनांमधून निघणारा धूर आणि घरगुती वापरासाठी लागणारे इंधन हेही वायू प्रदूषणाची प्रमुख कारणे आहेत.  विकसनशील आणि गरीब देशांमध्ये या समस्येने भयंकर स्वरूप धारण केले आहे. प्रदूषणाबाबत जग गंभीर नाही, असंही नाही.  तीन दशकांहून अधिक काळापासून विकसित देशांच्या नेतृत्वात पृथ्वी वाचवण्यासाठी मोहीम सुरू आहे.  पर्यावरणासंदर्भात दरवर्षी संमेलने व बैठका होत आहेत.  टोकियो करार, पॅरिस करार, ग्लासगो करार असे ठरावही समोर आले आहेत.  पण गंमत अशी की, प्रदूषण कमी होण्याऐवजी ते वाढतच आहे आणि ज्यांना प्रदूषण कमी करण्यासाठी सर्वात जास्त हातभार लावायचा आहे ते मात्र मागे मागे राहत आहेत.

गरीब आणि विकसनशील देशांना त्यांच्या मर्यादा असतात.  प्रदूषण थांबवण्याच्या उपाययोजनांसोबतच त्यांच्या आर्थिक स्रोतांकडेही लक्ष द्यावे लागते.  तथापि, भारताने गेल्या काही वर्षांत वायू आणि जल प्रदूषणाचा सामना करण्यासाठी सक्रियता दाखवली आहे.  परंतु आपण ज्या व्यवस्थेत अनेक दशकांपासून आहोत, त्यामध्ये प्रदूषणाचा मुकाबला करणे आता सोपे राहिलेले नाही.  त्यामुळे ते एक मोठे आव्हान बनत चाललं आहे.


देशी वृक्ष लागवडीचा आग्रह वाढला


तापमानवाढीमागे अनेक कारणे असली तरी भारतात परदेशी वृक्षांची संख्या वाढल्यामुळे स्थानिक पातळीवर तापमानवाढ होत असल्याचा दावा अभ्यासकांनी केला आहे.  त्यामुळे विदेशी झाडांना रामराम ठोकून  यापुढे देशी वृक्ष लावण्यावर शासकीय आणि खासगी पातळीवर वेगाने प्रयत्न व्हायला हवेत. तापमानवाढीबरोबरच विदेशी झाडांच्या लागवडीमुळे आणखीही काही प्रश्न निर्माण झाले आहेत. या झाडांच्या मुळांची रचना ही उथळ स्वरूपाची असून आणि लाकूडही ठिसूळ असल्याने वादळ वाऱ्यात ही झाडे तग धरत नाहीत.नागरिकांच्या आरोग्याशी आणि अर्थकारणाशी ही बाब थेट जोडलेली असल्याने यापुढे शासकीय वृक्ष लागवड कार्यक्रमातून विदेशी वृक्ष प्रजातींना बाजूला ठेवून स्थानिक वृक्ष प्रजातींना प्राधान्य देतानाच शासनाच्या महसूल, वन,पर्यावरण सामाजिक वनीकरण या विभागांना शासनाने तशा सूचना द्यायला हव्यात.गेल्या तीन दशकात महाराष्ट्रात सामाजिक वनीकरण व वनखात्याकडून मोठ्या प्रमाणावर केलेल्या विदेशी वृक्ष प्रजातींच्या लागवडीमुळे स्थानिक प्रजाती नामशेष होण्याच्या मार्गावर आहेत.जलद वाढणारी झाडे म्हणून या वृक्ष प्रजातींचे शासनाकडून मोठ्या प्रमाणात प्रमोशन करण्यात आले. गेल्या 30-40 वर्षात झालेल्या या विदेशी वृक्ष प्रजातींच्या लागवडीमुळे अनेक गंभीर परिणाम पर्यावरणावर  आता दिसून येत आहेत.  40 वर्षांपूर्वी आयात केलेल्या या वृक्ष प्रजाती येथील निसर्गामध्ये ठाण मांडून बसल्याने स्थानिक वृक्ष प्रजाती मात्र धोक्यात आल्या आहेत.

परदेशी वृक्ष प्रजातींपैकी सुरु, निलगिरी, ऑस्ट्रेलियन ऑकेशिया यासारखे वृक्ष हे जमिनीतील पाणी मोठ्या प्रमाणात शोषून घेतात. या झाडांच्या पानांचे आणि फांद्यांच्या अवशेषांचे लवकर विघटन होत नाही.परिणामी जमिनीवरील पानांचा थर बराच काळ राहिल्याने या झाडांखाली कोणतेही गवत उगवत नाही. अशा झाडांच्या खालील जमिनी आम्लयुक्त व नापिक होतात. या झाडांचे लाकूड ठिसूळ असल्याने इमारती लाकडासाठीही याचा उपयोग होत नाही.त्यामुळे शेतकऱ्यांनाही अशी झाडे फायद्याची नाहीत.या झाडांवर पक्षी व प्राणी बसत नाहीत.पक्ष्यांचा अधिवास नष्ट होऊन पक्ष्यांचा वावर दुर्मिळ होत चालला आहे.  स्थानिक वृक्ष प्रजाती या येथील परिसंस्थेतील असल्यामुळे निसर्ग नेहमीच समृद्ध ठेवतात.औषधी गुणधर्माबरोबरच अनेक स्थानिक वृक्ष प्रजातींकडून मोठ्या प्रमाणात ऑक्सिजन निर्मितीही  होत असते.

एक झाड दरवर्षी 22 किलोग्रॅम कार्बन डायॉक्साईड शोषून घेते.एखाद्या वृक्षाच्या पृष्ठभागाचे क्षेत्रफळ जर शंभर  चौरस मीटर असेल तर ते ताशी सव्वाशे ते अडीचशे ग्रॅम कार्बन डायॉक्साईडचे शोषण करते. एक हेक्टर क्षेत्राच्या जमिनीवर वाढणाऱ्या वनस्पती कालांतराने वृक्ष होतात आणि 20 वर्षात 5 ते 45 लाख टन कार्बन डायॉक्साईडचे शोषण करतात. एवढंच नव्हे तर या प्रक्रियांमध्ये वनस्पती आपल्याला पाहिजे असलेला प्राणवायू वातावरणात सोडून देतात. पानांनी डवरलेले मोठे झाड दरवर्षी 10 व्यक्तींना वर्षभर पुरेल एवढा प्राणवायू हवेत सोडतात. पृथ्वीच्या वातावरणातील प्राणवायू बहुतांशी वनस्पतींनी प्राणिमात्रांना बहाल केलाय. एक वृक्ष सरासरी सव्वाशे किलोग्रॅम प्राणवायू हवेत सोडून देतो. अर्थात ही आकडेवारी जमिनीचा पोत, वनस्पतीचा प्रकार, भौगोलिक स्थान आदी अनेक घटकांवर अवलंबून असते.

वनस्पती त्यांची वाढ होताना कार्बन डायॉक्साईड शोषून घेतात म्हणून हवा शुद्ध व्हायला मोठी मदत होते. पुरेसे वाढलेले वृक्ष वेगवेगळ्या प्रमाणात कार्बन डायॉक्साईड शोषून घेतात. अशी झाडे शक्यतो स्थानिक जागेत लवकर वाढणारी, टिकावू, विस्तारित आणि मोठ्या पानांची असावीत. हे संशोधन गुजरात इकॉलॉजिकल एज्युकेशन अँड रिसर्च' या संस्थेने केले होते. त्यांच्या निष्कर्षाप्रमाणे भारतातील सागवृक्ष मोठ्या प्रमाणात हवेतील कार्बन डायॉक्साईड शोषून घेतात. त्यानंतर वटवृक्ष, निलगिरी (युकॅलिप्टस ग्लॉबुलस), सुरू, कडुनिंब आणि बाभूळ या वृक्षांचे क्रमांक लागतात. भारतातील पिंपळवृक्ष हवेत भरपूर ऑक्सिजन सोडतो. पिंपळवृक्ष रात्रीपेक्षा दिवसा जास्त ऑक्सिजन हवेत सोडतो. तुळसीचे रोप चांगल्या प्रमाणात कार्बन डायॉक्साईड शोषून घेते आणि प्रतिदिन 20 तास प्राणवायू सोडते. मात्र हे रोप आकाराने लहान असते. काही वनस्पती फोटॉन्स नसले (प्रकाश नसला) तरीही आजूबाजूला रात्रभर प्राणवायू सोडतात. त्यामध्ये कोरफड (घृतकुमारी), कुंडीत लावलेला मनी प्लॅन्ट, जरबेरा आदी सहभाग आहे. या शोभिवंत वनस्पती घरात परिसरात वाढतात.

रस्त्यांच्या दुतर्फा किंवा घराच्या बाजूला ताम्हन, बहावा, पळस,पांगाराकाटेसावर यांसारख्या स्थानिक वृक्ष प्रजातींची लागवड केल्यास सुंदर दिसण्याबरोबरच या झाडांच्या खोड,साल,पाने व फुले यांचा औषधी वापर करता येईलच या झाडांमुळे पक्षी ,फुलपाखरे व किटकही वृंद्धीगत होतील.त्यामुळे शासनाने आता देशी वृक्ष प्रजातींच्या लागवडीसाठी ठोस उपाययोजना करायला हव्यात.

 ऐन उन्हाळय़ात परदेशी झाडांची पानगळ होते. त्यामुळे एप्रिल, मे महिन्यांत सूर्याची प्रखर किरणे थेट जमिनीवर पडतात. परिणामी, जमिनीच्या पृष्ठभागावरील तापमानात वाढ होते, असे अभ्यासकांचे म्हणणे आहे.देशातील एकूण वृक्षसंपदेच्या सुमारे 40 टक्के झाडे परदेशी असल्याचा ‘नेचर फॉरएव्हर’चा दावा आहे. देशातील परदेशी झाडांपैकी 55 टक्के अमेरिकेतील, 10 टक्के आफ्रिकेतील, 15 टक्के युरोपातील आणि 20 टक्के ऑस्ट्रेलियातील आहेत.

देशातील परदेशी झाडांच्या जातींची संख्या सुमारे 18 हजारांवर असून यांपैकी 25 टक्के पर्यावरणाला अधिक मारक आहेत. देशाचा विचार करता गुजरात, गोवा, केरळ आणि ईशान्येकडील राज्ये वगळता अन्य राज्यांत परदेशी झाडांची संख्या मोठी आहे.

‘नेचर फॉरएव्हर सोसायटी’ या पर्यावरणासाठी कार्यरत स्वयंसेवी संस्थेचे अध्यक्ष मोहम्मद इस्माईल दिलावर यांनी दिलेल्या माहितीनुसार, देशी झाडांची पानगळ शिशिर ऋतूत (माघ, फाल्गुन) म्हणजे हिवाळय़ात होते. सूर्यप्रकाश कमी झाल्यामुळे प्रकाश संश्लेषणाची क्रिया मंदावते, त्यामुळे पानांतील हरितद्रव्य कमी होऊन पाने पिवळी पडून गळून पडतात. वसंत ऋतूत देशी झाडांना पालवी फुटते, झाडे हिरवीगार होतात. उन्हाळय़ात देशी झाडांची पाने सूर्याच्या प्रखर किरणांना जमिनीवर पोहोचण्यापासून अडवतात आणि जमिनीचे तापमान वाढण्यास प्रतिबंध होतो. देशी झाडे तापमानवाढ रोखण्यास मदत करतात.

परदेशी झाडांची पानगळ मात्र वसंत ऋतूत (चैत्र, वैशाख) म्हणजे ऐन उन्हाळय़ात होते. त्यामुळे उन्हाळय़ात सूर्याची प्रखर किरणे थेट जमिनीवर पडतात आणि जमिनीच्या पृष्ठभागावरील तापमानात वाढ होते. परिणामी, स्थानिक पातळीवरील तापमान वाढ रोखण्यात परदेशी झाडे निरुपयोगी ठरतात, असे अभ्यासकांचे म्हणणे आहे. सामाजिक वनीकरण योजनेअंतर्गत झाडे लावण्याची मोहीम राज्यात राबविली गेली. या मोहिमेत अनेक परदेशी झाडांची लागवड केली गेली. माळराने केवळ हिरवीगार व्हावीत, यासाठी आकेशिया जातीच्या झाडांची लागवड मोठय़ा प्रमाणात झाली. पण, ही झाडे जमिनीतील पाणी मोठय़ा प्रमाणावर शोषून घेतात, ती पर्यावरणास हानी पोहोचवतात. साहजिकच आता देशी वृक्ष लागवडीचा आग्रह वाढायला हवा. -मच्छिंद्र ऐनापुरे, जत जि. सांगली

Thursday, April 14, 2022

जगाला अंतराळ युद्धाचा गंभीर धोका


जो कोणी अंतराळात वर्चस्व गाजवेल तो जगातील सर्वात मोठा सम्राट असेल.  गेल्या वर्षी रशियाने आपल्या एका उपग्रहावरून क्षेपणास्त्र हल्ला करून दुसरा उपग्रह पाडला होता.  तेव्हापासून रशियाच्या या पावलाकडे अंतराळ युद्धाच्या आघाडीत रुपांतर करण्याच्या दिशेने एक प्रमुख रणनीती म्हणून पाहिले जात आहे.  इतकंच नाही तर चीन अंतराळ युद्धासाठीही खूप वेगाने तयारी करत आहे. रशिया आणि युक्रेनमधील युद्ध आता अवकाशात पोहोचले आहे.  रशियाच्या अंतराळ संस्थेच्या प्रमुखाने अमेरिकेला धमकी दिली आहे की मॉस्कोवर लादलेल्या निर्बंधांमुळे अवकाशस्थानक (स्पेस स्टेशन- आयएसएस) वरील दोन्ही देशांमधील सहकार्य संपुष्टात येऊ शकते.  रशियाने असेही म्हटले आहे की आमच्याकडे आयएसएस खाली पाडण्याचे पर्यायही उपलब्ध आहेत, ज्याचा फटका भारत आणि चीनलाही  सहन करावा लागू शकतो.  आता अशी बातमी आहे की अमेरिकन स्पेस एजन्सी - नासा देखील या स्पेस स्टेशनमधील रशियाचे सहकार्य संपवण्याच्या तयारीत आहे.  अमेरिका आता जपानच्या मदतीने ते चालवणार असल्याची चर्चा आहे.

रशिया आणि अमेरिका यांचे अंतराळ क्षेत्रात जवळपास तीन दशकांपासून घनिष्ठ सहकार्य राहिले आहे.  मात्र युक्रेनवरील हल्ल्यामुळे संतप्त झालेल्या अमेरिकेसह संपूर्ण युरोपने रशियावर अनेक निर्बंध लादले आहेत. त्यामुळे रशियाची अंतराळ मोहीमही या निर्बंधांच्या नियंत्रणाखाली आली आहे. साहजिकच  रशिया-युक्रेन युद्धाचा परिणाम अवकाशातही दिसू शकतो, अशी भीती व्यक्त केली जात आहे. राष्ट्राध्यक्ष व्लादिमीर पुतिन आणि रशियन अंतराळ संस्था रोसकॉसमॉसचे प्रमुख दिमित्री रोगोझिन यांनीही अमेरिकेच्या निर्बंधांविरोधात तीव्र नाराजी व्यक्त केली आहे.  रोगोझिनने अशी धमकीही दिली होती की या निर्बंधांमुळे अवकाशस्थानक (स्पेस स्टेशन) कधीही भारत किंवा चीनवर आदळू शकते.  अमेरिकेला हेच हवे आहे का, याचे उत्तर आपल्याला लवकरच मिळेल.  रशियाने पाश्चात्य देशांसाठी उपग्रह सोडण्यास नकार देण्याची धमकीही दिली आहे.  रशियन इंजिन स्पेस स्टेशनच्या हालचाली नियंत्रित करतात.  युक्रेनवरील हल्ल्यासंदर्भात रशियन सैन्याच्या प्रत्येक हालचालीवर अमेरिका अंतराळातून लक्ष ठेवून आहे.

काही दिवसांपूर्वी युक्रेनमध्ये चौसष्ट किलोमीटर लांबीच्या रशियन लष्करी ताफ्याचे छायाचित्र व्हायरल झाले होते.  यामध्ये रशियन सैन्याचा ताफा युक्रेनच्या दिशेने जाताना दिसला.  अमेरिकेकडून मिळालेल्या या उपग्रह छायाचित्रांच्या मदतीने युक्रेनचे लष्कर आपल्या लष्कराला सहज लक्ष्य करत असल्याचे रशियाला वाटत आहे.  याद्वारे युक्रेनच्या लष्कराला कोणत्या भागात किती रशियन सैन्य आहे हे सहज कळू शकते. अंतराळातून रशियाच्या सैन्याच्या हालचाली टिपून  अमेरिका अशा प्रकारे युक्रेनला मदत करत असल्याचे रशियाला कळून चुकले आहे. जगातील मोजक्याच देशांच्या सैन्याकडे उपग्रहाद्वारे छायाचित्रे घेण्याची सोय उपलब्ध आहे.  मात्र, आता अनेक कंपन्याही या व्यवसायात आल्या आहेत.  अशा परिस्थितीत त्यांची सामायिक ताकद रशियापेक्षा कितीतरी जास्त असू शकते, अशी भीती व्यक्त केली जात आहे.  अशी माहिती देण्याचा एक फायदा असाही आहे की पाश्चिमात्य देश आपले सैन्य थेट युक्रेनमध्ये पाठवण्याऐवजी या छायाचित्रांद्वारे अचूक माहिती देत ​​आहेत आणि या छायाचित्रांच्या आधारे युक्रेनकडून रशियन सैन्याला वेगाने प्रत्युत्तर दिले जात आहे.

अलीकडेच 'स्पेसएक्स'चे मालक एलोन मस्क यांनी देखील युक्रेनला मदत करण्याची घोषणा केली होती.  'स्पेसएक्स' ही केवळ अमेरिकेमधीलच नव्हे तर जगातील सर्वात मोठी खासगी अंतराळ कंपनी आहे.  स्पेसएक्स युक्रेनला केवळ उपग्रहांवरील छायाचित्रेच नाही तर संवाद साधने देखील देऊ शकते.  इलॉन मस्कने युक्रेनला त्याच्या हाय-स्पीड इंटरनेट सेवा, स्टारलिंक सिस्टीममध्ये प्रवेश देण्याची ऑफर दिल्याचेही अहवाल आले आहेत.  अशा स्थितीत रशियाने युक्रेनमधील इंटरनेट सेवा आणि दळणवळण बंद केले तरी त्याला स्टारलिंककडून या सेवा मिळत राहतील.

रशियन स्पेस एजन्सीचे प्रमुख रोगोझिन म्हणाले की जर आमच्याशी सहकार्यात व्यत्यय आला तर आंतरराष्ट्रीय अंतराळ स्थानक अनियंत्रितपणे कक्षेच्या बाहेर जाण्यापासून आणि ते अमेरिका किंवा युरोपमध्ये पडण्यापासून आम्हाला कोण रोखू शकणार नाही. हे 500 टन वजनाचे अंतराळस्थानक भारत किंवा चीनवरही पडू शकते, अशी भीतीही त्यांनी व्यक्त केली.  रोगोझिन म्हणाले - 'अंतराळस्थानक रशियावरून उड्डाण करत नाही, त्यामुळे सर्व जोखीम तुमचीच आहे. तुम्ही त्यासाठी तयार आहात का?' असा सवालही उपस्थित केला आहे.  अंतराळवीर त्यात आठवडे किंवा महिनोन्महिने राहतात आणि विविध प्रयोग, संशोधन  करतात.  1998 मध्ये रशिया, अमेरिका, जपान, कॅनडा आणि युरोपच्या मदतीने ही मोहीम सुरू करण्यात आली होती.  आतापर्यंत वीसहून अधिक देशांतील दोनशेहून अधिक अंतराळवीरांनी या स्थानकाला भेट दिली आहे.  आयएसएस कार्यक्रमात रशिया आणि अमेरिका हे प्रमुख देश सहभागी आहेत. त्यांची यातील गुंतवणूक मोठी आहे. कॅनडा, जपान, फ्रान्स, इटली आणि स्पेन यासारखे अनेक युरोपीय देशही यामध्ये सहभागी आहेत. विशेष म्हणजे 2 नोव्हेंबर 2000 रोजी एक मानव प्रथमच अवकाश स्थानकावर पोहोचला होता.  तेव्हापासून ते अवकाशस्थानक आजतागायत कधीच रिकामे राहिलेले नाही.  या मोहिमेवर आतापर्यंत शंभर अब्ज डॉलर्सपेक्षा जास्त खर्च आला आहे.  सुमारे पंच्याहत्तर ट्रिलियन रुपयांपासून बनवलेली ही जगातील सर्वात महागडी वस्तू आहे.  पृथ्वीपासून शंभर किलोमीटर अंतरावर अंतराळ सुरू होते.  अंतराळ स्थानक सुमारे 400 किमी उंचीवर आहे.  ते एका ठिकाणी स्थिर नसते.  ते ताशी अठ्ठावीस हजार किलोमीटर वेगाने पृथ्वीभोवती फिरते.  एवढ्या वेगाने फिरणारे हे स्थानक  नव्वद मिनिटांत पृथ्वीला एक प्रदक्षिणा पूर्ण करते.

रशिया आता स्वतःचे स्पेस स्टेशन बनवण्याची आणि व्यवस्थापित करण्याची योजना आखत आहे, जे त्याला 2030 पर्यंत कक्षेत स्थापित करायचे आहे.  इंटरफॅक्सच्या अहवालानुसार, रशियाचे स्पेस मॉड्यूल एनर्जीया कॉर्पोरेशन तयार करत आहे.  त्याची किंमत सध्या 5 अब्ज डॉलर एवढी आहे.  विशेष म्हणजे रशियानेच 2025 पर्यंत आयएसएसपासून वेगळे होण्याची घोषणा केली आहे.  रशियाच्या या वक्तव्यानंतर अमेरिकी अंतराळ संस्था नासानेही रशियाच्या मदतीशिवाय आंतरराष्ट्रीय अंतराळ स्थानक चालवण्याचे मार्ग शोधण्यास सुरुवात केली आहे.तरीही त्याच्यासाठी हे सोपे असणार नाही.  आयएसएस मोहिमेतील अमेरिकेचे काम येथे येणाऱ्या अंतराळवीरांसाठी खाण्यापिण्यापासून ते या आणि इतर आवश्यक गोष्टींपर्यंत ऊर्जा उपलब्ध करून देणे हे आहे.  स्टेशनसाठी ऑपरेशनल आणि तांत्रिक सहाय्य प्रदान करणे हे रशियाचे काम आहे.  अशा स्थितीत नासाला ते चालवण्याचा नवा मार्ग शोधावा लागणार आहे. 'आयएसएस'ची कक्षा आणि अंतराळातील जागा ठरवण्याचे काम रशियन इंजिन करतात आणि रशिया त्यांच्यावर नियंत्रण ठेवतो.  जर रशिया यापासून वेगळे झाला, तर हे स्टेशन अनियंत्रितपणे कक्षेबाहेर जाईल, ज्यामुळे ते पृथ्वीवर पडू शकते.

खरे तर युद्ध आता जल, जमीन आणि आकाशात म्हणजे अवकाशात पोहोचले आहे.  या युद्धात रशिया आणि अमेरिका हे मोठे खेळाडू म्हणून पुढे आले आहेत.  तसे पाहता, अमेरिका, रशिया आणि चीन अनेक दिवसांपासून या युद्धाची तयारी करत आहेत.  त्यांना असे वाटते की जो अवकाशावर वर्चस्व गाजवेल तोच जगातील सर्वात मोठा सम्राट होईल.  गेल्या वर्षी रशियाने आपल्या एका उपग्रहावरून क्षेपणास्त्र हल्ला करून दुसरा उपग्रह पाडला होता.  तेव्हापासून रशियाच्या या हालचालींना अंतराळ युद्धाच्या आघाडीत रुपांतर करण्याच्या दिशेने एक प्रमुख रणनीती म्हणून पाहिले जात आहे.  इतकंच नाही तर चीन अंतराळ युद्धासाठीही खूप वेगाने तयारी करत आहे.  रशिया आणि चीनच्या समान आव्हानामुळे अमेरिका आणि त्याच्या मित्र राष्ट्रांसमोर संकट निर्माण झाले आहे. -मच्छिंद्र ऐनापुरे, जत जि. सांगली


Sunday, April 10, 2022

ओटीटी प्लॅटफॉर्मवरदेखील उत्कृष्ट चित्रपटांची मेजवानी


कोरोनाच्या काळात संपूर्ण बंदीमुळे ओटीटी प्लॅटफॉर्म प्रेक्षकांसाठी एकप्रकारे वरदानाच ठरला. ओटीटीवर दाखवले जाणारे चित्रपट आणि वेब सिरीज हेच घरात कैद झालेल्या प्रेक्षकांसाठी मनोरंजनाचे एकमेव साधन होते. ओटीटीची मागणी जसजशी वाढली, तसतशी त्याची गुणवत्ताही कमालीची सुधारली. एकेकाळी ओटीटीवर चित्रपट आणि वेब सिरीज फक्त प्रौढांसाठी आणि खास वर्गातील प्रेक्षकांसाठी बनवल्या जायच्या तिथे आता सर्वच विषयावरील चित्रपट बनवायला सुरुवात झाली आहे. ही प्रेक्षकांसाठी एकप्रकारे मेजवानीच आहे.

ओटीटीवर बाबी देओल, अभिषेक बच्चन, अर्शद वारसी यांसारख्या अनेक नामवंत कलाकारांना त्यांची प्रतिभा दाखवण्याची चांगली संधी उपलब्ध झाली.  यानंतर माधुरी दीक्षित, अनुष्का शर्मा, सुष्मिता सेन आणि रवीना टंडन यांसारख्या प्रसिद्ध अभिनेत्रींनी ओटीटीवर काम करायला सुरुवात केली, त्यानंतर ओटीटीची मागणी आणखी वाढली.  आता एकामागून एक सर्वोत्कृष्ट चित्रपट ओटीटीवर प्रदर्शित होऊ लागले आहेत.  अभिषेक बच्चनचा नुकताच रिलीज झालेला 'दसवीं' असो किंवा ऋषी कपूर यांचा शेवटचा चित्रपट ठरलेला 'शरमाजी नमकीन' असो.  हे दोन्ही सिनेमे बोधप्रद आहेत.  या दोन चित्रपटांशिवाय 2022 मध्ये अनेक उत्कृष्ट चित्रपट प्रदर्शित झाले आहेत ज्यांचे प्रेक्षकांनी खूप कौतुक केले आहे. 2022 च्या सुरूवातीला दीपिका पादुकोण, सिद्धार्थ चतुर्वेदी आणि अनन्या पांडे अभिनित 'गहराइयां' अॅमेझॉन प्राइम व्हिडिओवर रिलीज झाला. 'गहराइयां'ची कथा अनैतिक संबंधांवर केंद्रित आहे. दुसरीकडे, हिट अँड रन प्रकरणावर आधारित 'जलसा' हा थ्रिलर चित्रपट विद्या बालन आणि शेफाली शाह यांच्या उत्कृष्ट अभिनयामुळे चर्चेत आला. तापसी पन्नू आणि ताहिर राज भसीन अभिनीत 'लूप लपेटा' चित्रपटात एका मुलीची कथा आहे जी आपल्या प्रियकराला संकटातून वाचवण्याची योजना आखते आणि त्यात यशस्वी होते. हा चित्रपट नेटफ्लिक्सवर प्रदर्शित झाला आहे.

अभिषेक बच्चन अभिनित 'दसवीं' चित्रपटात एका अशिक्षित व्यक्तीची कथा आहे, जो आपल्या परिसरात राजकारण आणि प्रसिद्धीचा झेंडा उंचावतो, परंतु जेव्हा तो इन्स्पेक्टर बनलेल्या यामी गौतमीच्या समोर येतो तेव्हा त्याला शिक्षणाचे महत्त्व समजते.  'दसवीं' नेटफ्लिक्सवर प्रदर्शित झाला असून प्रेक्षक त्याचे कौतुक करत आहेत.  विशेषत: या चित्रपटात अभिषेक बच्चनचे खूप कौतुक होत आहे.  यामी गौतमीचा आणखी एक चित्रपट 'ए थर्सडे' डिस्ने प्लस हॉट स्टारवर प्रदर्शित झाला आहे. हा  चित्रपट प्रेक्षकांच्या चांगलाच पसंदीस उतरला आहे. ही एका युवतीची कथा आहे जी लहान मुलांना शिकवत असते आणि पुढे एक विशिष्ट हेतू साध्य करण्यासाठी ती एकाच वेळी 16 मुलांना कैद करते. त्यानंतर ती सरकार आणि पोलिसांना तिची मागणी पूर्ण करण्यास भाग पाडते. झी 5 वर रिलीज झालेला 'लव्ह हॉस्टेल' ही हिंदू-मुस्लिम प्रेमावर आधारित प्रेमकथा आहे.  क्रिकेटप्रेमींसाठी श्रेयस तळपदे अभिनित 'कौन प्रवीण तांबे' हा डिस्ने प्लस हॉट स्टारवर प्रदर्शित झालेला चित्रपट क्रिकेटपटू प्रवीण तांबे यांच्या जीवनावर आधारित आहे.  या चित्रपटांव्यतिरिक्त, अल्लू अर्जुन अभिनित डब केलेला 'पुष्पा' चित्रपट केवळ थिएटरमध्येच नाही तर अमेझॉन प्राइम व्हिडिओवर रिलीज झाल्यानंतर ओटीटी प्लॅटफॉर्मवर देखील  दाखल झाला आहे. इथेही या चित्रपटाने धुमाकूळ घातला आहे. याशिवाय रणवीर सिंगचा क्रिकेट आणि वर्ल्ड कपवर आधारित चित्रपट '83' आणि अमिताभ बच्चन अभिनित आणि नागराज मंजुळे दिग्दर्शित 'झुंड' चित्रपटानेदेखील प्रेक्षकांना भुरळ पाडले आहे. येत्या काही महिन्यांत आणखी अनेक उत्तम चित्रपट ओटीटीवर प्रदर्शित होणार आहेत.  यामध्ये सांक्षी तन्वर हिने भूमिका साकारलेला 'माय' नेटफ्लिक्सवर, तब्बू आणि अली फजल अभिनित 'खुफिया' नेटफ्लिक्सवर रिलीज होणार आहेत. अनुष्का शर्मा निर्मित आणि अभिनीत 'चकदा एक्स्प्रेस' माजी कर्णधार क्रिकेटपटू झुलन गोस्वामीवरचा चरित्रात्मक चित्रपट आगामी काळात प्रदर्शित होणार आहेत.

2022 प्रमाणेच 2021 मध्येही अनेक उत्कृष्ट चित्रपट ओटीटीवर प्रदर्शित झाले.  दक्षिणेतील राजकारणी जयललिता यांच्या जीवनचरित्रावर प्रकाश टाकणारा कंगना राणौत अभिनीत 'थलाइवी', तसेच शेरशाह', 'सरदार उधम सिंग', 'धमाका' तसेच अमिताभ बच्चन आणि इमरान हाश्मी अभिनीत 'चेहरे', इमरान हाश्मी आणि विद्या अभिनित 'डिब्बुक' त्याचबरोबर विद्या बालनचा 'शेरनी' आदी चित्रपटांनीदेखील प्रेक्षकांची वाहवा मिळवली.-मच्छिंद्र ऐनापुरे, जत जि. सांगली


वेब सिरीजमुळे नवोदित कलाकारांना लॉटरी


तीन-चार वर्षांच्या कालावधीत सिनेमा आणि टेलिव्हिजनच्या स्पर्धेत, वेब सीरिजने ओटीटी प्लॅटफॉर्मवर आपले स्थान निर्माण करून लोकप्रियतेचा विक्रम केला आहे.  सेन्सॉरच्या पकडीपासून दूर, मोठ्या प्रमाणात आकर्षक सामग्री, बोलचालीची भाषा आणि स्थानिक पातळीवरील संवाद-उत्तेजक दृश्यांनी लॅपटॉप, टॅब्लेट आणि मोबाइल फोनवरील मोठ्या आणि छोट्या स्क्रीनमध्ये अगदी कमी रिचार्ज व अल्प सदस्यता शुल्कासह सहज उपलब्ध होणाऱ्या विविध ओटीटी ऍपने प्रेक्षकांना आपलेसे केले. या अॅप्सवरील नवीन चित्रपट आणि डझनभर वेब सिरीजच्या मालिकांच्या स्ट्रीमिंगने क्रांती आणली आणि प्रत्येकजण आपला फुरसतीचा वेळ त्यांच्यासोबत घालवायला सुरुवात केली. मुंबई व्यतिरिक्त, दक्षिण भारत आणि बंगालमधील चित्रपट आणि टीव्ही निर्मात्यांना तसेच अनेक नवीन बॅनर्सना प्रेक्षकांच्या या पूर्णपणे नवीन रूचीचा फायदा घेण्याची एक नवीन संधी मिळाली.  कोरोनाच्या संपूर्ण लॉकडाऊनच्या काळात जेव्हा मोठ्या चित्रपट आणि टीव्ही मालिकांच्या स्टुडिओ आणि आऊटडोअर शूटिंगवर बंदी घालण्यात आली होती, तेव्हा अनेक  वेब सीरीज बंगले आणि अपार्टमेंटमधील छोट्या फ्लॅटमध्ये शूट करण्यात आले होते.  महानगरे, लहान शहरे आणि खेड्यांचे स्टॉक शॉट्स तसेच ड्रोन कॅमेऱ्यांद्वारे सामान्यतः इनडोअर शूटिंग यामुळे वेब सिरीजची निर्मिती सुलभ झाली.

सर्व कलाकारांची चांदी झाली. यामुळेच अभिनेते आणि अभिनेत्री कंटेंटकडे लक्ष न देता वेब सीरिजच्या चुंबकीय आकर्षणात अडकले.  किमान सहा आणि जास्तीत जास्त नऊ भागांच्या मालिकेच्या चित्रीकरणासाठी सुमारे 60 ते 90 दिवसांचा कालावधी  लागतो, त्यामुळे कलाकारांना एकापेक्षा जास्त मालिका करणे अवघड नव्हते. मोठ्या बॅनर्सनी ओटीटी प्लॅटफॉर्मचे भव्य बजेट पाहता सिनेमाच्या प्रख्यात अभिनेत्यांना साइन करणे योग्य मानले कारण मालिकेची लोकप्रियता हा त्याचा पुढचा सीझन किंवा सिक्वेल तयार करण्यासाठी काही अवघड काम नव्हतं. सैफ अली खान, मनोज बाजपेयी, इमरान हाश्मी, अर्शद वारसी, नवाजुद्दीन सिद्दीकी यांसारखे अभिनेते आणि हुमा कुरेशी, हिना खान, ईशा गुप्ता, लारा दत्ता, सोहा अली खान यांसारख्या अभिनेत्रींना मागणी वाढू लागली, ज्यांचे बजेट सिनेसृष्टीतील बड्या स्टार्सपेक्षा कमी बजेटमध्ये सहज उपलब्ध झाले.

पंकज त्रिपाठी, राजकुमार राव, रोनित राय, प्रतीक बब्बर, मानव कौल, कुणाल खेमू यांच्यासह रजत कपूर, रघुवीर यादव, रोहित राय, चंकी पांडे, दिव्या दत्ता, शिल्पा शिंदे, कविता कौशिक, सुनील ग्रोवर, आरिफ यांसारखे कलाकार मालिकेच्या मुख्य पात्रांमध्ये सामील झाले.  इथे रंगभूमी किंवा टीव्ही मालिकांमधील अनेक नव्या कलाकारांचीही नवी फौज याच दरम्यान प्रेक्षकांमध्ये लोकप्रिय होत गेली. मिर्झापूर, पंचायत, व्हिसल ब्लोअर, रॉकेट बॉईज यांसारख्या वेब सिरीजद्वारे प्रतीक गांधी, विक्रांत मॅसी, दर्शन कुमार, त्रिधा चौधरी, दर्शना कानिटकर यांसारखे कित्येक कमी प्रसिद्ध अभिनेते आणि अभिनेत्री देखील ओटीटीच्या लोकप्रियतेचा एक भाग बनल्या.  टेबल नंबर 21, आमिरसारख्या काही चित्रपट आणि "सच का सामना' सारख्या टीव्ही शोजमध्ये मुख्य भूमिका साकारणारा राजीव खंडेलवाल आजपर्यंत सर्वाधिक वेब सीरिजमध्ये दिसला आहे.  रोहित रायच्या छोट्या पडद्यावरील ओळखीमुळे त्याला ओटीटीवरही चांगली संधी उपलब्ध झाली.

बहुतांश गुन्ह्यांवर आधारित सामग्रीच्या वेब सिरीजमध्ये नायक-नायिकांशिवाय, वैशिष्ट्यपूर्ण पात्रे आणि पोलिस अधिकाऱ्यांच्या भूमिका असतात. रवी किशन, सचिन खेडेकर, रोनित राय, शक्ती आनंद, अमित बहल असे सगळे कलाकार पोलिसांच्या भूमिकेत परफेक्ट दिसले.  विनय पाठक, रणवीर शौरे, विजय राज, विनीत कुमार, अनिल रस्तोगी, हुसैन, कुमुद मिश्रा, पियुष मिश्रा, संजय मिश्रा, गोविंद नामदेव, मुकेश तिवारी यांसारख्या रंगभूमीशी संबंधित दिग्गज अभिनेत्यांनी लहरी पात्रांच्या भूमिका जिवंत करण्यात कोणतीही कसर सोडली नाही. मनोज बाजपेयीने 'फॅमिली मेन'मधील आपल्या अभिनयाद्वारे ओटीटीच्या सर्वात लोकप्रिय नायकाची पदवी मिळवली, तर पंकज त्रिपाठीनेही आपले अभिनय कौशल्य दाखवले.

सामान्य प्रेक्षकांची नाडी ओळखून हुमा कुरेशीने मोठमोठ्या चित्रपटांमध्ये तसेच काही खास वेब सिरीजमध्ये सहभागी होऊन समजूतदारपणा दाखवला. 'महाराणी'मध्ये बिहारच्या माजी मुख्यमंत्र्यांची भूमिका साकारणे हुमासाठी आव्हानापेक्षा काही कमी नव्हते, पण त्यातून तिने स्वतःला एक उत्तम अभिनेत्री असल्याचे सिद्ध केले.  त्याचबरोबर सुनील ग्रोव्हरने 'सनफ्लॉवर' या वेबसिरीजमध्ये आजपर्यंतचा सर्वोत्तम परफॉर्मन्स दिला आहे.सोहा अलीला चित्रपटांमध्ये विशेष संधी मिळाली नाही.  झी फाईव्हच्या 'कौन बनेगी शिखरवती' या मालिकेत तिने नसीरुद्दीन शाह आणि लारा दत्ता यांच्या उपस्थितीत कॉमिक व्यक्तिरेखा उत्कृष्टपणे साकारल्या.  बाबी देओलसाठी वेब सिरीज जीवन देणारी संजीवनी बूटी ठरली.  प्रकाश झा यांच्या 'आश्रम' या मालिकेतील त्याच्या भूमिकेने तर तो सरासरीपेक्षा थोडा जास्तच चांगला अभिनेता असल्याचे सिद्ध केले. 'लव्ह हॉस्टेल'मध्ये बॉबीने आणखी एक पाऊल पुढे टाकत मध्यमवयीन व्यक्तीची व्यक्तिरेखा साकारली.  काही काळासाठी, अनेक आरोपांनी घेरलेल्या  हिंदी क्षेत्रातील कलाकारांची तर नुसती  चांदीच केली नाही, तर नव्या निर्मात्यांना व्यासपीठही उपलब्ध करून दिले आहे.

-मच्छिंद्र ऐनापुरे, जत जि. सांगली