Monday, April 19, 2021

परिस्थिती हाताबाहेर जातेय का?


कोरोना संक्रमणाच्या वेगाने वाढणाऱ्या प्रकरणानं गंभीर आव्हान उभं केलं आहे. देश ज्या अभूतपूर्व संकटातून मार्गक्रमण करत आहे, त्यावरून अशी परिस्थिती कदाचित गेल्या कित्येक दशकात देशाने कधी पाहिली नसेल. दवाखान्यात बेड, औषधं आणि ऑक्सिजन सिलेंडर्स यांची मोठया प्रमाणात कमतरता भासत आहे. अर्थात ही परिस्थिती फक्त एकट्या-दुकाट्या राज्याची नाही,तर महाराष्ट्र, उत्तरप्रदेश, दिल्ली, मध्य प्रदेश, गुजरात, छत्तीसगड, कर्नाटक, केरळ, तामिळनाडू, राजस्थान, पंजाब ,हरियाणासारख्या कित्येक राज्यांची आहे. लवकरच पश्चिम बंगालदेखील या राज्यांमध्ये सामील झाल्यास आश्चर्य वाटायचं कारण नाही. ही परिस्थिती हाताबाहेर जात असल्याची चिन्हे दिसत असून तातडीने उपाययोजना करण्याखेरीज पर्याय नाही. सध्याची गंभीर परिस्थिती पाहता प्रयत्न तोकडे पडत असल्याचे जाणवत आहे. पंतप्रधान मोदी यांना पुन्हा एकदा उच्चस्तरीय बैठक बोलवावी लागली.  अर्थात त्यांनी औषधं आणि ऑक्सिजन यांचे उत्पादन वाढवण्याच्या सूचना दिल्या आहेत. राज्य सरकारे आपापल्या राज्यांमध्ये परिस्थिती नियंत्रणात असल्याचे दावे करत असले तरी स्मशानभूमीतील मृतदेहांचे खच पाहता वास्तव परिस्थिती काय आहे, हे समोर येत आहे. त्यामुळे आता असा प्रश्न उपस्थित होत आहे की, इतकी गंभीर परिस्थिती का निर्माण झाली? गेल्या वर्षभरात खूप काही शिकल्याचा दावा सर्वच पातळीवरून  केला जात असला तरी सध्या अंगावर शहारे  आणणारी परिस्थिती झाली असताना त्यातून आपण कुठलीच ठोस अशी तयारी केली नसल्याचेच समोर येत आहे. गेल्यावर्षी सप्टेंबरपर्यंत कोरोना बाधित रुग्णांचा आकडा एक लाखापर्यंत पोहचला होता. तेव्हा जागतिक आरोग्य संघटनेने आणि काही विशेषतज्ज्ञानी सावध केले होते की, भविष्यात येणारी दुसरी लाट आणखी वेगवान आणि तितकीच घातक असेल. परंतु प्रश्न असा आहे की, असे इशारे आपण जराही गंभीरपणे घेतले नाहीत. 

रोजच्या संक्रमणाच्या आकड्यांनी अडीच लाखांचा पल्ला गाठला आहे आणि लवकरच तीन लाखाचा आकडा पार करू. आपण सध्याला अमेरिकेपेक्षाही भयंकर परिस्थितीतून जात आहोत. आणखी एक भयंकर गोष्ट आपल्यासमोर येत आहे, ती म्हणजे आज कोरोना रोगाच्या संक्रमानामुळेच फक्त रुग्ण मरत आहेत, असे नव्हे तर त्यांच्यावर वेळेत उपचार होत नसल्यानेही रुग्ण आपल्या जीवाला मुकत आहेत. त्यामुळे मृत्यूचा आकडा वाढत आहे. ही संख्या चिंताजनक आहे. निकड असलेल्या रुग्णांना ऑक्सिजन मिळत नाही. रेमडेसिविरसारख्या औषधांची मोठ्या प्रमाणात कमतरता भासत आहे. औषधांचा काळाबाजार होत असतानाच यात राजकारणही केले जात आहे. केंद्र सरकार रेमडेसिविर उत्पादित कंपन्यांना औषधे महाराष्ट्राला देऊ नका, अन्यथा परवाने रद्द करू, अशी धमकी देत असल्याचा आरोप महाराष्ट्र सरकारकडून केला जात आहे. राज्य सरकार औषधांचा साठा करणाऱ्या लोकांवर छापा टाकून कारवाई करत आहे. केंद्र सरकार मात्र औषधांचा पुरवठा योग्य प्रमाणात करत असल्याचा खुलासा करत आहे. वास्तविक सध्याची भयंकर परिस्थिती पाहता राजकारण्यांनी एक दिलाने पुढे येऊन काम करण्याची गरज आहे. सध्या जे काही चालले आहे ते संतापजनक आहे. वास्तव फार भयानक आहे. दवाखान्यांमध्ये रुग्णांसाठी जागाच शिल्लक नाही. काही ठिकाणी एकाच बेडवर तीन तीन -चार चार  रुग्णठेवून  तर काही ठिकाणी व्हरांड्यात, खुर्चीवर बसवून उपचार केले जात आहेत. ज्यावेळेला संक्रमित रुग्णांचे आकडे दोन ते तीन लाखांवर जाण्याचा अंदाज होता, तेव्हा ऑक्सिजन आणि औषधांचा बंदोबस्त पहिल्यांदा का केला गेला नाही? असा सवाल आहे. जर साधने उपलब्ध असती तर हजारो रुग्णांचा जीव वाचवला जाऊ शकला असता.

अगोदरच ठरलं होतं की, कोरोना महामारीला तोंड देण्यासाठी सर्वाधिक जोर चाचण्यांवर द्यायला हवा. परंतु काही राज्यांनी संसाधनांची कमतरता सांगून व्यापकस्तरावर चाचण्या करण्याची आपली जबाबदारी झटकली. त्यामुळेच संक्रमण वेगाने वाढले आहे. आज तपासणी केंद्रांवर मोठी गर्दी आहे. लोकांना तासनतास रांगेत उभे राहावे लागत आहे. त्यातच रिपोर्ट यायलाही वेळ लागत आहे. रिपोर्ट यायला तीन चार दिवस लागत असल्यानेही गंभीरता वाढली आहे. तोपर्यंत अनेकांना कोरोना रुग्णांच्या सहवासात राहावे लागत आहे. त्यामुळे आपण चाचण्यांसाठीही योग्य नियोजन केले नसल्याचे समोर येत आहे. महाराष्ट्राने परिस्थिती पाहून सगळ्यात अगोदर लॉकडाऊन केले असले तरी लोकांमध्ये अजून गांभीर्य दिसून येत नाही. अन्य राज्यांमध्येही अशीच परिस्थिती आहे. त्यातच पाच राज्यांमधल्या विधानसभा निवडणुका व अन्य राज्यांतल्या पोटनिवडणुका यांच्या प्रचाररॅली आणि कुंभमेळा यांमध्ये उसळलेल्या गर्दीने आगीत तेल ओतण्याचेच काम केले आहे. पहिली लाट ओसरल्यावर राज्य सरकारे निश्चिन्त झाली. माणसेही बेफिकीर होऊन वागू लागली. त्याचा परिणाम आज दिसून येत आहे.जर एकशे एकोणचाळीस कोटी लोकसंख्या अशा भयंकर संकटात सापडल्यास त्यातून बाहेर पडण्यासाठी कसले मजबूत तंत्र आणि पुरेशी संसाधने असायला हवीत, याबाबतीत विचार करण्याची हीच वेळ आहे.-मच्छिंद्र ऐनापुरे, जत जि. सांगली


Sunday, April 18, 2021

मंगळावर मानवी वस्तीचं स्वप्न


मंगळ ग्रहावर जीवनाची शक्यता शोधण्यासाठी काही देश वेगवेगळ्या प्रयत्नाला लागले आहेत. आता चीनचे अवकाशयानदेखील लाल ग्रहावर जीवनाच्या शक्यतेचा शोध घ्यायला त्याच्याजवळ पोहचत आहे. संयुक्त अरब अमिरातचे यान 'होप' मंगळाच्या कक्षेत दाखल झाले आहे आणि अमेरिकी अवकाश संस्थेचा रोव्हरदेखील लाल ग्रहावर उतरला आहे. आतापर्यंत अमेरिका हा असा एकमेव देश आहे,जो मंगळावर यशस्वीपणे अवकाश यान उतरवले आहे. इतकंच नव्हे तर या देशाने ही किमया तब्बल आठ वेळा केली आहे.नासाची दोन रोबोट संचालित वाहने (लँडर) इनसाईट आणि क्युरियोसिटी तिथे काम करत आहेत.सहा आणखी अवकाश याने मंगळाच्या कक्षेतून लाल ग्रहाची छायाचित्रे घेत आहेत,यात अमेरिकेची तीन, युरोपीय देशांचे दोन आणि भारताचे एक.आता असं वाटतं की, तो दिवस दूर नाही की, जेव्हा मानव मंगळावर आपला 'आशियाना' बांधण्याच्या दिशेने पावलं उचलेलं.

मंगळ हा सूर्यमालेतील चौथा ग्रह आहे. तो तांबूस रंगाचा दिसत असल्याने त्याला ‘रेड प्लॅनेट’ असेही म्हणतात. त्याच्यावरील वातावरण विरळ असून, त्यात प्रामुख्याने कार्बन डायऑक्साइड आहे. मंगळावर अनेक ठिकाणी ज्वालामुखी आढळले आहेत. ज्यामधील काही ज्वालामुखी अजूनही कार्यरत आहेत. निरीक्षणाद्वारे मंगळावर कालव्यांच्या खुणा आढळल्या आहेत. त्यामुळे पूर्वी या ग्रहावर पाणी वाहत असावे व या ग्रहावरही पृथ्वीप्रमाणे सजीव सृष्टी असावी, असा अंदाज वर्तविण्यात येतो. मंगळावरील ध्रृवीय भागात मोठ्या प्रमाणात गोठलेल्या अवस्थेत बर्फ आढळले आहे. मंगळाचा व्यास पृथ्वीच्या व्यासाच्या निम्म्याहून काहीसा जास्त म्हणजेच 6795 किलोमीटर आहे. मंगळाचा आस सूर्यभ्रमण कक्षेशी 25.19 अंशांनी कललेला आहे. त्यामुळे मंगळावरही पृथ्वीप्रमाणे उन्हाळा आणि हिवाळा असे ऋतू अनुभवयास येतात. मंगळाचे सूर्यापासूनचे अंतर (साधारणतः 22,79,36,640 किमी) पृथ्वीच्या सूर्यापासूनच्या अंतराच्या सुमारे दीडपट आहे. या ग्रहास स्वतःभोवती फिरण्यासाठी 24 तास 36 मिनिटे लागतात; तर सूर्याभोवती फिरण्यास 687 दिवस लागतात. मंगळाला फोबॉस आणि डायमॉस असे दोन चंद्र आहेत.

नासाच्या पर्सिवियरेन्स रोवरने मंगळ ग्रहावर चालायला म्हणजेच शोध करण्याचे काम सुरू केले आहे. रोवर अजून फार लांब गेलेला नाही. याने आतापर्यंत 31 फुटाचा प्रवास केला आहे. पण नासाचे वरिष्ठ शास्त्रज्ञ केटी स्टॅक मॉर्गन हे याला महत्त्वपूर्ण उपलब्धी मानतात.पर्सिवियरेंस रोव्हरला अजूनही खूपशा तांत्रिक शोधातून  जावं लागणार आहे.

आतापर्यंत नासाने जितके रोव्हर पाठवले, त्यांच्या तुलनेत  पर्सिवियरेंस रोव्हरला सगळ्यात मजबूत चाके लावण्यात आली आहेत.नासाने मंगळ ग्रहावर उतरवलेले हे दुसरे वाहन एक टन वजनाचे आहे. इतकेच नव्हे तर पर्सिवियरेंस  मंगळावर उतरवले गेलेले आतापर्यंतचे सर्वात वेगवान रोव्हर आहे. त्यामुळे आशा आहे की, मंगळ ग्रहाच्या पृष्ठभागावरील असंख्य छायाचित्रे घेईल आणि त्यामुळे शास्त्रज्ञ आजूबाजूच्या परिसराची आणि पर्यावरण संबंधीची माहिती चांगल्या प्रकारे समजून घेतील.या रोव्हरने काही अंतर कापले आहे, त्यानंतर त्याने 150 डिग्री वळण घेतले आहे आणि पुन्हा आपल्या जागेवर परत आला आहे.

पर्सिवियरेंस रोव्हर मंगळावर 19 फेब्रुवारीला उतरला होता. मंगळ ग्रहापर्यंत पोहचण्यासाठी सात महिने अगोदर उड्डाण केलेले हे यान जवळपास अर्धे अब्ज किलोमीटर अंतर पार केले आहे. हे रोव्हर एका पुराण्या सुकलेल्या सरोवराच्या जमिनीची चिकित्सा करण्याबरोबरच  अब्जो वर्षांपूर्वी मंगळावर असलेल्या सूक्ष्मजीवांच्या खुणांच्या शक्यतेचाही अभ्यास करणार आहे. आणि ते पृथ्वीवर पाठवणार आहे. रोव्हर दोन वर्षांच्या कालावधीत मंगळ ग्रहावर राहून जवळपास पंधरा किलोमीटर अंतर पार करणार आहे. पर्सिवियरेंस रोव्हरसोबत एक लहानसा हेलिकॉप्टरही पाठवण्यात आला आहे. रोव्हर हे हेलिकॉप्टर उडवण्याचा प्रयत्न करणार आहे. अन्य ग्रहावर अशा प्रकारचा हा पहिलाच प्रयोग असणार आहे.

यापूर्वी मंगळावर क्यूरियोसिटी रोव्हरने विशाल भूमिगत सरोवराचा शोध लावला होता. यामुळे तिथे अधिक पाणी आणि जीवन असण्याची शक्यता दिसत असल्याचे शास्त्रज्ञांना वाटते. 'अमेरिकी जर्नल सायन्स' मध्ये प्रकाशित एका शोधात शोधकर्त्यांनी दावा केला आहे की, मार्सियन हिमखंडाखाली असलेले सरोवर वीस किलोमीटर रुंद आहे. हे मंगळ ग्रहावर आढळलेले सर्वात मोठे सरोवर आहे. पूर्वीच्या संशोधनात मंगळाच्या पृष्ठभागावर द्रव पाण्याची संभाव्य चिन्हे मिळाली होती. 

क्यूरियोसिटी रोव्हरने ज्या सरोवरांचा ठावठिकाणा लावला होता,त्यावरून भूतकाळात मंगळावर पाणी उपलब्ध होते.परंतु क्षीण वातावरणामुळे मंगळाचे वातावरण पूर्वीपेक्षा थंड झाले आहे.यामुळे इथले उपलब्ध पाणी बर्फात रूपांतरित झाले आहे. हा नवीन शोध मार्सिसच्या मदतीने शक्य झाला आहे. मार्सिस मार्स एक्सप्रेस आर्बिटरवर उपलब्ध असलेले एक रडार आहे. अभ्यासाचे नेतृत्व करणारे इटालियन नॅशनल इंस्टीट्यूट ऑफ एस्ट्रोफिजिक्सचे प्रोफेसर रोबर्टो ओरोसई यांनी म्हटले आहे की, हे कदाचित मोठे सरोवर असू शकेल.तथापि, मार्सिसला द्रव पाण्याची खोली किती आहे हे समजू शकले नाही. परंतु शोध गटाचा अंदाज आहे की हे कमीतकमी एक मीटर असू शकेल.प्रोफेसर ओरोसई यांच्या म्हणण्यानुसार जे काही मिळाले आहे ते पाणीच आहे.

नासाने घोषणा केली होती की, मंगळावर 2012 मध्ये उतरवण्यात आलेल्या क्यूरियोसिटीला खडकांवर तीन अब्ज पूर्वीचे कार्बनीक अणू आढळून आले होते. यावरून कधीकाळी या ग्रहावर पाणी असण्याची शक्यता नाकारता येत नाही. नासाच्या सौर प्रणाली अन्वेषण विभागाचे संचालक पॉल महाफी म्हणतात की, हा एक थरारक शोध आहे. तरीही यामुळे या गोष्टीला पुष्टी मिळत नाही की अणूंचा जन्म कसा झाला. मारिलॅन्ड स्थित नासाचे गोर्डाड स्पेस सेंटरच्या जेनिफर एगनब्रोड यांचं म्हणणं असं की, मंगळ ग्रहावर आढळून आलेले कार्बनीक अणू जीवनाची विशिष्ट प्रमाणप्रदान नाही करत.कारण ते गैरजैविक गोष्टींने बनलेले असू शकेल. पण कुठल्याही प्रकारणी अणू मंगळ ग्रहावर  जीवनाच्या निरंतर शोधात शास्त्रज्ञाना महत्त्वपूर्ण मदत करू शकेल. कारण आपण ज्या जीवनाबाबत जाणतो,ते कार्बनीक अणूंवर आधारित आहे.

पूर्वी कधी मंगळाचे वातावरण पाणी किंवा द्रव पदार्थ ग्रहाच्या जमीनीवर उपलब्धता राखण्यास सक्षम होते, हे शक्य असेल पण मंगळावर पाण्याचे सरोवर मिळाल्याने तिथे जीवनानुकूल परिस्थिती राहिली असेल, अशी शक्यता वाढली आहे. यामुळेच भविष्यात या ग्रहावर राहण्यायोग्य बनवण्याच्या कल्पना केल्या जात आहेत. म्हणून नासा मंगळावर अणूऊर्जा निर्माण करण्याची योजना तयार करत आहे. किलो पॉवर योजनेप्रमाणे त्याने असे रिएक्टर विकसित केले आहेत, जे तिथे वीज निर्माण करून माणसांना राहण्यायोग्य करण्यास मदत करेल. मात्र मंगळावर वातावरण नाही.

पृथ्वीच्या तुलनेत तिथे केवळ एक तृतीयांश सूर्याचा प्रकाश पडतो. त्यामुळे तिथे सौर ऊर्जेपासून वीज तयार करणे शक्य नाही. मंगळावर तापमान खूपच कमी (-81 डिग्री सेंटीग्रेड) आहे. तिथे राहण्यासाठी हवा,पाणी, इंधनाची आवश्यकता आहे. या गरजा विजेच्या माध्यमातूनच पूर्ण केल्या जाऊ शकतात. यासाठी अणुऊर्जा हा एकमेव पर्याय आहे. शास्त्रज्ञाच्या म्हणण्यानुसार मंगळावर आठ लोकांच्या वस्तीसाठी चाळीस किलोवॅटच्या चार रिएक्टरची आवश्यकता असेल. जर हे रिएक्टरपरीक्षणात यशस्वी झाल्यास मंगळावर वस्ती बनवण्याच्या प्रयत्नांच्या दिशेने हे मोठे पाऊल असेल.-मच्छिंद्र ऐनापुरे, जत जि. सांगली


Saturday, April 17, 2021

यंदाही भारतावर पावसाची कृपा


जागतिक हवामान बदलामुळे भारतातील मान्सुनचे गणित बिघडत चालल्याचे म्हटले जात आहे. एकीकडे कोरोनाचे संकट संपूर्ण देशात तीव्र आणि अधिक गडद होताना दिसत आहे. तर, दुसरीकडे पीकांची वाहतूक, वितरण आणि विक्रीसाठी निर्बंध आल्यामुळे शेतकरी हवालदिल झालेला पाहायला मिळत आहे. मात्र, या सर्व परिस्थितीत भारतीय हवामान विभागाने बळीराजासाठी दिलासादायक माहिती दिली आहे. यंदाच्या वर्षी सरासरीच्या ९८ टक्के पाऊस पडेल, असा अंदाज केंद्रीय हवामान विभागाकडून वर्तवण्यात आला आहे. याशिवाय अन्य खासगी संस्थांनी शेतकऱ्यांना आनंदांची वार्ता दिली आहे. भारतीय शेती आणि अर्थव्यवस्था यांसाठी  अत्यावश्यक असलेला मान्सूनचा अंदाज  दिलासादायक आहे.

भारतीय हवामानशास्त्र  विभाग आणि गेल्या काही वर्षांपासून खासगी व  परदेशांतील संस्था मान्सूनचा वेध घेत असून,  या सर्वांच्या अनुमानात मोठी तफावत नसल्याचे  आढळून आले आहे; त्यामुळे 'स्कायमेट वेदर'  या संस्थेने वर्तविलेला १०३ टक्के  पावसाचा अंदाज  गांभीर्याने घ्यायला हवा.  तिन्ही बाजूंनी समुद्र  धावते आणि हिमालय पर्वतरांगा  या विशिष्ट भूगोलामुळे  जग मान्सूनचे वरदान भारताला लाभले आहे. दर वर्षी जून  ते सप्टेंबर या चार महिन्यांत हमखास पाऊस  पडतो. पाऊसमान कमी-जास्त होते आणि  त्यामुळे कधी दुष्काळाची, तर कधी पूरस्थिती निर्माण होते. कधी कधी देशाच्या एका भागात  अवर्षण आणि दुसऱ्या भागात अतिवर्षा अशा  दोन्ही एकाच वेळी असतात.

देशात मोठ्या  प्रमाणावर उद्योग निर्माण झाले असले, तरी  आजही आपली अर्थव्यवस्था शेतीवर आणि  शेती पावसावर अवलंबून आहे; त्यामुळे चांगला  मान्सून होणे ही अर्थव्यवस्थेची गरजच बनली आहे. इतकेच नाही, तर देशाच्या बहुतेक भागांत पिण्याच्या पाण्यासाठीही पावसावरच अवलंबून राहावे लागते. म्हणूनच समाधानकारक मान्सूनचा अंदाज सवांसाठीच आनंदवार्ता घेऊन येणारा ठरतो. गेल्या दोन वर्षांपासून देशात सरासरीइतका पाऊस होतो आहे. किंबहुना महाराष्ट्र, कर्नाटक, केरळ, मध्य प्रदेश, बिहार, आसाम आदी अनेक राज्यांतील काही भागांत गेली दोन वर्षे पूरस्थिती निर्माण झाली आहे. चांगल्या पावसामुळे शेतीचे उत्पादन वाढले आणि पिण्याच्या पाण्याची सोय झाली. महाराष्ट्राच्या बहुतेक जिल्ह्यांत एरवी जानेवारीपासूनच पिण्याच्या पाण्याचे दुर्भिक्ष जाणवू लागते. गेल्या दोन वर्षांपासून पाणीटंचाईची स्थिती गंभीर झालेली नाही. गेल्या वर्षी आणि यंदाही करोना साथरोगाचे संकट असून, संसर्ग रोखण्यासाठी सारी यंत्रणा झटते आहे. या काळात दुष्काळ नसणे, हे निसगांचे अनुकूल दानच म्हणावे लागेल. यंदा जून, जुलै, ऑगस्ट आणि सप्टेंबर या चार महिन्यांमध्ये अनुक्रमे सरासरीच्या १०६ टक्के, ९७ टक्के, ९९ टक्के आणि ११६ टक्के पाऊस पडेल, असा अंदाज आहे.

यंदाच्या पावसाच्या मौसमात पावसाचा अंदाज हा सरासरी ९६ टक्के ते १०४ टक्के दरम्यान लॉग पिरियड एव्हरेज (एलपीए) असा असेल, स्कायमेट वेदर'   ने सांगितले जात आहे.  महाराष्ट्रासह, गुजरात, गोवा यासारख्या राज्यात यंदा सरासरीपेक्षा अधिक पावसाचा अंदाज आयएमडीने वर्तवला आहे. पॅसिफिक महासागर आणि हिंद महासागर यामध्ये होणाऱ्या अनुकूल बदलांमुळे भारतात मान्सून समाधानकारक राहणार असल्याचा अंदाज हवामान विभागाकडून वर्तवण्यात आला आहे. नैऋत्य मोसमी वाऱ्यांच्या परिस्थितीनुसार हवामान विभागाकडून दीर्घ कालावधीसाठीचा दोन टप्प्यांमध्ये सरासरी अंदाज वर्तवला जातो. 

त्यामुळे पावसाबाबत चिंताजनक स्थिती नसणार, असे दिसते. आपण पडणाऱ्या पावसाचा थेंब अन् थेंब वाचविण्याचे नियोजन करण्यात आणि सिंचन प्रकल्प राबविण्यात कमी पडत असल्यानेच, पावसावरील अवलंबन वाढले आहे. ते कमी करणे, हीच काळाची गरज आहे. एप्रिल महिन्यात एक आणि मे महिन्याच्या शेवटच्या आठवड्यात दुसरा अंदाज दिला जातो. दुसरा अंदाज अधिक सविस्तरपणे दिला जातो. यामध्ये देशभरात मान्सूनचा प्रवास कसा राहील, याविषयी सविस्तर माहिती दिली जाते. केंद्रीय हवामान विभागाकडून पावसाचं प्रमाण सामान्य आहे, कमी आहे किंवा जास्त आहे हे ठरवण्याचे काही मापदंड ठरवण्यात आले आहेत. त्यानुसार पाऊस आणि मान्सून याचा अंदाज लावला जातो. -मच्छिंद्र ऐनापुरे, जत जि. सांगली

Tuesday, April 13, 2021

देशाचा खरा नायक


पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी त्यांच्या 'मन की बात' कार्यक्रमात 'नायक सरां' च्या कामाची प्रसंशा केली आणि सिलू नायक संपूर्ण देशभर प्रसिद्ध पावला.  शेकडो युवकांमध्ये आणि त्यांच्या हजारो आप्त-स्वकीयांमध्ये त्याने आधीच सन्मान मिळवला होता. ओरिसातील अराखुडा  ही त्याची जन्मभूमी. त्याची बालपणापासूनच लष्कराची वर्दी घालून देशाची सेवा करावी आणि समाजाच्या कामी यावं, ही मनीषा होती. देशातील लोकांमध्ये सैनिकांविषयी आदर-सन्मान आहे, हीच भावना नायकाला कायम प्रेरणा देत राहिली. लष्करात जाण्यासाठी तो स्वतःला शारीरिक आणि मानसिक तंदुरुस्त ठेवण्याच्या कामाला लागला. निवडप्रक्रियेसंबंधीत  लागणारी सर्व शारीरिक मेहनत तो नियमित करू लागला. पण सर्वांना मनासारखं कुठं मिळतं? त्याची उंची 168 सेंटीमीटर होती,पण भरतीसाठी 169 सेंटीमीटर हवी होती. नायकाला तो भरतीयोग्य नसल्याचं सांगण्यात आलं. परंतु त्याला ओडिशा इंडस्ट्रीयल सिक्युरिटी फोर्सेज (ओआयएसएफ) मध्ये नोकरीचा प्रस्ताव दिला गेला. 7 हजार 200 रुपये मासिक पगार.यातून त्याचे आणि समाजाचे भले कसे होणार? त्याने नोकरीचा प्रस्ताव नम्रपणे नाकारला.

गेल्या पाच वर्षांपासूनची मेहनत वाया गेली. सगळ्या स्वप्नांचा चुराडा झाला. या निराशेतून बाहेर यायला त्याला जवळपास तीन महिने लागले. मन शांत आणि स्थिर झाले. मग त्याने विचार केला, मातृभूमी आणि समाजाची सेवा करण्याचे आणखीही काही पर्याय आहेत. मग अशा पर्यायांचा शोध सुरू झाला. आपण आतापर्यंत जे काही कौशल्य आत्मसात केलं आहे, त्या आधारावरच काहीतरी करू शकू, असं त्याला वाटलं. शेवटी त्याने निर्धार केला की, आपल्याच परिसरातील मुलांना लष्करात भरती होण्यासाठी मार्गदर्शन करायचं.

नायकाने गावातील काही मुलांना सोबत घेऊन मोफत अकॅडमी सुरू केली. पण त्याला लवकरच जाणीव झाली की, हे काम वाटतं तितकं सोपं नाही. गावातील काही विघ्नसंतोषी लोकांनी त्याच्या हेतूविषयी गैरसमज पसरवायला सुरुवात केली. नायकाला पैसे कमवायचे आहेत आणि आज ना उद्या तुमच्याकडून पैसे वसूल करेल, असे सांगितले जाऊ लागले. काहींनी त्याच्या प्रयत्नांना  अन्य गैरमार्गाशी जोडले. नायकाला अपार दुःख झालं. तो तर आपली देशभक्ती या युवकांच्या माध्यमातून जगू पाहात होता. यात त्याने फक्त निखळ देशभक्ती पाहिली होती. 

आजदेखील त्याचा कुठला एनजीओ नाही. ना कुठल्या सरकारी मदतची अपेक्षा. आजही तो कुणाकडून एक पैसा फी घेत नाही. त्याच्या हेतुमध्ये कुठली खोट नाही,त्यामुळे त्याला होणारा विरोध आपोआप मावळला. तो त्याच्या स्वप्नात गढून गेला.

सुरुवातीला युवकांचा विश्वास कमीच होता. काही दिवसांतच काही युवकांनी त्याची साथ सोडली. त्यांना प्रेरित करण्यासाठी त्याला खूप कष्ट घ्यावे लागले.त्याने  विद्यार्थ्यांना फरक जाणून घेण्यासाठी फक्त वीस दिवसांचे ट्रेनिंग घेण्याचे आवाहन केले. हळूहळू नायकाच्या कष्टाला फळ येऊ लागले. गावातल्या ज्या काही युवकांना सोबत घेऊन आपला नवा प्रवास सुरू केला होता,त्यातल्या चार युवकांची लष्कर भरतीत वर्णी लागली. साहजिकच ट्रेनिंग घेण्यासाठी शेजारील गावांतील युवकांचा ओढा वाढला. सगळेच आर्थिक दृष्टीने फकीर. मात्र त्यांच्यात आयुष्याला ध्येय देण्याची प्रबळ इच्छाशक्ती होती. पण त्यांना मार्ग दाखवणारा नायक नव्हता. त्यामुळे युवक निराश होऊन भरकटत. आता त्यांना नायकाच्या रूपाने गुरू भेटला. 

नायक त्यांना फक्त शारीरिक प्रशिक्षण देत नाहीत तर ज्यांचं गणित कच्च आहे आणि 'करंट अफेअर्स'मध्ये अडचणी येतात, अशांसाठी त्याने एक अभ्यासक्रमच तयार केला. त्याच्या ट्रेनींगचे पाहिले सत्र पहाटे साडेपाचला सुरू होते. दोन तास शारीरिक मेहनत घेतली जाते. संध्याकाळच्या सत्रात परीक्षा ,मुलाखत आणि व्यक्तिमत्त्व विकास यातल्या बारकाव्यांकडे लक्ष दिले जाते. आतापर्यंत त्याने 300 पेक्षा अधिक युवकांना प्रशिक्षण दिले आहे. यातले 70 युवक यशस्वी झाले आहेत. त्यातील 20 युवक तर लष्करात सर्वोच्च पदावर पोहचले आहेत.

सिलू नायकचा घरगाडा वडिलांची शेती आणि स्वतः ची पार्ट टाइम ड्रायव्हरी यावर चालतो. आता त्याला सैन्यात भरती न झाल्याची खंत नाही. त्याने मातृभूमीच्या सेवेसाठी अनेक नायक तयार केले आहेत. पंतप्रधान मोदी म्हणतात- आपण सगळ्यांनी मिळून नायक सरांना शुभेच्छा देऊया की, त्यांच्याकडून देशासाठी अधिक नायक तयार होतील.-मच्छिंद्र ऐनापुरे, जत जि. सांगली

प्रगती


ऑफिसच्या लंच ब्रेक दरम्यान कँटीनमध्ये पोहचलेल्या कर्मचाऱ्यांनी रोजच्या प्रमाणे पिझ्झा, बर्गर,मंच्युरिअन इत्यादी फास्ट फूडच्या ऑर्डरी दिल्या. 

नेहमीप्रमाणे भौतिक प्रगतीवर गप्पा सुरू झाल्या. एक कर्मचारी म्हणाला,"गाडी,बंगला,टूर वगैरे चैनीच्या गोष्टी आयुष्यात वयाच्या साठाव्या वर्षांपर्यंतसुद्धा पूर्ण होऊ शकत नव्हत्या. पण आता त्या चाळीसाव्या वर्षांपर्यंत  आवाक्यात आल्या आहेत."

सगळ्यांनाच हे पटलं होतं. परंतु त्यातल्या एका कर्मचाऱ्यानं त्यांच्या गप्पांना दुसऱ्याच दिशेला वळवलं.

तो म्हणाला,"तुमचं मान्य आहे,परंतु आजारदेखील जे साठीनंतर गाठत होते, ते आता चाळीशीच्या उंबरठ्यावरच माणसाला गाठत आहेत. बिघडलेलं खाणंपिणं व जीवनशैली यामुळे कित्येक आजार कमी वयात शरीराला जखडत आहेत."

असहमतीला कसली जागाच उरली नव्हती. खाऊन झाल्यावर सगळे बाहेर आले. रोजच्या प्रमाणे कुणी तंबाखू,कुणी गुटख्या पुड्या, कुणी मावा खिशातून काढला. आणि त्याचा आस्वाद घेत ऑफिसच्या दिशेने जाऊ लागले.-मच्छिंद्र ऐनापुरे, जत जि. सांगली


Monday, April 12, 2021

सकारात्मक विचारांच्या पायघड्या घालूया


कोरोना महामारीच्या काळात  नववर्षाचे स्वागत करत गुढी उभारताना  मनात पूर्वीसारखा उत्साह निश्‍चितच नाही. कुठे तरी भीती, अस्थिरता, असुरक्षा, चिंताग्रस्तता या सगळ्या नकारात्मक भावनांचं पारडं जड आहेच. तरीदेखील ही नकारात्मकता बाजूला सारत शृंगारलेल्या गुढीला अभिवादन करुन नव्या वर्षाचं सहर्ष स्वागत करत येणार्‍या चैतन्यदायी चैत्राला सकारात्मक विचारांच्या पायघड्या घालू या आणि लवकरच कोरोनारुपी संकट दूर सरुन संपूर्ण मानवजात त्याच्या कचाट्यातून मुक्त होईल, अशी आशा व्यक्त करु या. नववर्ष नेहमीच नवी आशा आणि नवी उमेद घेऊन येत असतो. यावेळी मात्र आपण सर्वांनीच शासनानं घालून दिलेल्या कोव्हिड नियंत्रक नियमांची अंमलबजावणी चोख करण्याविषयीचा संकल्प सोडणं गरजेचं आहे. कारण सध्या तरी याखेरीज दुसरा पर्याय दिसत नाही. कोरोना संसर्ग रोखण्यासाठी अथवा संसर्ग झालेल्या रुग्णांना पूर्णपणे बरं वाटावं यासाठी कोणतेही खात्रीशीर उपचार अद्याप उपलब्ध नाहीत. सगळं काही प्रायोगिक तत्त्वावर सुरू आहे. लसीकरण मोहीम सुरू असली तरी लसदेखील शंभर टक्के प्रभावी नाही. ती या आजारापासून आपलं केवळ ७0 ते ८0 टक्क्यांच्या आसपास संरक्षण करु शकते. दुसरी लस घेऊनही माणसे कोरोनाच्या चपाट्यात येत आहेत. त्यामुळेच वैयक्तिक काळजीबरोबरच कुटुंबाची काळजी घेणं आणि सामाजिक जबाबदारी सांभाळणं हेच या वर्षीचंही सामूहिक ब्रीद राहणार आहे.

या संपूर्ण कोरोनाकाळानं आपल्याला निसर्गाचं संवर्धन करण्याची गरज दाखवून दिली आहे. प्रदूषणयुक्त वातावरणात रोगप्रतिकारक्षमता कमी असणारे लोक कोरोनाला लवकर बळी पडतात, हे लक्षात आल्यानंतर तरी आता आपली निसर्गाप्रतीची वागणूक अधिक जबाबदार करणं गरजेचं आहे. पहिल्या लाटेनंतर कोरोनाचा भर ओसरला त्याबरोबर आपण आधीचे सगळे नियम विसरलो आणि पुन्हा पूर्वीचीच जीवनशैली अनुसरण्याचा प्रयत्न केला. आपण बदललं पाहिजे, जीवनशैली बदलली पाहिजे ही जाणीव काही दिवसांमध्ये विस्मृतीत गेली. आयुष्यामध्ये काही बदल न करण्याचे परिणाम आता आपण भोगत आहोत. आता पुन्हा एकदा जीवनशैलीत बदल करण्याची गरज निसर्गानं दाखवून दिली आहे. त्यामुळे आता तरी अतिआधुनिकतेची कास, अतिआधुनिक घरांचा हव्यास, सिमेंटीकरण, अतिविशाल रस्ते यांचा अट्टाहास सोडून निसर्गानुकूल जीवनशैली अनुसरण्याचा संकल्प करायला हवा. आपण निसर्गनिर्मिती करू शकत नाही, फक्त संवर्धन करु शकतो. त्यामुळे वृक्षलागवड, वृक्षसंवर्धनाचं सकारात्मक कार्य आपल्याकडून वर्षभर व्हावं यासाठी प्रयत्नरत व्हायला हवं.

त्यासाठी आधी निसर्गाप्रती प्रेम, आस्था, जिव्हाळा, आपुलकी निर्माण होणं गरजेचं आहे. निसर्गामुळे आपण आहोत ही भावना जागृत होणं गरजेचं आहे. ननिसर्गाच्या सानिध्यात जगणं आपल्याला क्रमप्राप्त आहे.त्यामुळे ज्यांना शक्य आहे,त्यांनी खेड्याची वाट धरायला हवी. महात्मा गांधीजी,खेड्या चला म्हणायचे.खेड्यात स्वर्ग आहे सांगायचे पण आपण उलटंच करायला लागलो.पोटापाण्याची माणसं शहराकडे धाव घेऊ लागले आणि खेडी ओस पडू लागली. मात्र गेल्यावर्षी कोरोना महामारीच्या संक्रमानामुळे  'गड्या आपला गाव बरा' म्हणत मोठ्या संख्येने लोक गावाकडे आले. काही तुरळक माणसं मातीची सेवा करत गावातच थांबली मात्र बहुतांश लोक कोरोना काळ ओसरल्यावर पुन्हा शहराकडे धावली. आता पुन्हा कोरोनाने गतवर्षांपेक्षा उग्र रूप धारण केले आहे. पुन्हा लोकांना आपला गाव आठवू लागला आहे.काहीच महिन्यापूर्वी शहराकडे गेलेले लोक पुन्हा गावाकडे परतू लागली आहेत. 

माणसे गावात रमली पाहिजेत आणि त्यांना गावातच रोजगार मिळाला पाहिजे, यासाठी सरकारने अधिक लक्ष द्यायला हवे आहे. गावे विकासाने समृद्ध झाली पाहिजेत. उद्योगधंदे शेतकऱ्याच्या बांधावर आली पाहिजेत. आधुनिक तंत्रज्ञान अवतरले पाहिजे. शैक्षणिक सुधारणा आता महत्त्वाची आहे. यासाठी काही वर्षे जावी लागतील,पण सुरुवात तर करायला हवी आहे. गावात मोकळ्या वातावरणात रोगांना आला नक्कीच बसणार आहे. निसर्गाच्या सानिध्यात रोगप्रतिकारक शक्ती कमकुवत राहणार नाही. त्यामुळे सरकारचा आणि वैयक्तिक लोकांचा  आरोग्यावरचा खर्च वाचणार आहे. खेड्यात गरजा कमी लागणार आहेत. 

सध्यातरी सर्वांनी आपली आणि आपल्या कुटुंबाची काळजी घेतली पाहिजे. मास्क, सुरक्षित अंतर आणि आपल्या आरोग्याची काळजी घेणं महत्त्वाचं आहे. नववर्षाच्या निमित्तानं सकारात्मक विचार घेऊन पुढे जाऊया.-मच्छिंद्र ऐनापुरे, जत जि. सांगली


Saturday, April 10, 2021

कारागृहांत सुधारणा आवश्यक


राज्यामधल्या कारागृहांमध्ये कौद्यांची तुडुंब गर्दी झाली आहे. क्षमतेपेक्षा जास्त कैदी येथे वास करीत आहेत. सोयीसुविधांची वानवा आहे.  उच्च न्यायालयाने कैद्यांना चांगल्या सुविधा पुरविण्यासंदर्भात दिलेल्या आदेशांची  अंमलबजावणी झालेली नाही. काही वर्षांपूर्वी राज्यातील कारागृहांची पाहणी करण्यासाठी उच्च न्यायालयाच्या निवृत्त न्यायाधीशांच्या अध्यक्षतेखाली तज्ज्ञांची समिती नियुक्त करण्याचा आदेश न्यायालयाने राज्य सरकारला दिला होता. कारागृहांमधील गर्दी कमी करण्यासाठी काय उपाययोजना आखणे आवश्यक आहे, हे सुचविणे व सर्व सोईसुविधायुक्त आदर्श कारागृह बांधण्याचे निर्देश न्यायालयाने राज्य सरकारला दिले होते. पण केवळ समिती स्थापन करण्याव्यतिरिक्त काहीही केलेले नसल्याचे स्पष्ट होत आहे. कारागृहातील कैद्यांची गर्दी कमी करण्यासाठी मुंबई व पुण्यात अतिरिक्त कारागृह बांधण्यासाठी जागा शोधण्याचे निर्देशही न्यायालयाने सरकारला मार्च २०१७ मध्ये दिले होते, तसेच या कारागृहांत अत्याधुनिक रुग्णालय बांधण्याची सूचनाही केली होती. मात्र, यावर सरकारने विचार केलेला नाही.यामुळे कारागृह प्रशासनावर ताण पडतो. 

राज्यातील कारागृहात दाखल होणाऱ्या कैद्यांची संख्या वाढत आहे. त्यामुळे मध्यवर्ती व जिल्हा कारागृहात क्षमतेपेक्षा जास्त कैदी असल्याचे दिसून आले आहे. खून, बलात्कार, घरफोडी आणि 'मोका' कायद्यानुसार कारवाई केलेले सर्वाधिक कैदी कारागृहात असल्याचे दिसून आले आहे. राज्यात ९ मध्यवर्ती कारागृह आहेत. तर, ३१ जिल्हा कारागृह, १९ खुली कारागृह, १ खुले वसाहत आणि १७२ दुय्यम कारागृहांचा समावेश आहे. राज्यातील बहुतांशी कारागृहामध्ये प्रमाणापेक्षा अधिक कैदी ठेवलेले आहेत. येरवडा कारागृहाची क्षमता केवळ २४४९ कैदी ठेवण्याची आहे. मात्र, येथे तब्बल ६0१८ कैदी ठेवण्यात आले आहेत. सातारा मध्यवर्ती कारागृहाची क्षमता १६८ कैद्यांची आहे. या ठिकाणी ३७३ कैदी ठेवण्यात आलेले आहेत. कोल्हापूर मध्यवर्ती कारागृहाची क्षमता १६९९ कैद्यांची आहे. या ठिकाणी तब्बल २0४४ कैदी ठेवण्यात आले आहेत. औरंगाबाद कारागृहाची क्षमता ५३९ कैद्यांची आहे. येथे १२४५ कैदी ठेवण्यात आलेले आहेत. मुंबईतील मध्यवर्ती कारागृहाची क्षमता केवळ ८0४ कैद्यांची आहे. येथे तब्बल २७८२ कैदी ठेवण्यात आले आहेत. ठाणे मध्यवर्ती कारागृहाची क्षमता ११0५ कैद्यांची, त्या ठिकाणी ३७२८ कैदी ठेवण्यात आले आहेत. तळोजा कारागृहाची क्षमता २१२४ कैद्यांची, या ठिकाणी ३४४४ कैदी ठेवण्यात आले आहेत. कल्याण मध्यवर्ती कारागृहाची क्षमता ५४0 कैद्यांची असताना या ठिकाणी १९५१ कैदी ठेवण्यात आलेले आहेत. मुंबईच्या भायखळा येथील महिला कारागृहाची क्षमता २६२ कैद्यांची आहे. या ठिकाणी ३२६ कैदी ठेवण्यात आलेले आहेत. नागपूर मध्यवर्ती कारागृहाची क्षमता १८१0 कैद्यांची आहे. येथे २४१0 कैदी ठेवण्यात आले आहेत. तर, अमरावती कारागृहाची क्षमता ९४३ कैद्यांची असताना या ठिकाणी १0२३ कैदी ठेवण्यात आलेले आहेत. राज्यातील एकूण कारागृहात सध्याच्या घडीला २३२१७ कैद्यांची क्षमता असताना तब्बल ३४३२0 कैदी हे ठेवण्यात आले असल्याची माहिती समोर आली आहे.
मार्च २०१९ अखेरपर्यंत कारागृहात ३६ हजार ३६६ कैदी असल्याचे समोर आले आहे. २०१७-१८ मध्ये ३२ हजार ९२२ कैदी होते. त्यामुळे गेल्या वर्षांत कैद्यांमध्ये वाढ झाली असल्याचे दिसून आले आहे. राज्यात सर्वाधिक कैदी येरवडा कारागृहात असल्याचे एका अहवालातील आकडेवारीवरून दिसून आले आहे.
राज्यातील कारागृहांत न्यायालयीन (कच्चे) कैद्यांची संख्या सर्वांत जास्त आहे. एकूण कैद्यांपैकी २७ हजार २६४ कैदी कच्चे आहेत; तर ९००८ कैदी शिक्षा झालेले आहेत. या कैद्यांचा गुन्ह्यानुसार विचार केल्यास खून, जबरी चोरी-घरफोडी, बलात्कार या गुन्ह्यांतील सर्वाधिक कैदी कारागृहांत आहेत. कच्च्या कैद्यांमध्ये तर ५१ टक्के कैदी बलात्कार व खुनाच्या गुन्ह्यातील असल्याचे दिसून आले आहे. विशेष कायद्यानुसार विचार केल्यास 'मोका' व 'एनडीपीएस' कायद्यानुसार गुन्हे दाखल झालेले सर्वाधिक कैदी कारागृहात आहेत.
कारागृह हे शिक्षेचे नव्हे सुधारणांचे केंद्र आहे. गुन्हेगारांमध्ये सुधारणा करणे, पुनर्वसन करणे, पुनर्वसनासाठी कैद्याचे कौशल्ययुक्त प्रशिक्षण देणे, कारागृहात व कारागृहातून सुटल्यानंतर त्याचे पुनर्वसन व्हावे यासाठी रोजगाराच्या संधी उपलब्ध करून देणे हे कारागृह विभागाचे ध्येय आहे. किंबहुना कारागृह/तुरुंग ही संज्ञा बदलून त्याऐवजी सुधारगृहे असा बदल उत्स्फूर्तपणे व्हावा, असा यामागे प्रयत्न आहे. त्यामुळे
राज्यातील कारागृहांमध्ये एक लघु उद्योगच साकाराला गेला आहे. वस्त्रोद्योगात टॉवेल, चादरी, कापड, सतरंजी, पडदे, गालिचा, माजरपाट, टेरिकॉट, पॉलिस्टर, सुती कापड, मच्छरदाण्या तयार करणे, खास रुग्णालयांसाठी चादरी, बँडेज पट्टी, पडदे, चामडय़ाचे पट्टे, बुट, चप्पल, सुतारकामात लाकडी फर्निचर, लोखंडी फर्निचर, फाईल्स, वह्य़ा-रजिस्टर तयार करणे, ग्रिटिंग्ज, ब्रेड, बिस्किटे आदी बेकरी वस्तू, रंगकाम, मातीच्या पणत्या, दिवे, इतर कलाकुसरीच्या वस्तू, लाँड्री काम, बागकाम, वाहन दुरुस्ती आदी अनेक उपक्रम कारागृहाच्या उंच भिंतीआड राबविले जातात. यासाठी प्रशिक्षण दिले जाते, निर्मितीचे पारिश्रमिक दिले जाते. कारागृहातून सुटल्यानंतर उदरनिर्वाहाचे साधन त्याला उपलब्ध होऊ शकते. मात्र कारागृहांमधील कैद्यांची वाढती संख्या पाहता सोयीसुविधांची कमतरतेला तोंड द्यावे लागत आहे. नव्या कारागृहांची उभारणी आवश्यक आहे. कैद्यांच्या वेतनातही सुधारणा गरजेच्या आहेत. याकडे राज्य सरकारने द्यायला हवे आहे.-मच्छिंद्र ऐनापुरे, जत जि. सांगली