Sunday, August 5, 2018

पाणी अडवा,पाणी जिरवा


     पाणी आपलं जीवन आहे. पाण्याशिवाय माणूस,प्राणी-पक्षी,वनस्पती जगू शकत नाही. पाण्याचा जपून वापर झाला पाहिजे. पाणी अडवले पाहिजे. कारण आज पाण्यासाठी माणसे वणवण फिरत आहे. प्राणी-पक्षी यांना आपला जीव सोडावा लागत आहे. त्यामुळे आपण जबाबदारीने पाण्याचा विचार केला पाहिजे. पावसाचा थेंब न थेंब अडवला पाहिजे. त्यामुळे आपण सर्वांनी शपथ घेऊया आणि पाणी अडवण्याच्या शासनाच्या योजनेला हातभार लावू या. पाणी फौंडेशन,नाम फौंडेशन आपले काम करीत आहेत. त्यात आपलाही खारीचा वाटा असायला हवा.

पाणी अडवू या, पाणी जिरवू या
आणि जीवनाची वणवण थांबवू या
      यासाठी आपल्याला फारसे काही करावे लागणार नाही. मोठ्यांनी आणि बालमित्रांनी यंदाच्या पावसाळ्यात पाच फूट लांब, तीन फूट रुंद व दोन फूट खोल मापाचा किमान एक तरी खड्डा खणावा आणि त्यातून पाणी जमिनीत जिरवण्याचा प्रयत्न करावा. पाण्यासाठी दाहीदिशा किंवा दुष्काळ परिस्थिती ओढवू नये,यासाठी याची नितांत गरज आहे. मोठ्यांनी आणि लहानांनीदेखील पाणी अडवण्याची प्रतिज्ञा करायला हवी. राज्यातील शाळां-महाविद्यालयांच्या माध्यमातून प्रकल्प राबवल्यास फार चांगला परिणाम समोर येईल. वाढते प्रदूषण, हवाई हल्ले, तेल जहाजांना लागणार्‍या आगी, जंगलातील वणवे, ब्रह्मांडाचा शोध घेणारे प्रयोग, त्यातून निर्माण होणारे ग्लोबल वॉर्मिग, पर्यावरण असंतुलन, जंगलतोड, पृथ्वीच्या पोटातील कैक किलोमीटर खोलवर जाणार्‍या कोळसा व इतर खनिजांच्या खाणी या रूपाने पृथ्वीवर अत्याचार होत आहे. त्यात भर म्हणून आणखीन एक अत्याचार नलिका कूप विहीर (बोअरवेल)च्या रूपाने डोके वर काढत आहे. प्रत्येकजण वैयक्तिक स्वार्थासाठी आपापल्या जागेत बोअरिंग विहिरी मारतात. त्यामुळे पृथ्वीच्या पोटातील पाण्याची पातळी खूपच खालावली आहे.
      सध्या तर पाचशे फूटांपासून एक हजार फूटापर्यंत बोअरिंग मारली जातात म्हणजे एक प्रकारे पृथ्वीच्या पोटात हजारो इंजेक्शने देऊन अत्याचार करून पाण्याचा प्रचंड प्रमाणात उपसा सुरू आहे. या सार्‍या प्रकारामुळे पाण्याची पातळी खाली जाते, तसेच विहिरीतील झरे मार्ग बदलतात, एवढेच नव्हे तर त्यामुळे पृथ्वीच्या पोटातील थंडाई कमीकमी होत आहे. त्याचा परिणाम पृथ्वीवरील हवामान, ऋतू, वातावरण बदलत आहेत. अवेळी पाऊस, गारपीट, थंडी, वादळी वारे, धुळीची वादळे, महापूर यांसारख्या अनियमित गोष्टी सातत्याने घडत आहेत. बोअरिंग विहिरीमुळे विहिरींचे झरे आटत असून पाण्याचे मार्गदेखील बदलतात. पाण्याचे विदारक चित्र उभे राहिले आहे. 150 ते 200 इंच पाऊस पडूनही पाणी दुर्भिक्ष दिसते. त्यामुळे पाणी अडवा, पाणी मुरवा योजना हाती घेणे गरजेचे आहे.
      शाळा, महाविद्यालये, सरकारी कार्यालये, ग्रामपंचायत, ग्रामविकास मंडळे, सामाजिक संस्था, सामाजिक वनीकरण विभाग, वन विभाग, रेल्वे, एस.टी. यासह पर्वत रांगा, डोंगर, टेकडया, ओसाड प्रदेश यासारख्या ज्या ज्या ठिकाणी शक्य आहे, त्या त्या ठिकाणी पाच फूट लांब, दोन फूट रुंद व दोन फूट खोल मापाचे खड्डे, चर खणून त्यात पाणी अडवून ते पाणी जमिनीत जिरविणे हाच एकमेव मार्ग आहे. नैसर्गिक आपत्तीला तोंड देण्यासाठी राष्ट्रीय मोहीम म्हणून हा पर्याय निवडला जायला हवा आहे.
     विशेष म्हणजे पाणी अडवा, पाणी जिरवा या कार्यक्रमास पुनर्वसन किंवा खर्च नाही, उलट हे फुकटचे धरण बनेल. त्यासाठी शासनाच्या खासगी शाळा, प्राथमिक शाळा, माध्यमिक शाळा, उच्च माध्यमिक व महाविद्यालय, सार्वजनिक संस्था, शासकीय कार्यालयाचा सहभाग आवश्यक आहे. मागे प्रा. गिरिधर परांजपे यांनी एक प्रस्ताव शासनापुढे ठेवला होता. पाच फूट लांब, तीन फूट रुंद व दोन फूट खोल खड्डयात 30 घन फूट तर पाच फूट लांब, दोन फूट रुंद व दोन फूट खोल खड्डयात 20 घनफूट पाणी साठेल. या प्रमाणे पावसाळ्यात जून ते सप्टेंबर-ऑक्टोबर या काळात किमान 20 वेळा एक खड्डा पाण्याने पूर्ण भरून ते पाणी जमिनीत मुरविल्यास सुमारे 600 घनफूट ते 400 घनफूट पाणी एका खड्डयातून जमिनीत मुरविले जाईल. राज्यात किमान 10 लाख चर किंवा खड्डे खणून त्यातील पाणी 20 वेळा जमिनीत जिरविल्यास दोन्ही प्रकारच्या खड्डयातून अनुक्रमे 60 कोटी घनफूट व 40 कोटी घनफूट पाणी जमिनीत मुरविले जाईल. राज्यात प्राथमिक शाळा 96178 आहेत. त्यातील प्रत्येक शाळेने 4 खड्डे मारल्यास 384712 खड्डे होतील. माध्यमिक शाळा 22045 आहेत. त्यातील प्रत्येकी 10 खड्डे मारल्यास 220450 खड्डे तर उच्च माध्यमिक 7998 शाळातून किमान दहा खड्डयानुसार 79980 खड्डे बनतील. म्हणजेच राज्यातील 126221 शाळातून 685142 खड्डे बनतील.
     या माध्यमातून एकूण 685142 खड्डे (चर) तयार होतील आणि खड्डयातून किमान 600 घनफूट पाणी किंवा 400 घनफूट पाणी जमिनीत मुरविल्यास 685142 खड्डयात 600 घनफूटप्रमाणे 41 कोटी 10 लाख 85 हजार 200 घनफूट पाणी केवळ सर्व शाळांकडून अडविले किंवा जमिनीत मुरविले जाईल. ही योजना सर्व विभागानी राबविल्यास अब्जावधी घनफूट पाणी जमिनीत मुरवून भविष्यात पृथ्वी शांत होईल आणि फुकटचे पाणी मिळेल. पावसाचे पाणी थेट समुद्राला जावून मिळते, हे पाणी शाळा, शासकीय कार्यालये, संस्था, मंडळे अशा विविध स्तरावरील लोकाश्रय घेऊन जमिनीत मुरविण्यासाठी हा अनोखा प्रयोग सरकारने हाती घेतल्यास भुगर्भात पाण्याची पातळी वाढेल. सरकारच्या पुढाकाराने पाणी अडवा, पाणी जीरवा हा प्रयोग यशस्वी झाल्यास काही वर्षातच राज्य दुष्काळमुक्त होऊन जाईल.

अवेळी आणि अनियमित पावसाचा अभ्यास व्हायला हवा


     सांगली जिल्ह्यातील दुष्काळी पट्ट्यासह राज्यात अनेक ठिकाणी पावसाने ओढ दिली आहे. त्यामुळे याचा फटका खरिप पिकाला बसला आहे. गेल्या काही वर्षात राज्यात अनियमिपणे, अवेळी पडत असल्याने पिकांच्या उत्पादनामध्ये घट येऊ लागली आहे.
मागच्या तीन वर्षांचा विचार केला तर लक्षात येईल की, राज्यात चांगला पाऊस झाला. पण तो पाहिजे त्यावेळेला पडला नाही. पावसाने ओढ दिल्याने आणि नको त्या वेळेला बरसल्याने खरिप हंगामाचे मोठे नुकसान झाले. सध्या अडचणीच्यावेळी शेतकर्‍यांकडून पिके वाचवण्यासाठी एक हाती प्रयत्न सुरू आहेत. मात्र याकडे कृषी विभागाचे लक्ष नसल्याचे आढळून येत आहे. पावसाच्या ओढीच्या काळात संरक्षित सिंचन पिकांसाठी उपयोगाचे ठरते.मात्र बहुतेक ठिकाणी पाऊस नसल्याने विहिरी,तलाव, कुपनलिकांनी तळ गाठला आहे. ज्या शेतकर्‍यांकडे पाणी उपलब्ध आहे, तेच पिके वाचवण्याची धडपड करीत आहेत. अन्य शेतकरी मात्र हतबल आहेत. त्यांच्यापुढे काहीच उपाययोजना नाही.
     अलिकडच्या अनिअयमित आणि अवेळी पावसाच्या बरसण्याचा अभ्यास आता राज्य शासनाच्या तज्ज्ञ टीमकडून व्हायला हवे आहे. गेल्या तीन वर्षात पाऊस कधीच वेळेवर पडला नाही. या पावसाच्या खंडाची व्याप्ती आणि वारंवारता पाहता गावनिहाय खरिप सुरक्षित करण्याबाबत शासन पातळीवर प्रयत्न व्हायला हवेत. शासनाने अशा वेळेला आपत्कालीन व्यवस्थापन राबवण्याची आवश्यकता आहे. पेरणीचा कालावधी लांबतो,तसा पर्यायी पिके देणे, आंतरपिके, आंतरमशागत याबाबत मार्गदर्शन करणे आणि त्याप्रमाणे बी-बियाणे आणि सवलती उपलब्ध करून देण्याची गरज आहे. सामुहिक प्रयत्नातून हंगाम सावरणे महत्त्वाचे आहे.
     1972,2012 आणि 2015 या कालावधीत पडलेल्या दुष्काळात अनेक तालुक्यांची भर पडत गेली आहे. याचा अर्थ दुष्काळी तालुक्यांची संख्या दिवसेंदिवस वाढत आहे. दुष्काळी पट्ट्यात जून,जुलै महिन्यात अत्यंत कमी पाऊस,तर सप्टेंबर, ऑक्टोबरमध्ये अधिक पाऊस पडत आहे. अशा वेळी पिकांचे नियोजन बदल्यांची गरज आहे. वास्तविक तालुकांतर्गत सर्कलनुसार पाऊस कधी,किती आणि कसा पडतो, याचा अभ्यास झाला पाहिजे. त्यानुसार पिके, पीकपद्धतीची रचना करण्याची गरज आहे.
     याचा अभ्यास व त्याच्या व्यवस्थापन तंत्राचा अभ्यास कृषी विद्यापीठांनी करायला हवा. यासाठी शासनाने पुढाकार घेण्याची आवश्यकता आहे. विशेष म्हणजे आतापर्यंत झालेल्या पावसाचा राज्यातला आढावा, शासन स्तरापर्यंत आला नसल्याचे सांगण्यात आले आहे. हे खरे तर फारच दुर्लक्ष करण्यासारखे आहे. शेती हा राज्याच्या विकासाचा कणा आहे. मोठ्या प्रमाणात लोकसंख्या ही यावर अवलंबून असताना याकडे होणारे दुर्लक्ष नुकसान पोहचवणारे आहे. यामुळेच शेतीत असलेला शेतकरी तिथेच रुतून बसला आहे, त्याला वर यायला संधीच मिळत नाही. राजाने मारले आणि पावसाने झोडले, यावर दाद कुणाकडे मागायची, असा प्रश्‍न आहे.
     शासनाने याबाबतीत दिरंगाई करून चालणार नाही. कृषी विद्यापीठाने अभ्यास करून त्यांची शिफारस राज्यातल्या प्रत्येक शेतकर्‍यांपर्यंत कशी पोहच करता येईल, यासाठीही प्रयत्न करायला हवेत. वास्तविक शासनाने कृत्रीम पावसाचा उपायदेखील करून पाहायला हवा आहे. यासाठी यंत्रणा दरवर्षी सज्ज ठेवण्याची आवश्यकता आहे. शिवाय पावसाचे होत चाललेले कमी प्रमाण लक्षात घेता कृत्रीम पावसासाठी यंत्रणा वाढवण्याबरोबरच त्याचा वापर करण्याची गरज आहे. सततच्या यंत्रणेच्या वापरामुळे कुठे काय चुकते,कुठे काय कमी पडते,याचा अंदाज येईल आणि त्यात सुधारणा करता येतील. परदेशात कृत्रीम पावसाचा सातत्याने प्रयत्न होत असताना कृषी प्रधान देशात आणि राज्यात मात्र याबाबत मोठी उदासिनता दिसून येत आहे. गळ्यापर्यंत आले की, आपली यंत्रणा हलते,तोपर्यंत कोट्यवधीचे नुकसान झालेले असते. याकडे शासन कधी लक्ष देणार हा प्रश्‍नच आहे.

ही काय खायची वस्तू आहे काय?


      हे जग अद्भूत चमत्कारांनी भरलेलं आहे. इथे काहीही घडू शकतं. त्याप्रमाणे या जगातील माणसं काहीही खावू शकतात. आपल्याला किळसवाणं वाटेल किंवा चमत्कारिक वाटेल,पण इथे असं घडू शकतं. आपण तरी भूक लागल्यावर आपल्याला आवडीचं खाणं खायला आवडतं. प्रत्येकाची खाण्याची,खाद्य पदार्थांची आवड वेगवेगळी आहे. अनेकांना आपल्या जिभेचे चोचले पुरवायला आवडतंदेखील.पण काही माणसं भूक लागल्यावर साबण, फोम,लोखंडाच्या जिनसा खातात किंवा पेट्रोल पितात. या जगात अशी सणकी,विचित्र माणसं आहेत, ती त्यांच्या हटके खाण्यामुळे प्रसिद्धीच्या झोतात आहेत. सणक असेल किंवा एबनॉर्मेलिटीमुळं ही माणसं असं काही खातात की, ते पाहून आपल्याला म्हणावं वाटतं, ही काय खायची वस्तू आहे काय?

साबणाची वडी
अमेरिकेतल्या फ्लोरिडामध्ये राहणारी टेंपेस्ट हेंडरसन ही 19 वर्षांच्या तरुणीला साबणाच्या वड्या खाण्याची सवय आहे. ही तरुणी आठवड्यातून कमीत कमी पाच साबण वड्या खाते. तिला साबण खाण्याचे व्यसन जडले आहे. ती आपल्या मुलाखतीत सांगते की, साबण खाल्ल्याने मला फ्रेश वाटते. सध्या तिच्यावर ही सवय सुटावी म्हणून बिहेवियरल थेरेपी सुरू आहे.
गादी आणि उशीतला कापूस
फ्लोरिडामध्येच राहणारी आणखी एक तरुणी आहे,ती गादी आणि उशीमधला कापूस खाते. या तरुणीचं नाव आहे, एडेल एडवर्डस. कुठेही गेली की, ती गादी किंवा उशी फाडते आणि त्यातला कापूस असो किंवा आणखी काही खायला सुरू करते. वास्तविक एडेलच्या आई-वडिलांच्या घटस्फोटामुळे ती नैराश्याला बळी पडली होती. तेव्हापासून तिला ही सवय जडली आहे.
गैसोलीनचा शौकीन
चीनमध्ये राहणारा 71 वर्षांचा वृद्ध चेन जुजेन हा आपली भूक मिटवण्यासाठी गैसोलीन,पेट्रोल पितो. वास्तविक 1969 मध्ये त्यांना एकदा जोराचा खोकला आला होता आणि छातीत दुखू लागले होते. कोणी तरी एका वृद्ध व्यक्तीने त्यांना त्यावेळी थोडेसे केरोसिन तेल पिण्याचा सल्ला दिला होता. यामुळे त्यांना बरे वाटेल, असे त्यांनी सांगितले होते. विशेष म्हणजे त्यांनी थोडेसे केरोसिन पिले आणि दुसर्‍याच दिवशी त्यांना आराम पडला. मग काय! त्यांना केरोसिन पिण्याची सवयच लागली. त्याचबरोबरच पेट्रोलसुद्धा पिऊ लागले. गेल्या 45 वर्षांत त्यांनी आतापर्यंत 1.5 टन गैसोलीन पिले आहे.
लोखंडाच्या वस्तू
फ्रान्सचे राहणारे मिशेल   लोटीटो हे 57 वर्षांचे गृहस्थ लोखंड पिघळवणार्‍या मशीनपेक्षाही काही कमी नाहीत. हा विचित्र माणूस अंडी किंवा केळी खायला घाबरतो,कारण ते त्याला पचत नाहीत. आतापर्यंत या माणसाने 18 सायकली,15 शॉपिंग कार्ट, 7 टेलिव्हिजन सेट, 2 आयर्न बेड आणि 1 लोखंडी ताबूत,6 मेटेलिक वस्तू खाल्ल्या आहेत. या वस्तू तो छोट्या छोट्या तुकडे करून पाण्यासोबत खातो.

Saturday, August 4, 2018

यशासाठी अंगी असावी विनम्रता


     लहानपणी आपल्याला शिकवलं जायचं की, झाड जितके मोठे होत जाते, तितके जमिनीच्या दिशेने झुकत जाते. पण काही थोडी माणसंच अशी असतात,ती लहानपणी शिकवलेली ही गोष्ट लक्षात ठेवतात. आजच्या स्पर्धेच्या युगात आपण ज्या परिस्थितीत आपले आयुष्य व्यतीत करत आहोत, त्या परिस्थितीत आपली इच्छा असूनही विनम्र राहू शकत नाही. पण तरीही अशा परिस्थितीत जो झुकतो,तो सगळ्यांची मने जिंकू शकतो.

     आज घरात ताण,ऑफिसमध्ये ताण, सगळीकडे ताणतणाव आहे. ऑफिसमध्ये कामाचा ताण असतो. कामाचं ओझं,वेळेचं टारगेट असतं.दुसर्‍याच्या कामाचं ओझं कधी कधी आपल्या खांद्यावर येऊन पडतं. आजच्या सरकारी कार्यालयातल्या कामात तर आपल्याला वेगळेच चित्र पाहायला मिळतं. पदांची रिक्त संख्या, अधिकारी-पदाधिकारी यांचा दबाव यामुळे अशा वेळेला विनम्र राहणं माणसाला शक्यच होत नाही. भांडण नको म्हणून गप्प राहण्याचा प्रयत्न होतो, मात्र आतून जळफळाटच होत असतो.पण अशी मानसिक परिस्थिती आपल्या शरीराला उपयोगाची नाही. जे काही काम करणार आहे,ते मनापासून कसलाही दबाव न घेता करायला शिकले पाहिजे. शिकलेल्या माणसावर बॉसिंग करायला थोडं फार शिकलेली माणसं येत असतात. त्यामुळे हा एवढा कोण लागून गेला. याला काय अक्कल आहे, असे म्हणून आपण मानसिक व्याधीला सामोरे जात असतो. ज्या गोष्टी करायच्या असतात,त्या ठामपणे करताना समजावून सांगायला हवं. समजावून सांगितल्यानं आपली काम सहज होतात. फक्त संवाद खुल्या मनानं व्हायला हवा.
     अशा सध्याच्या परिस्थितीमुळे आपल्या सगळ्यांची विनम्रतेबद्दल वेगवेगळी धारणा आहे. बहुतांश लोकांना विनम्रता आजच्या युगातून लुप्त झाली आहे. कुणाला ती गरजेची वाटते,कुणाला नाही. भ्रष्टाचाराच्या युगात विनम्र राहून चालत नाही, असं कुणाला वाटतं.तर कुणाला कुणाला विनम्रता कायरतेची लक्षणं आहेत, असंही काहींना वाटतं. पण सगळ्यांनाच असे वाटत नाही. त्यांच्यासाठी विनम्रता ही ताकद वाटते. ती माणसाला शांती, सहनशीलता,शक्ती आणि ऊर्जा देते. अशा लोकांचं मत असतं की, जे विनम्रतेने जीवन जगायला शिकतात, त्यांच्या अनेक समस्या पाहता पाहता दूर होतात.
     आपण एक गोष्ट लक्षात घेतली पाहिजे की, विनम्रता आपल्या अंगी धारण केल्याशिवाय आपण अन्य दुसरा कोणताही गुण धारण करू शकत नाही. कारण विनम्र होऊनच आपली सर्व प्रकारची पात्रता प्राप्त करू शकतो. विनम्रतेचा गुण सहयोग आणि एकतेचे वातावरण बनवण्यास मदत करतं. यामुळे आपण सहजगते आपल्यातला दुरावा कमी करू शकतो. सौहार्दपूर्ण वातावरण बनवू शकतो. भारतीय संस्कृतीत हीच विनम्रता व्यक्त करण्यासाठी नमस्कार करण्याची परंपरा आहे. मोठ्यांचा झुकून आशीर्वाद घेण्याची प्रथा आहे. हा गुण आपल्याला अहंकारापासून वाचवतो. भविष्यातील धोक्यापासून सावध करण्याचं कामही करतो. विनम्रतेने पुढे येणारा कधीही अति-महत्त्वाकांक्षी नसतो,कारण त्याला आयुष्यात काही गमावण्याची भिती असत नाही. त्याच्यावर आपल्याकडे दुसर्‍याचे लक्ष खेचून आणण्याचे काही दबाव असत नाही. अशा माणसाला लोक लगेच स्वीकारतात.
     थोडक्यात काय तर मूंगी होऊन साखर खावी. लहान होऊन काम करीत राहिल्यास सगळेच आपल्याशी सौहार्दपूर्ण वागतात. एक लक्षात ठेवा जी व्यक्ती विनम्र असते, ती व्यक्ती आपल्या जीवनात जे काही मिळवायची इच्छा बाळगून आहे, ते त्याला सहजपणे मिळून जाते.

Thursday, August 2, 2018

मेरा मन क्युं तुम्हें चाहे...


     माणसाचं मन मोठं विचित्र आहे. त्याच्याकडं निसर्गानं अनेक कला दिल्या आहेत.पण तो शेवटी आपली तुलना प्राणी आणि पक्षांशीच करताना दिसतो.जर तो शक्तीशाली असेल तर त्याची तुलना घोड्याच्या ताकदीशी करतो. तो म्हणतो, पहा त्याच्यात घोड्याचं बळ आहे. त्याने हवेत उडण्याचे यंत्र बनवले. विमानं,रॉकेट, हेलिकॉप्टर अशी ताकदवान यंत्रं त्याने बनवली.पण आजदेखील तो आकाशात भरारी मारणार्‍या पक्ष्यांशीच तुलना करतो. आपल्या शरीराच्या जाडीची तुलना तो हत्तीशी करताना दिसतो. कमी बुद्धीच्या माणसाची तुलना गाढवाशी करतो. प्रामाणिकपणासाठी कुत्र्याशिवाय दुसरा कुठला प्राणी त्याच्या मनात नाही. स्वार्थच्या तराजूमध्ये तो कोल्ह्याला टाकतो. राजाची तुलना जंगलचा राजा म्हटल्या जाणार्‍या सिंहाशीच करतो. सिंह हाच माणसाच्या समाजाचा खरा आदर्श आहे.

     माणूस सगळी कामं करू शकतो, त्याच्या डिक्शनरीत नाही हा शब्दच नाही. पण तरीही तो प्राणी-पक्षांमध्येच आपलं जग पाहात असतो. मग मला कधी कधी असा प्रश्‍न पडतो की, माणूस जसा प्राणी-पक्षी यांच्याशी आपली तुलना करतो, तसे हे प्राणी-पक्षी आपली तुलना माणसाशी करत असतील का?  पण असा निष्कर्ष काढणं वेडेपणाचाच भाग म्हणावा लागेल. कारण माणसानंच माणसाशिवाय अन्य कोणता प्राणी विचार करू शकत नाही,याचा शोध लावला आहे. ते लोक आपल्याला जसं ठेवलं आहे, त्यात प्रचंड सुखी असतील. परंतु, माणूसच असा एकमेव प्राणी आहे, जो त्याच्या स्वत:च्या आनंदाच्या आणि सुखाच्या क्षणीदेखील आनंदोत्सव साजरा करत नाही. पाण्याचे चार थेंब पडले तरी राना-वनातला मोर थुईथुई नाचायला लागतो. पण माणूस पावसाच्या दिवसांतही थंडी लागेल का म्हणून विचार करत रजई लपेटून बसलेला असतो. निसर्गाच्या फवार्‍याखाली आनंदाचा आस्वाद घेणं, स्वर्गीय आनंदापेक्षा वेगळा आनंद नाही. म्हणूनच माणसाचं मन विचित्र आहे, असं म्हटलं आहे.
     माणसाला जे मिळालं आहे,त्यात त्याला समाधान नाही, आनंद नाही. जे मिळालेलं नाही, ते मिळवण्यासाठी अथक प्रयत्न करत असतो. या विचित्र किंवा वेड्या मनाची एक कमजोरीसुद्धा आहे, ती म्हणजे त्याला वाटत असतं की, त्याला सोडून सर्वजण आनंदात आहेत, खुशालीत आहेत. आणि याच आनंदाच्या शोधात तो भटकत असतो. भौतिक सुविधा त्याच्या पायाशी लोळण घेत असतानाही तो सुखी नाहीए. त्याला आणखी याहीपेक्षा अधिक मिळायला हवं, असं वाटत असतं. जीवनाचं सत्य मात्र वेगळंच आहे. माणसाचं वेड मन पहिल्यांदा भौतिक सुविधा मिळवायला धडपडतं,पण सगळ्या सुविधा मिळाल्यावर मात्र त्याचं मन वैरागी बनून जातं. तरीही कित्येकदा वैराग्याचा मार्ग पत्करला असतानाही बावरं मन जे मिळालं नाही, ते मिळवायची इच्छा बाळगून असतं.  
     माणसाच्या मनाचे हे बावरेपण दु:खाचे कारण असले तरीही त्याच्या यशालाही कारणीभूत तेच असतं. एक उद्योगी मुंगीकडून तो जीवन कसं जगायचं हे शिकून घेतो.  आयुष्याच्या या धावपळीने वैतागून गेलेल्या माणसाला अहोरात्र काबाडकष्ट करणारी मुंगी त्याला प्रेरणा देत राहते. त्याच्यात हिंमत निर्माण करते. तो अगदी बारकाईने पाहत असतो की, कसं वारंवार अपयशी होऊनही कोळीण जाळं विणण्यात यशस्वी होते. तिच्याकडून माणसाचं मन यशस्वी कसं व्हायचं, हेच शिकतं.  मन गायला उठतं तेव्हा कोकिळेचा मधुर स्वर त्याला साथ द्यायला येतं, शिवाय रागाला आल्यावर कावळ्यासारखं काव-काव करायचं विसरत नाही. त्याच्या जीवनातल्या यश आणि अपयशाचा मानक नेहमी ससा आणि कासवच राहिला आहे. तो सशासारखं झटपट सर्व काही मिळावं, अशी आशा बाळगून असतो. पण एक लय धरून मार्गक्रमण करतानादेखील प्रचंद यश मिळतं, हेही तो प्राण्यांकडूनच शिकतो.
     जे आहे त्याहीपेक्षा अधिक मिळायला हवं, या इच्छेमुळं तो स्वतंत्र प्राणी-पक्षांसारखं बनतो. पण सर्व काही शक्य नसतं. तेव्हा हे वेड मन त्याच्याकडून शिकण्याचा प्रयत्न करतं. पंचतंत्रातल्या गोष्टी त्याला मार्गदर्शन करत राहतात. जंगलात प्राणी-पक्षी यांच्यात वाढलेल्या मोगलीला पाहून मनाला सुखद अनुभव मिळतो. माणसाच्या मुलाचे प्राणी-पक्षांच्या मुलांसारखे लाड करावेत, ही त्याच्यासाठी शिकवण असते. त्यामुळेच तो घरातदेखील सर्व सुविधा असतानाही प्राणी-पक्षी पाळत असतो.
     माणसाचं मन इतकंही काही वेड नसतं की, माणसानं आपल्या फायद्या-तोट्याचं गणित विसरून जावावं. तो कुत्र्याला यासाठी पाळतो की, त्याने त्याचे रक्षण करावं. त्याच्या स्वत:च्या मनोरंजनासाठी तो पोपट पाळतो. हा स्वार्थच त्याला प्राणी-पक्षांपासून वेगळा करतो. प्राणी-पक्षीसुद्धा स्वार्थी असू शकतील,पण माणसाच्या वेड्या मनासारखं ते दुतोंडी नसतं. स्वत:चा जीव संकटात असेल तर तो प्राण्याला-पक्षाला मारायलाही कमी करत नाही. पण हेच प्राणी माणसाने जीव घेण्याअगोदरच तेथून पळ काढतात. त्यांना ठाऊक असतं, शिकारी येईल, जाळं टाकेल. दाणे टाकेल. आणि त्याला बंदिवान बनवेल. माणसानं कितीही उंच भरारी घेतली, प्राणी-पक्षासांरखे कितीही बनण्याचा प्रयत्न केला तरी तो तसा बनू शकत नाही. कारण माणसाचा एक अर्थ त्याच्या लोभी असण्यात आहे. यालाच आपण वेड मन म्हणतो.

Wednesday, August 1, 2018

वाढत्या वायू प्रदूषणाला इलेक्ट्रिक वाहनांचा पर्याय


     वाहनांमधून निघणार्‍या धुरामुळे देशात वाढणारं वायू प्रदुषण ही एक मोठी समस्या बनली आहे. आणखी मोठी चिंताजनक बाब म्हणजे जगातल्या वीस सर्वात प्रदुषित शहरांमध्ये आपल्या देशातल्या चौदा शहरांचा समावेश आहे. संपूर्ण जगाला भेडसावणारी ही समस्या असली तरी सर्वात मोठी समस्या ही आपल्या देशासाठी आहे. या समस्येवर नियंत्रण कसे मिळवायचे,हाच मोठा प्रश्‍न आहे. केंद्रीय पर्यावरण आणि वातावरणातील बदलासंबंधीचे मंत्रालय यांच्या आकडेवारीनुसार 2010 पर्यंत परिवहन क्षेत्रात 188 मेट्रिक टन कार्बन डायऑक्साईडचे उत्सर्जन झाले होते. सध्या भारतातील तेल आयातीचे प्रमाण जवळपास ऐंशी टक्के आहे. परिवहन क्षेत्र तेलाचा सर्वात मोठा ग्राहक आहे. तेलाच्या खपामध्ये पेट्रोल आणि डिझेल यांचे प्रमाण अनुक्रमे 40 टक्के आणि 13 टक्के आहे.2014 मध्ये परिवहन क्षेत्रात सत्तर टक्के डिझेल आणि शंभर टक्के पेट्रोलची मागणी केली गेली होती. त्यामुळे शेवटी एवढ्या मोठ्या प्रमाणात परिवहन क्षेत्रात इंधनाचा उपयोग होत असेल तर उत्सर्जनामुळे प्रदुषणाचा स्तर वाढणार नाही तर काय?

     आपण जी वाहनं वापरतो, त्यांच्या इंजिनमधून जो धूर निघतो,तो चार प्रकारचे प्रदूषण पसरवत असतो. कार्बन मोनोक्साइड, हायड्रोकार्बन, नायट्रोजन ऑक्साइड आणि पार्टिकुलेट मॅट्र(पीएम) म्हणजे बारीक कण. पेट्रोलवर चालणारी इंजिनं कार्बन मोनोक्साइड आणि हायड्रोकार्बनचे उत्सर्जन अधिक करतात. डिझेलचे इंजिन नायट्रोजन ऑक्साइड आणि बारीक कणांचे उत्सर्जन करतात. सर्वोच्च न्यायालयाने भारतात स्टॅन्डर्ड-3 म्हणजेच बीएस-3 वाहनांच्या विक्रीवर प्रतिबंध घातला आहे. याच्या जागी बीएस-4 इंजिन असलेली वाहने विक्रीस आलेली आहेत. यामागचा उद्देश काय,तर बीएस-4 मधून निघणारा धूर बीएस-3 इंजिनापेक्षा कमी प्रदूषण करतो. अर्थात इंधनाचा वापर हा होतच आहे,त्यामुळे प्रदूषण तर होतच राहणार आहे,मात्र त्याची मात्रा थोडी फार कमी झाली म्हणता येईल. म्हणजेच प्रदूषण कमी करण्याच्या या उपाययोजना सुरू आहेत.
       सध्याच्या घडीला सर्वात मोठं संकट आहे, ते उत्सर्जनामुळे होणारे पर्यावरण प्रदूषण. त्याच्यावर नियंत्रण मिळवण्याबरोबरच इंधनाची मोठ्या प्रमाणात होत असलेली आयात कमी कशी करायची, आणि वायू प्रदूषणाला अटकाव कसा करायचा,यावर उपाय शोधणे गरजेचे आहे.  इंधन आयात कमी करण्यासाठी पेट्रोलमध्ये इथेनॉलचा वापर हा पर्याय सध्या आपल्याकडे सुरू आहे. आता त्याचे प्रमाण वाढवण्याविषयी खल सुरू आहे. पेट्रोल-डिझेलच्या किंमती दिवसेंदिवस वाढत आहेत, त्यामुळे त्याला पर्यायी इंधनाचा प्रयोग म्हणून सध्या इथेनॉलकडे पाहात आहोत. इथेनॉल सध्या उपलब्ध असलेल्या इंधनापेक्षा जवळपास तीस टक्के स्वस्त पडते. त्यामुळे सामान्य लोकांना महागाईची झळ काही प्रमाणात कमी बसू शकते. शिवाय पर्यावरण वाचवण्यासाठीदेखील इथेनॉल वरदान ठरत असल्याचे सांगितले जाते. नीती आयोगाच्या म्हणण्यानुसार इथेनॉलचा वापर केल्याने पुढच्या पाच-सात वर्षात डिझेलचा किमान वीस टक्के तरी वापर कमी करण्यास मदत होणार आहे. यामुळे वर्षाकाठी 26 हजार कोटी रुपयांची बचत होऊ शकते.
     इथेनॉल हायड्रोजन आधारित इंधन आहे, जे नैसर्गिक गॅस,कोळसा, बायोमास, शहरातील कचरा आणि कार्बन डायऑक्साइडपासून बनवले जाऊ शकते. इथेनॉल डिझेलचा विकल्पदेखील बनू शकतो. याचा वापर स्वयंपाक गॅस आणि पेट्रोलमध्ये करून त्याची किंमतदेखील कमी करता येऊ शकते. विमानाच्या इंधनातदेखील याचा वापर होऊ शकतो. चीन,इटली, स्वीडन, अमेरिका, इस्त्राइल, जपान आणि आणखी काही युरोपीय देश इथेनॉलचा वापर करत आहेत. चीनमध्ये तर दळणवळण क्षेत्रात दहा टक्के इथेनॉलचा वापर होतो आहे. पेट्रोलमध्ये 15 टक्के इथेनॉल मिसळला तर जवळपास 33 टक्के प्रदूषण कमी होऊ शकते. स्वयंपाकाच्या गॅसमध्ये इथेनॉल मिसळला तर दरवर्षी सहा हजार कोटी रुपयांची बचत होऊ शकते. शहरी क्षेत्रात वाहनांमुळे जवळपास चाळीस टक्के किंवा त्याहीपेक्षा अधिक प्रदूषण होते.
या दिशेने दुसरा सर्वात सशक्त उपाय इलेक्ट्रिक वाहनांचा उपयोग असणार आहे. इलेक्ट्रिक वाहनांची सर्वात मोठी विशेषता म्हणजे अशा वाहनांमधून कोणत्याही प्रकारचे उत्सर्जन होत नाही. त्यामुळे प्रदूषण वाढण्याचा  तर प्रश्‍नच येत नाही. इलेक्ट्रिक वाहने ही आपल्या पारंपारिक वाहनांपेक्षा तीन ते साडेतीन टक्के अधिक ऊर्जा कुशल असतात. जागतिक स्तरावर इलेक्ट्रिक वाहनांना प्रोत्साहन देण्यासाठी काही देश एकत्र येऊन 2030 पर्यंत इलेक्ट्रिक वाहनांच्या विक्रीत तीस टक्के वाढ करण्याचे ध्येय ठेवले आहे. नेदरलँड, आयर्लंड आणि नॉर्वेसह काही देशांनी तर सार्वजनिक परिवहन क्षेत्रात शंभर टक्के इलेक्ट्रिक वाहनांचे लक्ष्य ठेवले आहे.
     भारतानेदेखील इलेक्ट्रिक वाहनांच्या वापराच्या दिशेने पाऊल उचललेले आहे. राष्ट्रीय इलेक्ट्रिक मॉबिलिटी मिशन प्लान (एनआयएमएमपी) आणि फेम इंडिया (एफएएम) यांच्या स्थापनेची सुरुवातदेखील भारतात इलेक्ट्रिक वाहनांच्या बाजाराची निर्मिती करण्याच्यादृष्टीनेच झाली आहे. या प्रयत्नांना मदत करण्यासाठी जड उद्योग विभाग,भारतीय मानक ब्युरो, ऑटोमोटिव रिसर्च असोशिएशन इलेक्ट्रिक वाहनांच्या पूर्ततेसाठी उपकरणांची डिझाईन आणि निर्मितीच्या मूलभूत गरजा  व त्याचबरोबर तंत्रज्ञान मानक यांच्या स्थापनेच्या दिशेने वेगाने काम करत आहेत. कर्नाटक राज्याने आपली इलेक्ट्रिक वाहन योजना-2017 जाहीर केली आहे. अन्य राज्येदेखील या दिशेने सक्रिय आहेत. अर्थात लेक्ट्रिक वाहनांचा सुव्यवस्थित वापर हा तेव्हाच शक्य आहे, जेव्हा सक्षम शहरी नियोजन, परिवहन आणि वीज क्षेत्राशी चांगला ताळमेळ राखला जाईल.
     या प्रयत्नांबरोबरच भारतात आणखी काही समस्या आहेत, ज्या इलेक्ट्रिक वाहनांना प्रोत्साहन देताना अडचणीच्या ठरणार आहेत. तंत्रज्ञान आणि भौतिक समस्यांचा सर्वात अधिक प्रभाव इलेक्ट्रिक वाहनांच्या क्षेत्रात जाणवत आहे. याशिवाय देशात वीज क्षेत्र वाहनांसाठी विजेची पुर्तता करण्यासाठी सक्षम नाही. बॅटरी निर्मितीसाठी लागणारे पदार्थ जसं की, लिथियम,निकल,कोबाल्ट, ग्रेफाइट यांची आयात करावी लागणार आहे. भारतात लिथियमचे साठे असले तरी त्याबाबत अजून शोध लावण्याचा प्रयत्न झालेला नाही. या सर्वांचा परिणाम देशात इलेक्ट्रिक वाहनाच्या निर्मितीवर होणार आहे. त्यामुळे कच्च्या मालाचा पुरवठा योग्य प्रकारे व्हायला हवा आहे. तंत्रज्ञान क्षेत्रादेखील आघाडी घेण्याची आवश्यकता आहे. भारत आणि फ्रान्स देशांनी आणि संघटना पातळीवर सौर ऊर्जा क्षेत्रात मिळून काम करण्याचे ठरवले आहे. या संघटनेत ऑस्ट्रेलिया, चिली,ब्राझील, घाना, टांझानिया या संघटनेतील सदस्य देशांमध्ये लिथियमचे साठे मोठ्या प्रमाणात आहेत. हे देश भारताला कच्च्या मालाचा पुरवठा करू शकतील.
     देशात सरकारी पातळीवर इलेक्ट्रिक वाहनांचा वापराला प्रोत्साहन देण्यासाठी सरकारने इलेक्ट्रिक वाहनांचा उपयोग करण्याचा मानस व्यक्त केला आहे. काही वाहन निर्मिती करणार्‍या कंपन्या या क्षेत्रात उतरण्याच्या प्रयत्नात आहेत.एका कार निर्मिती कंपनीच्या म्हणण्यानुसार 2030 पर्यंत देशात सर्वत्र इलेक्ट्रिक वाहने धावताना दिसतील. आपल्याला याचीच अपेक्षा आहे. त्यांचे म्हणणे खरे होवो आणि वायु प्रदूषणामुळे देशात दरवर्षी चार लाख लोकांना आपला जीव गमवावा लागत आहे, त्यापासून देशाची सुटका होण्यास मदत होवो. वायू प्रदूषणामुळे वाढत्या अन्य समस्यांनादेखील आळा घालण्यास मदत होणार आहे.

सुख-दु:खाचा फेरा...


     मानवी जीवन सुख-दु:खाने भरलेलं आहे. कधी सुख तर कधी दु:ख ठरलेलं आहे. सुखासीन फुलांच्या पाकळ्यांवर लोळताना दु:खाचे काटे बोचणारच. सुख-दु:ख एकाच नाण्याच्या दोन बाजू आहेत. डाव घेताना छापा-काटा करायची वेळ येते,तेव्हा आपला मर्जीचा छापा यावा,म्हणून आपण देवाला हात जोडत असतो. छापा आला की, आपण अक्षरश: आनंदाने उड्या मारतो. तो आनंद स्वर्गीय असतो. पण सतत सुखाची अपेक्षा करणं चांगलं असलं तरी वाट्याला दु:ख आलं म्हणून हिरमसून जायचं नाही. त्याला हसत तोंड द्यायचं. हसत तोड देतो, तेव्हा दु:ख हलकं होतं. जर एकादी व्यक्ती दु:खाला तोंड द्यायला घाबरते, रडू लागते,तेव्ह अडचणींचा, समस्यांचा डोंगर वाढायला लागतो.पण ज्यावेळेला व्यक्ती दु:खाला पाहून हसते,तेव्हा अडचणी नाहीशा होतात. अडचणी हलक्या होतात.

     फ्लेडंस निवासी गोल्डस्मिथने एक अशी व्यक्ती शोधून काढली होती की, तशी व्यक्ती त्याने त्यांच्या आयुष्यात कधी पहिली नव्हती. तो एक गुलाम होता. साखळदंडांनी बांधलेला होता.त्याच्या नशिबीच ते होतं. पणथकवा म्हणून त्याच्या चेहर्‍यावर कधी नव्हता.तो सकाळपासून संध्याकाळपर्यंत गुणगुणतच असायाचा. सगळे दु:ख गिळून टाकत जीवन हसत कसं जगावं, हेच तो सांगत होता. उदासी वाट्याला आलेलं जीवन त्याला कशाप्रकारचं आनंदाचे रंग द्यायचे,ही कला आपल्याला साधली पाहिजे.जीवन जर फूल असेल तर काटेदेखील त्याच्याबरोबरच येणारच. त्यामुळे सुख-दु:ख यांचं नातं आपल्या संपूर्ण जीवनाशी बांधलं गेलं आहे. जीवनात मेहनतीला जसं महत्त्व आहे, तसंच फुलांबरोबरच काट्यांचंही आहे. सुख-दु:ख जीवनचा अविभाज्य भाग आहे. त्यामुळे प्रत्येकाला त्या प्रसन्नचित्त गुलामासारखं जीवनातल्या प्रत्येक परिस्थितीचे हसून स्वागत केले पाहिजे. जर व्यक्ती सुख आनंदाने भोगत असेल तर मग दु:खदेखील हसत हसत का नाही भोगू शकत?
     मानवी जीवनात संकटाच्या घटना या आवश्य येत राहतात.वेद सांगतो की, ज्यावेळेला समस्यांचे ओझे डोक्यावर  असते आणि दु:खाच्या रेषा मनाला त्रास देत असतील आणि चोहो बाजूला अंधार असेल तरीदेखील संतुलन बिघडू न देता, स्वत:ला कमी न लेखता,हसत-गात जीवनाची गाडी हाकत राहायचं. दु:खाचं ठिकाण आपोआपच मागे जातं.
     आयुष्यात जी माणसं मोठी झाली,त्या माणसांनी खूप सोसलेलं असतं. देवपण असं सहजासहजी कुणाला मिळत नाही. दगडातून सुंदर मूर्तीची निर्मिती होते,तेव्हा त्याला घाव सोसावे लागलेले असतात.त्यामुळे जीवनातल्या भट्टीत जी माणसं तावून-सुलाखून निघतात, तेव्हाच ती उच्च पातळीला पोहचलेली असतात. अशी माणसं आपण पाहिली आहेत,तर मग आपण बारीक-सारीक दु:खाकडे पाहून गोंधळून जायचा प्रश्‍नच येत नाही. घाबरून तर अजिबात जायचं नाही.