कम्युनिस्ट संघर्षाचे नेते :ईएमएस नंबूदिरीपाद

समाज आणि विचार यांचा संघर्ष ठोस बांधिलकीने एकत्र केला की ऐतिहासिक व्यक्तिमत्त्व घडते.  आधुनिक भारतातील समाज, राजकारण आणि विचारांच्या संघर्षमय प्रवासाशी निगडीत असेच एक नाव आहे इलमकुलम मनक्कल शंकरन नंबूदिरीपाद.  नंबूदिरीपाद हे समाजवादी-मार्क्सवादी विचारवंत, क्रांतिकारी, लेखक, इतिहासकार आणि सामाजिक भाष्यकार होते.  त्यांचा जन्म आजच्या मल्लपुरम (केरळ) जिल्ह्यातील पेरिंथालमन्ना तालुक्यातील एलमकुलम गावात 13 जून 1909 रोजी झाला.  त्यांचे वडील परमेश्वरन हे मोठे जमीनदार होते.  तारुण्यातच नंबूदिरीपाद जातीव्यवस्थेविरुद्ध चालणाऱ्या सुधारणा चळवळीकडे आकर्षित झाले.  पुरोगामी तरुणांची संघटना असलेल्या 'वल्लुवनाडू योगक्षम सभा'मध्ये त्यांनी तळागाळात खूप काम केले.

ज्या काळात बहुतांश कम्युनिस्ट सिद्धांतवादी भारतीय इतिहासाला पुस्तकी मार्क्सवादाच्या चौकटीत पाहण्याचा प्रयत्न करत होते, त्या काळात नंबूदिरीपाद यांनी अनोखी मौलिकता दाखवली आणि केरळच्या सामाजिक संरचनेचे 'जाती-जनामी-नेदुवाझी मेधावितम' या स्वरूपात विश्लेषण केले.  'केरळ: मलयालीकालुडे मातृभूमि' (1948) या त्यांच्या पहिल्या उल्लेखनीय रचनेमध्ये त्यांनी समाजबांधवांवर उच्चवर्णीयांचे वर्चस्व असल्याचे दाखवून दिले. उत्पादनाची यंत्रसामग्री जनमाच्या, जमीनदारांच्या हातात आहे आणि प्रशासन नेदुवाझींच्या, स्थानिक अधिपतींच्या हातात आहे.  त्यांच्या मते हे समीकरणच लोकांची गरिबी आणि मागासलेपणाचे कारण आहे.  या विश्लेषणाच्या आधारे केरळमधील सामाजिक सुधारणा आणि जातीविरोधी चळवळींना केंद्रस्थानी ठेवून 'जाती-जनामी-नेदुवाझी मेधावितम' युती तोडण्याचा डाव्यांचा अजेंडा नंबूदिरीपादने तयार केला.  केरळमधील नंबूदिरी सारख्या सर्वोच्च ब्राह्मण जातीलाही जातीय शोषणाने अमानवीय बनवले आहे, असे त्यांनी आवर्जून सांगितले.

विद्यार्थीदशेतच नंबूदिरीपाद सविनय कायदेभंगाच्या चळवळीत सामील झाले होते. त्यांना अटक झाली आणि तीन वर्षांची शिक्षा झाली.  1937 मध्ये ते काँग्रेसच्या तिकिटावर मद्रास विधान परिषदेवर निवडून आले.  त्यांना प्रदेश काँग्रेस कमिटीचे सचिवही करण्यात आले.  नंबूदिरीपाद 1940 मध्ये भारतीय कम्युनिस्ट पक्षाचे सदस्य झाले.  काही वर्षे ते पक्षाच्या पॉलिटब्युरोचे सदस्यही होते.  1957 मध्ये ते केरळचे पहिले मुख्यमंत्री बनले.  देशातीलच नव्हे तर जगातील हे पहिले निवडून आलेले कम्युनिस्ट सरकार होते.5 एप्रिल 1957 ते 31 जुलै 1959 पर्यंत त्यांनी हे पद भूषवले.  हे सरकार 1959 मध्ये बरखास्त करण्यात आले.  1960 च्या मध्यावधी निवडणुकीनंतर ते विधानसभेतील विरोधी पक्षाचे नेते बनले.  1967 मध्ये त्यांनी संयुक्त आघाडीचे नेते म्हणून पुन्हा मुख्यमंत्रीपदाची सूत्रे हाती घेतली आणि 6 मार्च 1967 ते 1 नोव्हेंबर 1969 या काळात त्यांनी या पदावर काम केले.  1977 मध्ये ते भारतीय मार्क्सवादी कम्युनिस्ट पक्षाचे सरचिटणीस म्हणून निवडून आले.

नंबूदिरीपाद यांचे जीवन एकीकडे भारतातील कम्युनिस्ट चळवळीच्या भूतलावरील ताकदीचे आणि कर्तृत्वाचे उदाहरण आहे, तर दुसरीकडे संघटनात्मक आणि वैचारिक विरोधाभासांमध्येही ते देशातील सर्वहारा वर्गाच्या संघर्ष चळवळीचे सहप्रवासी होते. त्यांचे जीवन आणि संघर्ष पाहता, भारतीय राजकारणाच्या मुख्य प्रवाहात सामील होण्यासाठी कम्युनिस्ट विचार आणि चळवळीला पूर्वी अनेक पूर्वग्रहांना सामोरे जावे लागले होते आणि आजही भोगावे लागत आहे, हेही समजते.  तथापि, केरळमधील वंचित लोकांच्या संघर्षासाठी त्यांनी तयार केलेले सैद्धांतिक आणि संघटनात्मक आधार आजही अतिशय ठोस आणि प्रभावी आहे.नंबूदिरीपाद यांचे निधन 19 मार्च 1998 रोजी तिरुवानअनंतपुरम येथे झाले.

गोपीनाथ बोरदोलोई: आधुनिक आसामचे शिल्पकार

गोपीनाथ बोरदोलोई हे केवळ स्वातंत्र्यसैनिक नव्हते, तर स्वातंत्र्यानंतर त्यांनी तत्कालीन गृहमंत्री सरदार वल्लभभाई पटेल यांच्यासमवेत आसामला चीन आणि पाकिस्तानपासून वाचवले आणि भारताचा भाग बनवले.  त्यांना आधुनिक आसामचे निर्मातेदेखील म्हटले जाते.  गोपीनाथ बोरदोलोई यांचा जन्म आसाममधील नौगाव जिल्ह्यातल्या  रोहा नावाच्या गावात 6 जून 1890 रोजी झाला. त्यांचे पूर्वज उत्तर प्रदेशातून स्थलांतरित होऊन आसाममध्ये स्थायिक झाले.  ते 1907 मध्ये मॅट्रिक आणि 1909 मध्ये इंटरमिजिएट उत्तीर्ण झाले आणि नंतर उच्च शिक्षणासाठी कोलकाता (तेव्हाचे कलकत्ता) येथे गेले.  तेथून त्यांनी बी.ए आणि 1914 मध्ये एमएची परीक्षा उत्तीर्ण केली.  त्यानंतर तीन वर्षे कायद्याचे शिक्षण घेऊन गुवाहाटीला आले.

शिक्षण पूर्ण झाल्यानंतर त्यांनी सोनाराम हायस्कूलचे मुख्याध्यापक म्हणून काम पाहिले.  पुढे 1917 मध्ये वकिली सुरू केली.  त्या काळात गांधीजी स्वातंत्र्य चळवळीत सक्रिय होते आणि त्यांनी देशाच्या स्वातंत्र्यासाठी 'अहिंसा' आणि 'असहकार' या शस्त्रांचा वापर सुरू केला होता.  गांधीजींचा त्यांच्यावर खूप प्रभाव होता.  1922 मध्ये जेव्हा आसाम काँग्रेसची स्थापना झाली तेव्हा गोपीनाथ बोरदोलोई यांनीही आपली प्रस्थापित वकिली सोडून स्वयंसेवक म्हणून काँग्रेसमध्ये प्रवेश केला आणि यातूनच त्यांनी आपल्या राजकीय कारकिर्दीला सुरुवात केली. या चळवळीत सक्रिय भूमिका घेऊन बोरदोलोई यांनी लोकांमध्ये देशभक्ती रुजवण्याचा उद्देशाने दक्षिण कामरूप आणि गोलपारा इत्यादी जिल्ह्यांचा पायी दौरा केला.  परदेशी मालावर बहिष्कार टाकण्याचे आवाहन केले.  त्यामुळे ब्रिटिश सरकार त्यांच्याकडे बंडखोर म्हणून पाहू लागले.  त्यांना अटक करून एक वर्षाची शिक्षा झाली.
त्याच वेळी चौरीचौरा घटना घडली आणि गांधींनी 'असहकार आंदोलन' मागे घेतले.  यानंतर बोरदोलोई पुन्हा गुवाहाटीला आले आणि पुन्हा वकिली सुरू केली.  याच काळात 1932 मध्ये ते गुवाहाटी म्युनिसिपल बोर्डाचे चेअरमन झाले आणि त्यानंतर राजकीय कार्यांपासून दूर राहून ते सामाजिक कार्यात रमले.  त्याचबरोबर आसामच्या विकासासाठी उच्च न्यायालय आणि विद्यापीठाची मागणीही उचलून धरली. 1946 च्या निवडणुकीत काँग्रेस पक्षाने विजय मिळवून सरकार स्थापन केले, त्यानंतर गोपीनाथ बोरदोलोई आसामचे मुख्यमंत्री (पंतप्रधान) बनले.  तेव्हापासून ते आसामच्या लोकांसाठी पूर्णपणे एकनिष्ठ झाले.  भारताच्या स्वातंत्र्याच्या मुद्द्यावर ब्रिटिश सरकारने 1946 मध्ये कॅबिनेट कमिशनची स्थापना केली, ज्यामध्ये भारताच्या विविध भागांना स्वतंत्रपणे विभागले गेले आणि 'ग्रुपिंग सिस्टम' अंतर्गत राज्ये तीन भागात ठेवण्यात आली.  काँग्रेसच्या नेत्यांना ही युक्ती समजू शकली नाही आणि त्यांनी या योजनेला मान्यता दिली, परंतु गोपीनाथ बोरदोलोई यांनी त्याला तीव्र विरोध केला.  त्यांच्या दूरदृष्टीमुळे आसाम इंग्रजांच्या कारस्थानाला बळी पडण्यापासून वाचला आणि भारताचा अविभाज्य भाग राहिला.
'शेर-ए-आसाम' या लोकप्रिय नावाने लोक त्यांचा आदर करतात.  वयाच्या साठव्या वर्षी गुवाहाटी येथे 5 ऑगस्ट 1950 रोजी त्यांचे निधन झाले.  1999 मध्ये भारत सरकारने त्यांना मरणोत्तर 'भारतरत्न'  हा भारताचा सर्वोच्च सन्मान देऊन सन्मानित केले.  गोपीनाथ बोरदोलोई हे राजकारणी आणि सामाजिक कार्यकर्ते तसेच प्रतिभावान लेखक होते.  तुरुंगात असताना त्यांनी अनेक पुस्तके लिहिली.  'अनासक्तियोग', 'श्रीरामचंद्र', 'हजरत मोहम्मद', 'बुद्धदेव' ही त्यांची ग्रंथसंपदा आहे. त्यांच्या अथक परिश्रमामुळे आसाममध्ये अनेक महत्त्वाच्या संस्था उभ्या राहिल्या.  त्यापैकी गुवाहाटी विद्यापीठ, आसाम उच्च न्यायालय, आसाम वैद्यकीय महाविद्यालय, आसाम पशुवैद्यकीय महाविद्यालय  प्रमुख आहेत. -मच्छिंद्र ऐनापुरे, जत जि. सांगली

कर्ज, कर्तव्य आणि मर्म

 एखाद्याचे आयुष्य लहान असो वा मोठे, ते अनेक टप्पे, चढ-उतार आणि संघर्षातून जात असते.  विकासाची भूक, समृद्धीची इच्छा, दिखाऊ बाजार इत्यादी घटक आपले जीवन फुलवतात, पल्लवित, प्रभावित करतात, सुशोभित करतात आणि कलंकितही करतात.  यापैकी फार मोठा विषय कर्ज किंवा कर्जाशी संबंधित आहे. कर्ज हा एक व्यापक अर्थ गृहीत धरतो, जो केवळ आर्थिक व्यवहाराशी संबंधित नाही तर जीवनाच्या अनेक पैलूंमध्ये देखील प्रकट होतो.  अशी अनेक ऋणं आहेत, जी आपल्याला आपल्या आयुष्यात फेडायची आहेत, जसे की देश, आई-वडील. परस्पर नातेसंबंधाशिवाय, त्याला मौलिक कर्तव्याशी जोडूनही पाहिले जाते.

निश्चितपणे कर्जाचे विलक्षण रूप आपल्याला ओझे दाखवते, स्वार्थ साधते, स्वाभिमानाची इच्छा जागृत करते आणि कर्तव्यासाठी प्रवृत्त करते.  बरेच लोक कर्जाचा उल्लेख एक आजार म्हणून करतात.  कर्जाचा सापळा मोहात पाडणारा आहे यात शंका नाही, परंतु त्यातून सुटका करणे सोपे नाही.  तत्वतः, आपण मर्यादित संसाधनांसह जगले पाहिजे.  पण झपाट्याने बदलणाऱ्या आर्थिक आणि सामाजिक उपक्रमांमुळे कर्ज घेऊन श्रीमंत होण्याचा ट्रेंड झाला आहे.अनेक बँका, वित्तीय संस्था आणि खाजगी सावकार तसेच व्याजावर कर्ज देणारे स्वतःच्या अटींवर कर्ज देतात.  आजच्या युगात जवळपास प्रत्येक व्यक्ती कर्जबाजारी आहे किंवा काहीतरी घेण्याच्या प्रक्रियेत आहे.  अशा स्थितीत उत्पन्नातील मोठा हिस्सा फेडण्याच्या ओझ्याने व्यक्ती मानसिकदृष्ट्या दडपल्यासारखा वाटतो.  घेतलेल्या कर्जाची परतफेड कशी आणि किती दिवस करणार याबाबत कर्जदार नेहमी संभ्रमात असतो.

अतिशयोक्तीपूर्ण देखावे एखाद्या व्यक्तीला कर्जात बुडवतात.  माणूस आपला सन्मान कर्जासाठी गहाण ठेवतो.  निश्चितच कर्ज म्हणजे  निघण्याचे नाव न घेणारे पाहुणे. काही लोक खोटी आश्वासने देऊन कर्ज घेतात, पण ते फेडत नाहीत.कुणीतरी म्हटलंय की माणसाचं वागणं बघायचं असेल तर आदर द्या, सवय बघायची असेल तर मोकळीक द्या आणि हेतू बघायचा असेल तर कर्ज द्या.  जीवनाचे वैशिष्ट्य म्हणजे जे ऋण आपण घेतले नाही तेही आपल्याला फेडावे लागते.  कर्जही विचित्र आहे, तो श्रीमंतांवर स्वार झाला की  देश सोडायला लावतो आणि गरिबांवर स्वार झाला की त्याला शरीरही सोडायला लावतो.  एखाद्याला दुखावणे हे देखील एक ऋण आहे, जे तुम्हाला कोणाच्या तरी हातून फेडायला मिळते.

सध्याच्या वातावरणात, भविष्यातील योजनांच्या वाढीसाठी आणि समृद्धीसाठी देखील कर्ज आवश्यक आहे.  शक्यतोवर इतरांसमोर हात पसरू नका.  बळजबरीने कोणाकडून कर्ज घेतले तर त्याची वेळेवर परतफेड करण्याचा मानस असायला हवा, जेणेकरून देणाऱ्याचा तुमच्यावर आणि इतरांवर विश्वास वाढेल. असं मानलं जातं की, शिकत-सवरत घेतलेले ऋण अमर असते. लहान कर्ज एखाद्याला कर्जदार बनवते, तर मोठे कर्ज त्याला शत्रू बनवते.  हा असा राक्षस आहे, जो हळूहळू रक्त शोषून आपल्याला मारतो.  यामुळे आशाहीनता, निराशा आणि नैराश्य येऊ शकते.  कर्ज मुक्त माणसाला गुलाम बनवते. गोष्ट कटू आहे, पण शहाणपणाने कर्ज द्यावे हे खरे, कारण स्वत:चेच पैसे मागावे लागतात, भिकारी बनून आणि कर्जदार सेठ बनून पुढच्या तारखेला पुढची तारीख देऊन आपले कर्तव्य बजावत जातो.

सामाजिक संबंधांमध्ये नेहमी ऋणी आणि निष्ठावान राहा, जे त्यांची व्यस्तता असूनही, तुमच्यासाठी वेळ काढतात, कोणत्याही प्रकारे मदत करतात किंवा समर्थन करतात.  कारण कर्णालाही निकालाची जाणीव होती, पण ते मैत्रीच्या ऋणाची होती.  जबाबदारी पूर्ण न केल्यामुळे कर्ज आणि मित्र दोघेही अनेकदा गमावून बसतो.खोटे हे एक ऋण आहे, जे तुम्हाला क्षणिक सुखासाठी मिळते, पण ते आयुष्यभर चुकवत राहावे लागते.  समाजात कर्ज वाढण्याची प्रवृत्ती ही भौतिकवादी, विलासी आणि कृत्रिम प्रतिष्ठेचे जीवन जगण्याच्या सवयीचा परिणाम आहे, ज्यामुळे आपण अशांततेकडे ओढले जात आहोत. जाणकारांच्या मते जे कुटुंब कर्ज आणि कर्जावर अवलंबून असते, त्या घरात स्वावलंबन कधीच येऊ शकत नाही.

कधी कधी पैशाअभावी किंवा चुकीच्या आर्थिक नियोजनामुळे आपण कर्जातून बाहेर पडू शकत नाही.  त्याची वेळेवर परतफेड केली नाही तर तो असाध्य आजार बनतो.  अनेकदा कर्ज घेणे ही बळजबरी नसते, तर ती सवयीचा परिणाम असते.  आयुष्यात घर, दुकान, प्लॉट वगैरेचे हप्ते आठवतात, पण ऋण हे धर्म, आई-वडील आणि इतर नात्यांचेही असते, हेही लक्षात ठेवले पाहिजे.ऋणाचे आणखी एक रूप आहे, ते कर्तव्यदेखील आहे आणि असे म्हटले आहे की आई आणि वडील हे असे व्यक्तिमत्त्व आहेत, ज्यांची मुले त्यांच्या घामाच्या प्रत्येक थेंबाचे ऋण फेडू शकत नाहीत.  आठवणींचेही ऋण असते, जे कधीच संपत नाही.  अस्तित्व संकुचित होत आहे, तरीही जीवन जगण्याचा रस कमी झालेला नाही.  आपण आपले कर्ज, कर्तव्य आणि जीवन जगण्याचे मर्म कधी विसरू नये.-मच्छिंद्र ऐनापुरे, जत जि. सांगली

मानुषी छिल्लर: मिस वर्ल्ड ते राजकुमारी

हरियाणाच्या सोनीपतची मानुषी छिल्लर हिने 2017 मध्ये मिस वर्ल्डचा किताब पटकावला. लागलीच तिला बॉलिवूडची ऑफर आली. आता ती पहिल्यांदाच 'सम्राट पृथ्वीराज' चित्रपटातून प्रेक्षकांच्या भेटीला आली आहे. यात तिने राजकुमारी संयोगीता यांची भूमिका  साकारली आहे. 'सम्राट पृथ्वीराज' हा बाराव्या शतकातील कथा आहे. आपल्या आईवडिलांच्या विरोधात जाऊन लग्न करणं ही त्यावेळची मोठी आव्हानात्मक गोष्ट होती. पण राजकुमारी संयोगीता हिंमत न हारता आपल्या प्रेमावर विश्वास ठेवून प्रेम सिद्ध करते. या चित्रपटाला फारसा प्रतिसाद मिळत नसला तरी चित्रपटातील मानुषीच्या कामाचे कौतुक होत आहे. ती आता या चित्रपट सृष्टीत स्थिरावू शकते, असे म्हणायला हरकत नाही. मानुषीचा जीवनपट प्रेरणादायी आहे.

ती अशा राज्यातून आली आहे की, जिथे मुलींच्याबाबतीत अजूनही पारंपारिक विचारांना थारा दिला जातो. तिथे स्त्री भ्रूणहत्येचे प्रमाण मोठे आहे. त्यामुळे साहजिकच मुलांच्या तुलनेत मुलींची संख्या बरीच कमी आहे. मात्र मुलींना संधी मिळाली तर त्या आपले घरदार, समाजच नव्हे तर गाव,शहर, प्रदेश आणि आपल्या देशाचेही नाव संपूर्ण जगात रोशन करू शकतात. मानुषी सोनीपतच्या भगतफूल सिंह महिला मेडिकल कॉलेजची विद्यार्थीनी आहे. ती मूळची झज्जर जिल्ह्यातल्या बामडोली गावची राहणारी आहे. तिचे वडील मित्रवसु आणि आई नीलम दोघेही पेशाने डॉक्टर आहेत. मानुषीने मे 2017 मध्ये मिस इंडियाचा किताब जिंकला होता. लागलीच 118 देशांमधल्या सौंदर्यवतींना मागे टाकून तिने मिस वर्ल्डचा किताब पटकवला. पहिल्यांदा ती टॉप 40 मध्ये आली.मग टॉप 15. त्यानंतर टॉप 10 आणि 5. पुढे टॉप तीनमध्ये आली आणि मिस वर्ल्ड बनली. तिने भारताचे नाव संपूर्ण जगात केले.

मिस वर्ल्डच्या शेवटच्या फेरीत तिला विचारलेल्या प्रश्‍नाला तिने दिलेले आईचा महिमा गाणारे उत्तर ऐकून संयोजकांनी तिला हा ताज बहाल केला होता. तिच्या उत्तराने तिने स्वत:ला आणि आईच्या जगण्याला एका वेगळ्याच उंचीवर नेऊन ठेवले.तिला प्रश्‍न विचारण्यात आला होता की, तुझ्या दृष्टीने सगळ्यात अधिक पगार मिळवणारा व्यवसाय कोणता आहे? त्यावर ती म्हणाली होती की, जगात एक आई आपल्या कुटुंबासाठी जी सेवा देते, त्यापेक्षा आणखी कोणता दुसरा व्यवसाय नाही. त्यामुळे आईच जगात सगळ्यात अधिक पगार मिळवण्यासाठी सक्षम आहे.  मात्र हा पगार तिला पैशाच्या स्वरुपात नव्हे तर प्रेम आणि सन्मानाच्या स्वरुपात मिळायला हवा. या तिच्या उत्तराने तिला अन्य मिस वर्ल्ड स्पर्धकांपेक्षा वेगळ्या उंचीवर नेऊन ठेवले.

     मनुषीने लहानपणापासूनच मिस वर्ल्ड बनण्याचे स्वप्न पाहिले होते आणि ते साकार करून भारताला 17 वर्षानंतर हा गौरव मिळवून दिला आहे. या स्पर्धेसाठी तिने जीव तोडून मेहनत केली होती. तंदरुस्तीबाबत ती फारच सावध होती. कुचिपुडी या शास्त्रीय नृत्यात प्रशिक्षण पूर्ण केले आहे. ती चांगली नर्तक आहे. जो माणूस आत्मविश्‍वासाने सांगतो की, तो सुंदर आहे. सुंदर आहे तर आहेच. त्यामुळे प्रत्येक माणसांत पहिल्यांदा आत्मविश्‍वास येणं महत्त्वाचं आहे. तिने नववीला असतानाच डॉक्टर होऊन रुग्णांची सेवा करण्याचा निर्णय घेतला होता. मिस वर्ल्ड स्पर्धेसाठी तिने डॉक्टरी शिक्षणात ब्रेक घेतला होता.पण ही तिची इच्छा अपूर्ण राहिली आहे. इतर देशातील भ्रमण आणि सिनेमा शूटिंग त्याचबरोबर कोरोना काळ यामुळे तिला डॉक्टरकी पूर्ण करता आली नाही. आता ती डॉक्टर होणार की अभिनेत्री यासाठी तिला काही कालावधी द्यावा लागेल. 

     कुचिपुडी नर्तक असलेल्या मनुषीने या स्पर्धेत बॉलीवूड स्टाईल नगारा नृत्य सादर केला होता.यात आपल्या देशाचे क्लचर आणि मॉडर्न स्टाईलची ओळख करून देण्यात ती यशस्वी झाली होती. हे नृत्य पसंद केले गेले. मनुषी छिल्लर शक्ती प्रोजेक्ट नावाचे एक अभियान चालवत आहे. महिलांना मासिक पाळी दरम्यान स्वच्छतेच्याबाबतीत जागरूक करण्याचे काम ही संस्था करते. हा प्रोजेक्ट तिच्या मनाच्या अगदी जवळचा आहे.या माध्यमातून तिने आतापर्यंत हजारो महिलांच्या आयुष्यात परिवर्तन आणले आहे.  यापूर्वीच्या मिस वर्ल्ड, मिस युनिवर्ससारखे किताब पटकावलेल्या सौंदर्यवतींनी बॉलीवूडचा मार्ग पत्करला. बॉलीवूडचा झगमगाट त्यांना आकर्षित करतो. मानुषीही आता याच क्षेत्रात आली आहे. 'सम्राट पृथ्वीराज' नंतर ही तिला काही ऑफर आल्या आहेत. मिस वर्ल्ड किताब मिळाल्यानंतर तिने  अमिरखानसोबत सिनेमा करण्याची इच्छा व्यक्त केली आहे. अमिर तिची इच्छा पूर्ण करेल का,हे पाहावे लागेल. 

राणी संयोगीताचे आयुष्य तिच्यासाठी प्रेरणादायी असल्याचं तिने अलीकडेच दिलेल्या मुलाखतीत म्हटलं आहे. राणी संयोगीता आपलं मत मांडायला घाबरायची नाही.नेहमीच सत्याची साथ देणं, बिनधास्त आणि निर्भीड राहणं, कोणतीही अपेक्षा न ठेवता प्रेम करत राहणं, नेहमी सकारात्मक विचार करणं यां सारख्या गोष्टी ती राणी संयोगीताच्या भूमिकेतून शिकली, असं मानुषी म्हणते. यशस्वी होणं म्हणजे काय? यावर बोलताना ती सांगते की, प्रत्येक छोट्या छोट्या कामामध्ये आपण स्वतःला दिवसागणिक उत्तम करत जातो. नेहमी कोणतीही मोठी गोष्ट केली की, आपण यशस्वी झालो असे नसते. दिवसातील छोट्या छोट्या गोष्टीही खूप काही देऊन जातात. त्यामुळे मिळणारं यश आपण मोजू शकत नाही. मी जी गोष्ट काल केली,ती मी आज आणखी कशी चांगली करू शकेन,याकडे लक्ष देणं जास्त गरजेचं आहे.

सौंदर्याची व्याख्या सांगताना ती म्हणते की, सौंदर्याची व्याख्या वेगवेगळी असते. ज्या लोकांमध्ये आत्मविश्वास आहे.जे लोक स्वतःचा आणि इतरांचा आदर करतात, त्यांच्याकडेच खरी ब्युटी असते. जेव्हा आपण काहीतरी चांगलं काम करतो,तेव्हा आपण मनापासून आनंदी असतो. यामुळे आपल्या चेहऱ्यावर एक वेगळंच तेज आणि आनंद असतो. याला आपण खरं सौंदर्य म्हणू शकतो. ती मिस वर्ल्ड झाल्यावर म्हणाली होती की, मिस वर्ल्ड ही स्पर्धा चेहर्‍याच्या सुंदरतेची असल्याचे मानले जात असले तरी यात मनाची सुंदरता महत्त्वाची आहे. इथे मनाच्या सौंदर्याला प्राधान्य दिले जाते. 

मानुषीने आणखी काही चित्रपट साइन केल्याचे सांगण्यात येते.तिच्या करिअरबद्दल आताच काही सांगणं कठीण आहे. तिला अजून बराच पल्ला गाठायचा आहे. मात्र या सगळ्यात तिचे डॉक्टर होण्याचे स्वप्न मात्र अपूर्ण राहणार असं दिसतं.बॉलिवूडच्या झगमगाटाचे आकर्षणच तसे आहे. इथे आल्यावर कुणी स्वतः हून बाहेर पडत नाही.इतर सौंदर्यवतींप्रमाणे तीही यात मिसळून जाईल.-मच्छिंद्र ऐनापुरे, जत जि. सांगली

छबी यांच्यावर चित्रपट निर्मात्यांचा विश्वास

एकाद्या गोष्टीचा नाद लागला की काही खरं नाही. सतत त्याचाच विचार डोक्यात घोळत असतो. असाच नाद छबी विश्वास यांना लागला होता. अगदी ऐन तारुण्यात त्यांना नाटकाचा नाद लागला होता. अर्थात हा संगतीचा परिणाम होता. दिग्दर्शक आणि अभिनेता शिशिर विश्वास याला कारणीभूत होते. 1924 मध्ये 'सीता' हे नाटक मंचावर आल्यानंतर शिशिर विश्वास यांचा दबदबा इतका वाढला की, त्यांना आधुनिक रंगमंचावर उत्स्फूर्तता आणणारा क्रांतिकारक म्हटलं जाऊ लागलं.शिशिरच्या संपर्कात आल्यावर छबी यांनादेखील 

एक्टिंगचा जाम नाद लागला. त्यांना वाटायचं की, रंगमंचावरच खिळून राहावं. ‘नादेर निमाई’ या नाटकामुळं त्यांचं नाव झालं. नंतर त्यांनी कधी विमा कंपनीत काम केलं, कधी कुठं धंदा केला. रोजगाराची अनेक कामं केली,पण नाटकाचा नाद काही सुटला नाही. शेवटी नाद वरचढ ठरला आणि त्यांनी सगळं सोडून थिएटरवर उतरले. आणि यावेळी कंबर कसून असे काही या क्षेत्रात उतरले की,सत्यजित राय आणि राज कपूर यांची मनं जिंकली. राज कपूर यांना तर नेहमी वाटत असे की, असा अभिनेता कलाकार हिंदीत का जन्माला आला नाही. छबींच्या अभिनयावर राज कपूर यांचा पक्का विश्वास बसला होता. त्यांनी 'जागते रहो' (1956) हा त्यांचा चित्रपट बंगाली भाषेत 'एकदिन रात्रे' या नावाने केला तेव्हा त्यातील मुख्य भूमिका छबी विश्वास यांनाच दिली.

40 आणि 50 च्या दशकात बंगाली चित्रपटांचा देश-परदेशात डंका वाजत होता. गेल्या दहा-पंधरा वर्षात बंगाली चित्रपटांनी सर्वश्रेष्ठ चित्रपटांचा राष्ट्रीय पुरस्कार जिंकला नसेल,पण पन्नासच्या दशकात बांगला चित्रपटांचा राष्ट्रीय पुरस्कारांमध्ये बोलबाला होता. हा सुवर्णकाळ 'पथेर पांचाली' (1955) पासून सुरू झाला होता. छबी विश्वास यांची मुख्य भूमिका असलेला 'काबुलीवाला' या चित्रपटाने 1957 मध्ये सर्वश्रेष्ठ चित्रपटाचा राष्ट्रीय पुरस्कार पटकावला होता आणि याच वर्षी त्यांच्या 'एकदिन रात्रे' ला 'सर्टिफिकेट ऑफ मेरिट' दिला गेला होता. याशिवाय त्यांना 1960 मध्ये संगीत नाटक अकादमी अवार्ड मिळाला होता.

छबी विश्वास नाटक क्षेत्रातून चित्रपट दुनियेत आले ते 1936 मध्ये.'अन्नपूर्णार मंदिर' हा त्यांचा पहिला चित्रपट. न्यू थिएटर्सच्या काही चित्रपटांमध्ये त्यांनी काम केलं. नजमुल हसन देविका रानीला घेऊन पळून गेले,तेव्हा हसन यांना बॉम्बे टॉकीजमधून काढून टाकण्यात आले. मग ते मुंबईतून कोलकात्याला आले आणि न्यू थिएटर्समध्ये काम करू लागले.

छबी विश्वास यांचा 'काबुलीवाला', 'जलसाघर', 'देवी', 'कंचनजंगा', 'दादा ठाकूर' सारख्या बांगला चित्रपटांमुळे आंतरराष्ट्रीय स्तरावर दबदबा निर्माण झाला होता. सत्यजित राय तर त्यांच्यावर इतके प्रभावित झाले होते की, त्यांनी 'जलसाघर’, ‘देवी’ आणि ‘कंचनजंगा’ हे तीनही चित्रपट छबी यांना डोळ्यांसमोर ठेवूनच लिहिले होते.राय यांनी पहिल्यांदा स्वतः 'कंचनजंगा'ची पटकथा लिहिली तेव्हा, त्याची प्रमुख भूमिका छबी विश्वास यांनाच दिली होती. 13 जुलै 1900 रोजी जन्मलेल्या छबी यांचे 11 जून  1962 मध्ये एका रस्ता अपघातात  निधन झाले ,तेव्हापासून त्यांनी मध्यमवयीन  भूमिकाच लिहिणं बंद करून टाकलं. छबी नंतर तसा अभिनेता राय यांनाच काय कुणाच फिल्म निर्मात्याला मिळाला नाही.

छबी विश्वास यांच्या योग्यतेवर सत्यजित रायसारख्या आंतरराष्ट्रीय ख्यातीच्या फिल्मकाराचा अतुट विश्वास होता. दोघे फक्त चारच वर्षे एकत्र होते.या कालावधीत दोघांनी मिळून चार चित्रपट केले. राज कपूरदेखील छबी विश्वास यांचे प्रसंशक होते. 'जलसाघर'चे विश्वंभर राय, 'देवी'चे कालिकिंकर चौधरी, 'कंचनजंगा' चे इंद्रनाथ राय आणि 'दादा ठाकूर' चे दादा ठाकूर ही पात्रे बांगला प्रेक्षकांची एक पिढी अजूनही विसरलेली नाही.-मच्छिंद्र ऐनापुरे, जत जि. सांगली

तुम्ही तुमच्या देशासाठी काय करू शकता?

इतकं मोठं युद्ध होतं, की मृत्यू पुन्हा पुन्हा स्पर्श करून जात होता. जमिनीवरही तीच परिस्थिती, आकाशातही तीच आणि पाण्यावरही तीच.  सर्वत्र माणूस माणसाच्या विरोधात कारस्थान करण्यात गढून गेला होता, माणूस हा माणसाचा पारधी बनला होता.  वैर निभावत काहीजण  आपली भूमी, आकाश आणि पाण्यापासून दूर निघून गेले होते, तर काहीजण आपली भूमी, आकाश आणि पाण्याच्या रक्षणात मग्न होते.  जपानचे शूर सैनिक वारंवार अमेरिकनांना लक्ष्य करत होते आणि अमेरिकन सैनिक स्वतःच्या बचावात व्यस्त होते. आताच्या जगात युद्धाला काही नियम नाहीत. पूर्वज खूप श्रेष्ठ होते,ते रात्रीच्या वेळी युद्ध करत नव्हते.  सायंकाळ झाली की,सैन्य छावणीत परतायचे, पण आता रात्रीच जास्त धोका आहे. माणसाने काळाबरोबर प्रगती केली आहे असे म्हटले जाते,पण  शत्रूंना माणूस समजू नका हे प्रगतीने शिकवले आहे का? असा प्रश्न पडतो.

2 ऑगस्ट 1943 ची ती रात्र सुरू झाली होती, रात्र उतरणीला लागली होती. चंद्राशिवायची रात्र मोठी गडद होती आणि समुद्रात भरती-ओहोटी नव्हती.  काही जहाज तरंगताना आणि लुकलुकताना दिसत होते, ते शत्रूचे जहाज आहे की मित्र जहाज आहे ,हेच कळत नव्हते. पीटी 109 नावाच्या या लहान जहाजात 12 अमेरिकन नवसैनिक स्वार होते.  सतर्क होते.  तेवढ्यात त्यांना  जवळजवळ चौपट आकाराची एक जपानी युद्धनौका वेगाने त्यांच्या जवळ येताना दिसली. वाटत होतं,मृत्यू हे भयंकर रूप घेऊन येत आहे. बघता बघता ते  जपानी जहाज खूप जवळ आले.  

असं वाटत होतं की, मृत्यू भयंकर रूपाने जवळ येत आहे. बघता बघता जपानी जहाज अगदी जवळ आले.  पीटी 109 च्या कमांडरने खूप प्रयत्न केले, जपानी जहाजाच्या मार्गातून बाजूला होण्याचे! अतिशय मजबूत जपानी जहाज त्यांना धडकण्याच्या इराद्यानेच पुढे येत होते आणि तसेच झाले.  एक जोरदार टक्कर बसली. ते भयंकर विनाशकारी दृश्य.  अमेरिकन पीटी 109 मध्यभागी दोन भागात विभागले.  काही अमेरिकन सैनिकांनी जीव वाचवण्यासाठी पाण्यात उड्या मारल्या, तर काहीजण टक्कर होऊन फेकले गेले.

त्या जहाजाच्या कमांडरलाही पाठीवर जबर मार लागला होता.  त्याचे शरीर सडपातळ होते, पण पाठीला आधीच दुखापत झाली होती, त्यात ही धडक. त्यामुळे त्याला आता मृत्यू आला असे वाटू लागले.  क्षणभर डोळे मिटले.  काहीही ऐकू येत नव्हते, बघताही येत नव्हते. काही काळ तसाच गेला. हळूच डोळे उघडून त्याने आजूबाजूला पाहिले. समुद्राच्या खार्‍या पाण्यात, नानाविध वस्तूंची टक्कर  होऊन त्याच्या अंगाला दुखापत झाली होती.  काही क्षण तसेच गेले, मग वाटलं की मरण आलं नाही. जपानी जहाज जसे आले होते तितक्याच वेगाने ते माघारी फिरले.

जपान्यांना वाटलं असेल की, एवढ्या मोठ्या तगड्या टकरीनंतर  कोण वाचले असेल? पण ज्याच्या नशिबात आयुष्य लिहिलेलं असतं, त्याला काही ना काही सपोर्टला मिळतोच.  जिवंत आहे याची खात्री झाल्यावर समुद्रात पोहत असताना मग त्याने त्याच्या साथीदारांना आवाज देण्याचं काम सुरू झालं. कोणी उरले असेल तर आवाज द्या.  कोणाला मदत हवी असेल तर आवाज द्या म्हणत मदतीला जाणं,हे देखील सेनापतीचेच काम आहे.  तेव्हा असे दिसले की काही सैनिक जहाजाचा तुटलेला पण तरंगणाऱ्या तुकड्याला धरून सुरक्षितपणे  पाण्यात उभे होते. एका साथीदाराचा आक्रोश ऐकू आला.

त्याने जवळ जाऊन पाहिले तर तो जबर जखमी झाला होता. जहाजाला लागलेल्या आगीमुळे तो पुरता भाजला होता आणि जखमीही झाला होता.  कमांडरने त्याला त्याच्या जवळचे लाइफ जॅकेट दिले आणि त्याला दोरीने बांधले. दोरीचे एक टोक दातांनी धरून बाकीच्या सोबत्यांच्या दिशेने पोहत निघाला.  थोड्या वेळाने जिवंत असलेल्या सगळ्यांना मोजल्यावर कळलं की, दोन साथीदार कमी झाले आहेत.  बाकीच्यांपैकी काहींनी हिंमत गमावली आणि त्यांनी शेवटच्या घटका मोजायला सुरुवात केली, पण कमांडर मात्र अजिबात खचला नाही.

तेवढ्यात सकाळचा प्रकाश उजळू लागला होता,तेव्हा कमांडर मोठ्या उत्साहाने म्हणाला, 'आम्ही आमचे प्राण वाचवले आहेत आणि आम्हाला आता सुरक्षित ठिकाणी पोहोचायचे आहे.  हिम्मत ठेवा.  खरा सैनिक कधीही हार मानत नाही.'

 सर्वजण एकमेकांना आधार देत पोहत पोहत एका छोट्या बेटावर पोहोचले, पण ते निर्जन होते, मदतीसाठी तिथे कोणीच उपलब्ध नव्हते. म्हणून मग सर्वजण दुसऱ्या बेटावर पोहोचले.  त्या बेटावर नारळ तरी मिळाले, त्यामुळे खाण्यापिण्याची थोडीफार व्यवस्था झाली.

दोन स्थानिक लोक दिसल्यावर कमांडरने कच्च्या नारळावर लिहून आपल्या सैन्याला संदेश पाठवला. तब्बल सहा दिवसांनंतर सर्वांचा बचाव झाला.  राजधानीत परतल्यावर, कमांडर लेफ्टनंट जॉन एफ. केनेडी यांना सर्वोच्च लष्करी सन्मानाने सन्मानित करण्यात आले.  संपूर्ण देश त्यांच्याकडे 'हिरो' म्हणून पाहू लागला.  तीन वर्षांनंतर ते खरा हिरो म्हणून अमेरिकन काँग्रेसमध्ये निवडून आले.  1952 मध्ये त्यांनी यूएस सिनेटमध्ये प्रवेश केला आणि 20 जानेवारी 1961 रोजी अमेरिकेचे 35 वे राष्ट्राध्यक्ष म्हणून शपथ घेतली.  29 मे 1917 रोजी जन्मलेले केनेडी आपल्या पहिल्याच भाषणात म्हणाले होते, 'तुमचा देश तुमच्यासाठी काय करू शकतो हे विचारू नका, तुम्ही तुमच्या देशासाठी काय करू शकता? हे पहा.' -मच्छिंद्र ऐनापुरे, जत जि. सांगली

ड्रोन तंत्रज्ञान आणि धोके

सुशासन आणि सरकारी कामाचा वेग वाढवण्यासाठी आता ड्रोनही उपयुक्त ठरू लागले आहेत.  याच्या जोरावर लवकरच भारत ड्रोनची निर्मिती आणि वापराचे केंद्र बनू शकेल, असे मोठे स्वप्न पाहिले जाऊ लागले आहे.  याचा फायदा देशाच्या रोजगार क्षेत्रालाही होईल, ज्याप्रमाणे ऐंशी-नव्वदच्या दशकात देशात संगणक आले, तेव्हा ही यंत्रे केवळ आपल्या व्यवस्थेचा आणि जीवनाचा अविभाज्य भाग बनल्या नाहीत, तर रोजगाराची संपूर्ण परिस्थितीच बदलून गेली. विज्ञान आणि तंत्रज्ञानाच्या बाबतीत, अनेकदा असे म्हटले गेले आहे की जर ते वरदान असेल तर त्याच्याशी काही शाप देखील जोडलेले आहेत.  डायनामाइट, अणुऊर्जेपासून ते इंटरनेटच्या आविष्कारापर्यंत हे सत्य सिद्ध झाले आहे.  इथे जेव्हापासून जगात कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या (आयई) मदतीने शस्त्रास्त्रांची शर्यत सुरू झाली, तेव्हापासून धोका अधिकच वाढला आहे.  तंत्रज्ञानाची ही स्पर्धा केवळ देशांच्या लष्करांमध्येच नाही, तर त्याचा परिणाम नागरी जीवनातही दिसू लागला आहे.  तंत्रज्ञान दिवसेंदिवस स्वस्त होत असल्याने ते सर्वसामान्यांपर्यंत पोहोचणे शक्य होत आहे.  पण धोका असा आहे की तो दहशतवादी आणि गुन्हेगारांच्या हाती लागू नये.  ड्रोन तंत्रज्ञानाच्या बाबतीतही असेच झाले आहे.

तथापि आतापर्यंत बहुतेक संदर्भांमध्ये ड्रोनच्या वापराच्या केवळ सकारात्मक बाबीच समोर आल्या आहेत.  उदाहरणार्थ, एखाद्या ठिकाणाचे निरीक्षण करणे, विकासाशी संबंधित गोष्टी शोधणे, नकाशे तयार करणे, माल किंवा वैद्यकीय वस्तू पोहचवणे आणि गुन्हेगारांना पकडणे यासारख्या कामांमध्ये ड्रोनचा वापर केला जात आहे.  समस्याग्रस्त भागात ड्रोनचे निरीक्षण करण्याचे काम अनेक देशांतील पोलिसांच्या कार्यशैलीचा एक भाग बनले आहे.  पण ड्रोनचे महत्त्व त्याहून अधिक असू शकते.  खरे तर पाळत ठेवण्याच्या कामासाठी ड्रोन तंत्रज्ञानाच्या वापरात झपाट्याने होणारी वाढ अधिक महत्त्वाची आहे. उदाहरणार्थ पीएम स्वामीत्व योजनेअंतर्गत देशातील प्रत्येक गावातील मालमत्तेचा डिजिटल नकाशा तयार केला जात आहे.  यातून मिळालेल्या माहितीच्या आधारे लोकांना डिजिटल संपत्ती कार्ड दिले जात आहेत.  म्हणजेच सुशासन आणि सरकारी कामांचा वेग वाढवण्यासाठी ड्रोनही उपयुक्त ठरत आहेत.  याच्या जोरावर लवकरच भारत ड्रोनची निर्मिती आणि वापराचा केंद्र बनू शकेल, असे मोठे स्वप्न पाहिले जात आहे.  याचा फायदा देशाच्या रोजगार क्षेत्रालाही होईल, ज्याप्रमाणे ऐंशी-नव्वदच्या दशकात देशात संगणक आले, तेव्हा ही यंत्रे केवळ आपल्या व्यवस्थेचा आणि जीवनाचा अविभाज्य भाग बनल्या नाहीत, तर संपूर्ण रोजगाराची परिस्थितीच बदलून गेली.

 विविध क्षेत्रातील ड्रोनच्या वापराची यादी करायची म्हटलं, तर अशा अनेक नोकऱ्या आहेत जिथे ड्रोनचा वापर आधीच केला जात आहे.  पोलीस आणि लष्करासाठी पाळत ठेवणे, गोदामांचा मागोवा घेणे, अतिक्रमण शोधणे आणि जमिनीवरील सर्वेक्षणाची माहिती, खोल बोगदे किंवा उंच टॉवर्समधील परिस्थितीचे निरीक्षण करणे, व्हिडिओ किंवा फिल्म्सचे शूटिंग इ. विविध प्रकारचे ड्रोन उपलब्ध आहेत. काझीरंगा राष्ट्रीय उद्यानाच्या सुरक्षा अधिकार्‍यांनी वन्यजीव अभयारण्यातील शिकारींवर लक्ष ठेवण्यासाठी ड्रोनचा वापर पहिल्यांदा 2013 मध्ये सुरू केला होता.  शेती वाचवण्यासाठी ड्रोन कसे उपयुक्त ठरू शकतात याचे उदाहरण प्रथम फ्रान्समध्ये पाहायला मिळाले.  असे म्हटले जाते की फ्रेंच शहरातील बोर्डेक्स येथील एका वाइन निर्मात्याने द्राक्षांना रोग संसर्गापासून वाचवण्यासाठी कॅमेरा-माउंट ड्रोनचा वापर केला.  हे ड्रोन त्यांच्या उड्डाणाच्या वेळी द्राक्षाच्या वेलींची अगदी जवळून छायाचित्रे घेतात.  यावरून पिके खराब होऊ लागली आहेत किंवा नाही हे दिसून येते.

जर खेळांच्या थेट प्रक्षेपणाबद्दल बोलायचं झालं तर 2012 मध्ये रुपर्ट मर्डोकच्या  फॉक्स स्पोर्ट्स ऑस्ट्रेलिया या कंपनीने प्रथमच एका क्रिकेट सामन्याचे प्रसारण करण्यासाठी कॅमेरा ड्रोनचा वापर केला होता.  2013 मध्ये रग्बी सामन्यातही याचा वापर करण्यात आला होता.  या एरिअल मशिन्सच्या अशा प्रकारच्या वापरामुळे लोकांना त्यांचा आवडता खेळ ज्या कोनातून पाहण्यापासून ते आतापर्यंत वंचित होते त्या कोनातून पाहणे देखील शक्य झाले.एवढेच नाही तर आठ वर्षांपूर्वी पेट्रोलियम कंपनी बीपीने अलास्का येथे ड्रोनचा वापर करून दुर्गम ओसाड भागात पसरलेल्या पाइपलाइनमध्ये काही दोष आहे का हे शोधले होते.  कडाक्याच्या थंडीमुळे आणि जोरदार वाऱ्यामुळे पाइपलाइनचे सतत निरीक्षण करता येत नव्हते.  अशा परिस्थितीत ड्रोन उपयोगी पडतात.  नैसर्गिक आपत्तींमध्येही ड्रोनचा चांगला वापर केला जातो.  2013 मध्ये उत्तराखंडमध्ये आलेल्या विनाशकारी पुरानंतर पर्वत, जंगल आणि निर्जन ठिकाणी अडकलेल्या लोकांचा ड्रोनच्या मदतीने शोध घेण्यात आला.  हेलिकॉप्टर पोहोचू शकत नाही अशा ठिकाणीही ड्रोन जाण्यास सक्षम आहेत.

पण या सर्व उदाहरणांव्यतिरिक्त ड्रोनच्या वापराबाबत काही धोकेही समोर आले आहेत.  ड्रोन तंत्रज्ञान दहशतवाद्यांच्या हाती लागल्यामुळे आणि शत्रू देशांकडून त्यांचा वापर झाल्याने धोका अधिक आहे.  गेल्या वर्षी 27 जून रोजी जम्मूतील हवाई दलाच्या स्टेशनवर झालेल्या ड्रोन हल्ल्याने आपली लष्करी प्रतिष्ठाने पूर्णपणे सुरक्षित नसल्याचे दिसून आले. अतिरेक्यांनी अत्यंत कमी किमतीच्या हलक्या वजनाच्या ड्रोनमधून स्फोटके टाकून लष्कराच्या महागड्या उपायांवर पाणी फिरले आहे. आता असे सिद्ध  होते की, लष्करी यंत्रणेत घुसण्यासाठी जास्त खर्चाची व्यवस्था करण्याची आवश्यकता नाही.  दहशतवादी ड्रोनचा वापर करू लागल्याने  त्यांच्या हातात अणुबॉम्बच लागला आहे, असे म्हणायला हरकत नाही. यापूर्वी लष्कराने घेतलेल्या सावधगिरीचा, खबरदारीचा परिणाम म्हणून दहशतवादी कोणत्याही ठिकाणी हल्ले करण्यापूर्वी  शंभरदा विचार करत.  राष्ट्रीय महत्त्वाच्या कोणत्याही सार्वजनिक ठिकाणाच्या किंवा सरकारी अथवा लष्करी आस्थापनांच्या सुरक्षेमध्ये घुसणे दहशतवाद्यांसाठी तितकेसे  सोपे राहिलेले नव्हते.  असे करताना त्यांना मोठी जोखीम पत्करावी लागे आणि जीव जाण्याचाही धोका असतो.  पण ड्रोनने आता त्यांना असे हात आणि पाय दिले आहेत की, ज्यांच्या मदतीने ते सुरक्षा कवच भेदून  आणि जास्त धोका न पत्करता हल्ले करू शकतात.

आजच्या परिस्थितीत कोणतेही ठिकाण दहशतवाद्यांच्या कक्षेबाहेर आहे, असे मानले जाऊ शकत नाही. शिवाय  ड्रोन हल्ल्यात दहशतवाद्यांना मारले जाण्याची किंवा पकडले जाण्याची भीती नसते.  त्यातही हा उपायही कमी खर्चिक आहे.  या हल्ल्यांमध्ये सीमेपलीकडील दहशतवादी संघटनांचा सहभाग उघड करणेही थोडे कठीण झाले आहे.  ड्रोन खूप कमी उंचीवर उडत असल्याने ते रडारच्या कक्षेत येत नाहीत.  अशा स्थितीत भविष्यात ड्रोन हल्ल्यांची संख्या वाढू शकते, हे तज्ज्ञांचे आकलन निराधार नाही. दहशतवाद्यांनी पाठवलेल्या ड्रोनचा मुकाबला करण्यासाठी भारतीय लष्कर काही लहान आकाराचे इस्त्रायली ड्रोन (स्मॅश-200 प्लस) आयात करत आहे.  या बंदुका किंवा रायफलवर बसवता येतात.  याच्या मदतीने हमला केलेल्या छोट्या ड्रोनवर हल्ला करून त्यांना सहज लक्ष्य करता येते.  सध्या आपला देश अशा धोक्यांना तोंड देण्यास पूर्णपणे सक्षम नाही.  मात्र या घटनांमधून धडा घेऊन अतिशय कडक बंदोबस्त करून दहशतवादी कारवाया मोडीत काढल्या तरच  लोकांना दिलासा  मिळेल.  धोरणात्मक स्तरावर ड्रोन तंत्रज्ञानाला चालना देऊन आणि सरकारी यंत्रणेच्या गांभीर्याने प्रयत्न करण्याने हे काम नक्कीच पूर्ण होईल.  मात्र त्यासाठी ड्रोन फेस्टिव्हल्सच्या पलीकडे जाऊन ही बाब लक्षात घेऊन योजना वेगाने राबविण्याची गरज आहे.-मच्छिंद्र ऐनापुरे, जत जि. सांगली