वाढत्या ऊर्जा गरजांमध्ये सौरऊर्जा सशक्त पर्याय

भारत हा भौगोलिकदृष्ट्या उष्णकटिबंधीय देशांपैकी एक आहे, जिथे वर्षातून तीनशे दिवसांपेक्षा अधिक दिवस सूर्यप्रकाश असतो. साहजिकच, यामुळे भारत सौरऊर्जेच्या बाबतीत एक मजबूत देश बनू शकतो. मात्र, आजतागायत या दिशेने पाहिजे तशी ठोस व्यवस्था झालेली नाही. परंतु दिवसेंदिवस पारंपारिक माध्यमातून वीज निर्मिती करणे महाग होत चालली आहे, त्यामुळे सौरऊर्जा हा एक चांगला सशक्त पर्याय म्हणून उदयास येत आहे. विशेष म्हणजे 2035 पर्यंत देशातील सौरऊर्जेची मागणी सात पटीने वाढण्याची शक्यता आहे. भारताची लोकसंख्या लवकरच चीनपेक्षा जास्त होईल. अशा स्थितीत जगातील सर्वाधिक लोकसंख्या असलेल्या देशातील विजेच्या गरजेमध्ये सौरऊर्जा अधिक प्रभावी ठरेल. वस्तुस्थिती अशी आहे की पर्यावरणाच्या दृष्टिकोनातूनही सौरऊर्जा हा एक चांगला पर्याय आहे. 

भारताच्या ऊर्जेच्या मागणीचा मोठा भाग औष्णिक ऊर्जेद्वारे भागवला जातो, जी जीवाश्म इंधनांवर अवलंबून आहे. तसे पाहायला गेल्यास जगभरात केवळ ऊर्जा उत्पादनातून दरवर्षी सुमारे वीस अब्ज टन कार्बन डायऑक्साइड आणि इतर प्रदूषक उत्सर्जित होतात, जे हवामान बदलासाठी जबाबदार आहेत. साहजिकच सौर उर्जेमुळे कार्बन उत्सर्जन कमी होण्यास मदत होते. सौरऊर्जा ही अशी स्वच्छ ऊर्जा आहे जी पारंपारिक ऊर्जा स्रोतांना उत्तम पर्याय आहे. भारत ही एक विकसनशील अर्थव्यवस्था असून ऊर्जेच्या विविध पर्यायांचा शोध घेत आहे. औद्योगिकीकरण, शेतीसह शहरीकरण आणि दैनंदिन विजेच्या गरजांमुळे भारतासमोर नवीन आव्हाने उभी राहिली आहेत. लोकसंख्येची घनता जास्त असल्याने  सौरऊर्जा उभारण्यासाठी जमिनीची उपलब्धता कमी आहे, त्याचबरोबर पारंपरिक ऊर्जेतून आवश्यक प्रमाणात पुरवठा करणे शक्य होत नाही. मात्र सौरऊर्जा ही केवळ आनंददायी बाब नसून त्यातून निर्माण होणारा कचरा हे भविष्यातील आव्हान असू शकते. ई-कचरा, प्लास्टिक कचऱ्यासह अनेक कचऱ्याच्या विल्हेवाट लावण्याबाबत सध्या भारतापुढे अनेक समस्या आहेत. असा अंदाज आहे की 2050 पर्यंत भारतातील सौर कचरा सुमारे 18 लाख टन होण्याची शक्यता आहे. या सर्वांशिवाय भारताला आपल्या देशांतर्गत उद्दिष्टांना प्राधान्य देणे आणि जागतिक व्यापार संघटनेशी (WTO) असलेली वचनबद्धता यांच्यातील आव्हानांचाही सामना करावा लागत आहे.

सध्या केंद्र आणि राज्य सरकारकडून सौरऊर्जेच्या वापराला प्रोत्साहन देण्यासाठी विविध योजनाही राबवल्या जात आहेत. अतिशय कमी खर्चात सोलर पॅनल उपलब्ध करून देण्यात येत आहेत. सौरऊर्जा प्रकल्प उभारण्यासाठी अनुदानाचीही तरतूद आहे.  पण भारतातील प्रत्येक पाचवा व्यक्ती दारिद्र्यरेषेखाली आहे हेही समजून घेतले पाहिजे. झोपडपट्ट्यांपासून ते कच्च्या घरांपर्यंतची संख्याही येथे मोठी आहे. 2011 च्या जनगणनेनुसार देशातील साडेसहा कोटी लोक झोपडपट्ट्यांमध्ये राहतात आणि करोडो लोक बेघर आहेत. अशा परिस्थितीत सौर पॅनेल बसवणे हे एक मोठे आव्हान आहे. भारत सरकारने 2022 पर्यंत दोन कोटी पक्की घरे देण्याचे आश्वासन दिले होते.  ही घरे उपलब्ध झाली तर कदाचित सोलर पॅनल बसवायलाही त्यांचा उपयोग होईल. सरकारने 2022 च्या अखेरीस 175 गीगावॅट (GW) अक्षय ऊर्जा क्षमतेचे लक्ष्य ठेवले आहे. यामध्ये 60 गीगावॅट (GW) पवन उर्जा, 10 गीगावॅट (GW) बायोमास आणि फक्त 5 गीगावॅट (GW) जलविद्युत, तर 100 गीगावॅट (GW) एकट्या सौर उर्जेचा समावेश आहे. मात्र, ज्या गतीने विजेची गरज वाढत आहे, त्या प्रमाणात ती कालांतराने अनेक पटींनी वाढत ठेवावी लागेल. पण हे तेव्हाच शक्य आहे जेव्हा सौर पॅनेल स्वस्त आणि टिकाऊ असतील. 

याबरोबरच ते अधिकाधिक लोकांच्या छतापर्यंत पोहोचले पाहिजेत आणि सोलर पार्कही वाढवायला हवेत. भारतीय मालाची नेहमीच चिनी कंपन्यांशी स्पर्धा असते. भारतीय देशांतर्गत उत्पादक तांत्रिक आणि आर्थिकदृष्ट्या इतके मजबूत नाहीत, त्यामुळे इतर देशांच्या बाजारपेठेवरील अवलंबित्व कमी करावे लागेल. सौरऊर्जा क्षेत्रात नवीन रोजगाराच्या अनेक शक्यता आहेत. एक गिगावॅट सौरऊर्जा निर्मितीतून सुमारे चार हजार लोकांना प्रत्यक्ष आणि अप्रत्यक्ष रोजगार उपलब्ध होऊ शकतो, असे आकडेवारीवरून दिसून येते. याशिवाय त्याच्या संचालन आणि देखभालीमध्येही रोजगाराच्या संधी मिळू शकतात. 2035 पर्यंत एकूण जागतिक सौर क्षमतेच्या आठ टक्के भारताचा वाटा अपेक्षित असताना, 363 GW क्षमतेसह जागतिक आघाडीवीर म्हणून उदयास येण्याची अपेक्षा आहे. इंटरनॅशनल सोलर अलायन्स, जी भारत आणि फ्रान्सने पॅरिसमध्ये 30 नोव्हेंबर 2015 रोजी लॉन्च केली होती. याची सुरुवात भारताने केली होती.  त्यावेळी पॅरिस हवामान परिषद सुरू होती. या संघटनेत एकशे बावीस देश आहेत, ज्यांचे स्थान कर्क आणि मकर राशीच्या दरम्यान आहे. सूर्य वर्षभर या दोन रेषांमध्ये थेट प्रकाशतो, ज्यामुळे सूर्यप्रकाश आणि उष्णता जास्तीत जास्त प्रमाणात मिळू शकते. तथापि, विषुववृत्तावर सूर्यप्रकाश आणि उष्णता यांचे प्रमाण सर्वाधिक असते. 

भारतातील राजस्थानच्या थार वाळवंटात देशातील सर्वात मोठा सौर ऊर्जा प्रकल्प सुरू करण्यात आला आहे. सौर ऊर्जा मिशनचे लक्ष्य पाहिल्यास 2022 पर्यंत 20,000 मेगावॅट क्षमतेच्या सौर ग्रीडची स्थापना करण्याव्यतिरिक्त 2,000 मेगावॅट नॉन-ग्रिडच्या सुरळीत ऑपरेशनसाठी एक धोरणात्मक योजना दिसून येते. 2022 पर्यंत या मिशनमध्ये दोन कोटी सौर दिवे देखील समाविष्ट करण्यात आले आहेत.  ई-चार्जिंग स्टेशनची स्थापना सुरू झाली आहे. सौरऊर्जेवर चालणाऱ्या वाहनांसाठी हे एक उत्तम पाऊल आहे. विशेष म्हणजे, भारतातील वाहन उद्योगानेही वेगाने सौरऊर्जेचा अवलंब करण्यास सुरुवात केली आहे आणि अशी वाहने तयार केली जात आहेत जी पेट्रोल, डिझेलऐवजी सौरऊर्जेवर चालवता येतील. कोणत्याही योजनेच्या अंमलबजावणीसाठी कौशल्य विकास हा एक आवश्यक पैलू आहे. कोणत्याही देशाचे कुशल मानव संसाधन हे विकासात्मक आणि सुधारणात्मक नियोजनासाठी प्राणवायूसारखे असते. भारतात त्याची तीव्र कमतरता आहेच शिवाय खर्चाबाबतही आव्हान निर्माण झाले आहे. 

सौरऊर्जेची सरासरी किंमत प्रति किलोवॅट एक लाख रुपयांपेक्षा जास्त आहे, जी सर्वांनाच परवडणारी नाही. भारतात अडीच लाख पंचायती आणि साडेसहा लाख गावे आहेत, जिथे खांब आणि तारा कमी-अधिक प्रमाणात पोहोचल्या आहेत, पण त्यांमधून वीज क्वचितच धावते. ग्रामीण उद्योजकता आणि तेथील मध्यम, छोटे आणि लघु उद्योगांना विजेच्या कमतरतेचा सामना करावा लागतो, त्यामुळे अनेक कौशल्ये संधी न मिळाल्याने तशीच राहतात आणि साहजिकच त्यांचे शहरांकडे स्थलांतर ही त्यांची मजबुरी बनते. दुग्धोद्योगापासून ते हस्तकलेशी संबंधित असे अनेक व्यवसाय खेड्यात आहेत, ज्यामध्ये सौरऊर्जेचा मोलाचा हातभार लागू शकतो आणि गावे स्वयंपूर्ण होऊ शकतात. तसे पाहता भारताने सौरऊर्जेच्या क्षेत्रातही काही प्रमाणात चमत्कार केले आहेत. चालू आर्थिक वर्षाच्या पहिल्या सहामाहीत सौरऊर्जा निर्मितीमुळे 194 कोटी टन कोळशाची बचत झाली असून 4.2 अब्ज डॉलरचा अतिरिक्त खर्च टाळला गेला आहे. भारत, चीन, जपान, दक्षिण कोरिया आणि व्हिएतनामसह सौरऊर्जा क्षमता असलेल्या पहिल्या दहा अर्थव्यवस्थांपैकी पाच आशियातील आहेत. सध्या सौरऊर्जा ही केवळ भविष्यातील गरजच राहणार नाही तर ती अत्यावश्यक असणार आहे. परंतु ते सर्वांसाठी उपलब्ध असेल तेव्हाच ते पूर्णपणे सक्षम आणि सशक्त  होईल. -मच्छिंद्र ऐनापुरे, जत जि. सांगली

चित्रपट म्हणजे समाजाचा आरसा

आत्तापर्यंत असे अनेक सामाजिक, भावनिक आणि सत्य मांडणारे चित्रपट  बनले आहेत, जे थेट प्रेक्षकांच्या हृदयाला भिडतात. खूप वर्षांपूर्वी आलेला मदर इंडिया, मध्यंतरी आलेला अमिताभ बच्चनचा बागवान', अमोल पालेकरचा 'खट्टा मीठा' आदी चित्रपटांतून नात्यांमधील प्रेम, कटुता आणि स्वार्थीपणा दाखवण्यात आला होता.  असे चित्रपट आजही प्रेक्षकांच्या मनात घर करून आहेत. अमिताभ बच्चन यांचा डबल रोल असलेला 'सूर्यवंशी' चित्रपट कितीदा जरी पाहिला तरी कंटाळा येत नाही.  बाप आणि मुलगा यांच्यातील नाते संबंधावर प्रकाश टाकणारा हा चित्रपट कितीदा तरी पाहिलेले प्रेक्षक आहेत. त्यामुळेच चित्रपटसृष्टीच्या 100 वर्षांच्या इतिहासात असे अनेक सामाजिक चित्रपट बनले आहेत जे संस्मरणीय या श्रेणीत येतात. आजही असे अनेक चित्रपट बनवले जात आहेत जे नातेसंबंध, कुटुंब आणि मैत्रीवर केंद्रित आहेत. सामाजिक चित्रपटांबद्दल बोलायचं झालं तर, असे अनेक चित्रपट आपल्याला आयुष्य कशा पद्धतीने जगायचं हे शिकवतात. असे अनेक चित्रपट आहेत जे जीवनात हार मानलेल्या किंवा पूर्णपणे निराश झालेल्या लोकांना प्रेरणा देतात. सामाजिक, शैक्षणिक चित्रपट अशा लोकांना योग्य मार्ग दाखवतात. उदाहरणार्थ, नुकत्याच प्रदर्शित झालेल्या 'सलाम वेंकी' चित्रपटाची कथा इच्छामरणावर केंद्रित आहे, ज्यामध्ये एक मरणासन्न व्यक्ती मरत असतानाही त्याच्या शरीराचे अवयव दान करू इच्छिते. इतरांचे भले व्हावे या उद्देशाने, जे त्याच्यामुळे जिवंत राहतील त्यांना त्याने दान केलेल्या अवयवांच्या मदतीने चांगले जीवन जगता येईल. 

'सलाम वेंकी' चित्रपटाचा मुख्य उद्देश हा आहे की आयुष्य लांब असून चालत नाही तर ते मोठे असावे. आयुष्यात काहितरी भव्यदिव्य केलं पाहिजे. लोकांच्या उपयोगी पडेल असं आयुष्य हवं.  प्रत्येकजण स्वतःसाठी जगतो.  पण जे फक्त इतरांसाठी जगतात ते खरोखरच अधिक निस्वार्थी जीवन जगतात. 'सलाम वेंकी' ची कथा एका सत्य घटनेवर आधारित आहे. त्याचप्रमाणे सूरज बडजात्या यांचा ‘ऊंचाई' हा चित्रपट चार मित्रांची कथा सांगतो, जे आपल्या म्हातारपणात आपल्या मृत मित्राची शेवटची इच्छा पूर्ण करण्यासाठी एव्हरेस्टवर चढण्याचा निर्णय घेतात. मनात इच्छा, ध्यास, उत्साह असेल तर म्हातारपणातही काही फरक पडत नाही, हे ‘ऊंचाई" या चित्रपटातून दाखवण्यात आले आहे. त्याचप्रमाणे अमिताभ बच्चन अभिनीत 'गुड बाय' या चित्रपटात अंत्यसंस्कार आणि अंत्यसंस्काराच्या नावाखाली होणारा भ्रष्टाचार, ढोंग आणि अंधश्रद्धा विनोदी आणि भावपूर्ण पद्धतीने मांडण्यात आली आहे. सामाजिक संबंध आणि सामाजिक समस्यांचे चित्रण करणारे अनेक आगामी चित्रपट आहेत, जसे की सलमान खानचा चित्रपट 'किसी का भाई किसी की जान'! या चित्रपटाचे  पूर्वीचे शीर्षक होते, 'कभी ईद कभी दिवाळी'. याची कथा हिंदू-मुस्लिम प्रेम संबंध दर्शवते. 

21व्या शतकात जिथे आज हिंदू-मुस्लिम लढताना दिसत आहेत, तिथे सलमान खानच्या या चित्रपटात जातिभेद पुसून प्रेमाचे चित्रण दाखवण्यात आले आहे. अक्षय कुमारचा चित्रपट 'ओएमजी' जो 'ओह माय गॉड'चा दुसरा भाग आहे. भारतीय शिक्षणाचे ढासळणारे प्रश्न या चित्रपटात दाखवण्यात आले आहेत.  याआधी 'ओ माय गॉड'मध्ये धर्माच्या नावाखाली पसरवल्या जाणाऱ्या ढोंगीपणाचे आणि अंधश्रद्धेचे चित्रण केले होते. अक्षय कुमारच्या दुसर्‍या चित्रपट 'सेल्फी'ची कथा देखील श्रीमंत आणि गरीब, अभिनेता आणि चाहते यांच्यातील मैत्रीची कथा आहे, ज्यामध्ये अक्षय कुमार आणि इमरान हाश्मीची जोडी दाखवली आहे. झोया अख्तरच्या 'जी ले जरा' या चित्रपटाची कथा मुलींच्या स्वातंत्र्यावर आणि त्यांच्या हक्कांसाठीच्या लढ्यावर केंद्रित आहे. ज्यामध्ये आलिया भट्ट, प्रियांका चोप्रा, कतरिना कैफ या तीन मुली रस्त्याने प्रवाला जाण्याचा प्लॅन करतात पण मुली असल्यामुळं कोणत्या समस्या आणि अडथळे येतात आणि त्यांना कसे तोंड द्यावे लागते, हे या चित्रपटात दाखवण्यात आले आहे.

वाढती लोकसंख्या आणि गडद होत चाललेले अन्न संकट

जगाची लोकसंख्या आठ अब्जांच्या पुढे गेली आहे. अवघ्या तेवीस वर्षांच्या कालावधीत जगाची लोकसंख्या दोन अब्जांनी वाढली. येत्या काही दशकांमध्ये प्रादेशिक असमानतेसह लोकसंख्या वाढतच जाईल. संयुक्त राष्ट्रांच्या मते, ही लोकसंख्या 2030 पर्यंत 8.5 अब्ज, 2050 पर्यंत 9.7 अब्ज आणि 2100 पर्यंत 10.4 अब्जपर्यंत पोहोचू शकते. लोकसंख्येच्या बाबतीत भारत पुढील वर्षी चीनला मागे टाकेल. सर्वात जास्त लोकसंख्या असलेला तो नंबर एकचा देश बनेल. भारताची लोकसंख्या सध्या 1.04 टक्के वार्षिक दराने वाढत आहे. ज्या वेगाने लोकसंख्या वाढत आहे, त्या वेगाने येणाऱ्या काळात एवढ्या मोठ्या लोकसंख्येचे पोट कसे भरणार, हा महत्त्वाचा प्रश्न आहे. कारण हवामान बदलामुळे केवळ उपजीविका, पाणीपुरवठा आणि मानवी आरोग्य धोक्यात येत नाही, तर अन्नसुरक्षेलाही आव्हान निर्माण होत आहे. अन्नसुरक्षा हे जगातील अनेक देशांना आज भेडसावत असलेल्या सर्वात मोठ्या आव्हानांपैकी एक आहे. 

आज जगाची लोकसंख्या जसजशी वाढत आहे, तसतसा नैसर्गिक साधनसंपत्तीवरही स्पष्टरित्या दबाव वाढत आहे. आज वाढती लोकसंख्या आणि कमी होत जाणारी संसाधने हा संपूर्ण जगासाठी शाप आहे, कारण लोकसंख्येच्या प्रमाणात संसाधने मर्यादित आहेत. त्यामुळेच सुमारे आठ अब्ज लोकसंख्येचा भार वाहणारी ही पृथ्वी लोकसंख्येमुळे निर्माण होणाऱ्या अनेक समस्यांच्या निराकरणाच्या प्रतीक्षेत आहे. जगाच्या लोकसंख्येच्या 61 टक्के लोकसंख्या एकट्या आशिया खंडामध्ये आहे. भारत जगाची महासत्ता होण्यात हाच सर्वात मोठा अडथळा आहे. सध्या भारताची लोकसंख्या जगाच्या लोकसंख्येच्या अठरा टक्के आहे.  प्रदेशाचा विचार करता आपल्याकडे 2.5 टक्के जमीन आणि चार टक्के जलस्रोत आहेत. अशा परिस्थितीत झपाट्याने वाढणारी लोकसंख्या ही देशाच्या सामाजिक-आर्थिक समस्यांची जननी बनून देशासमोर धोक्याची घंटा बनू शकते. आज लोकसंख्या वाढ हे देशाच्या प्रत्येक समस्येचे मूळ बनत आहे. 

गरिबी, उपासमार, बेरोजगारी, निरक्षरता, आरोग्य सेवा, गुन्हेगारी, शुद्ध पाण्याचा अभाव इत्यादींमागे लोकसंख्या वाढीचेही प्रमुख कारण आहे. एवढेच नाही तर देशातील 60 टक्के जमिनीवर शेती असूनही सुमारे 20 कोटी लोक उपासमारीचे बळी आहेत. यावरून एक गोष्ट स्पष्ट आहे, लोकसंख्येच्या विस्फोटामुळे संसाधनांच्या अपुरेपणामुळे उद्भवलेल्या समस्या प्रत्येकाला प्रभावित करत आहेत. मग तो कोणत्याही धर्माचा असो अथवा जातीचा. सध्या भारताची लोकसंख्या 1.39 अब्ज आहे.  वाढत्या लोकसंख्येमुळे शेतजमिनींवरच अतिक्रमण होत आहे. लागवडीयोग्य जमीन कमी होत आहे, खाणारी तोंडे वाढत आहेत. अशा परिस्थितीत सर्वांना शेतीतून अन्न पुरवणे हे नवे आव्हान असेल. स्वातंत्र्यानंतर देश अन्नधान्याच्या बाबतीत पूर्णपणे स्वावलंबी होऊ शकला नाही, ही विडंबना आहे, पण आज शेतजमिनीच्या इतर वापरात झपाट्याने बदल होत आहेत, शेतकरी शेतीपासून दूर जात आहेत, यामुळे जी भारतात अन्न सुरक्षेची समस्या आहे. त्याचा धोका आणखी वाढू शकतो. शेतजमिनीच्या ऱ्हासामुळे भारताच्या सामाजिक-आर्थिक जडणघडणीवरही परिणाम होत आहे. नापीक जमिनीचे लागवडीयोग्य जमिनीत रूपांतर करण्यात सरकारला काही प्रमाणात यश आले असले तरी, आपल्या देशातील शेतीयोग्य जमीन वर्षानुवर्षे कमी होत आहे, हेही वास्तव आहे. 

'वेस्टलँड अॅटलस 2019' नुसार, पंजाबसारख्या कृषी राज्यांमध्ये 14,000 हेक्टर आणि पश्चिम बंगालमध्ये 62,000 हेक्टर लागवडीयोग्य जमीन कमी झाली आहे. त्याच वेळी, उत्तर प्रदेश या सर्वाधिक लोकसंख्येच्या राज्यात हा आकडा सर्वात चिंताजनक वाटू शकतो, जिथे विकासकामांमुळे दरवर्षी अठ्ठेचाळीस हजार हेक्टर शेतजमीन कमी होत आहे. विशेष म्हणजे, 1992 मध्ये ग्रामीण कुटुंबांकडे 11.7 कोटी हेक्टर जमीन होती, जी 2013 पर्यंत घटून केवळ 9.2 कोटी हेक्टरवर आली. अवघ्या दोन दशकांत 2.2 कोटी हेक्टर जमीन ग्रामीण कुटुंबांच्या हातातून निसटल्याचे स्पष्ट झाले आहे. हाच कल कायम राहिला तर पुढील वर्षापर्यंत भारतातील लागवडीखालील क्षेत्र केवळ आठ कोटी हेक्टर राहील, असे बोलले जात आहे. 

लोकसंख्या नियंत्रणाच्या नावाखाली अनेक योजना सुरू केल्या गेल्या, पण त्या यशस्वी होऊ शकल्या नाहीत, हे खरे. लोकसंख्येसाठी राष्ट्रीय धोरण अत्यंत महत्त्वाचे आहे. वाढत्या लोकसंख्येचा देशाच्या विकासावर परिणाम होत आहे. योजनांचा लाभ मोठ्या लोकसंख्येपर्यंत समान प्रमाणात वितरित करणे शक्य होत नाही, त्यामुळे अनेक दशकांनंतरही आपण गरिबी, बेरोजगारी यांसारख्या समस्यांवर मात करू शकलो नाही. लोकसंख्या वाढली की मग गरिबांची संख्या वाढणे साहजिक आहे. ग्लोबल हंगर इंडेक्स 2022 च्या अहवालानुसार भारतातील 16.3 टक्के लोकसंख्या कुपोषित आहे. पाच वर्षांखालील 35.5 टक्के मुलांची वाढ खुंटलेली आहे.  भारतात 3.3 टक्के मुलांचा पाच वर्षापूर्वी मृत्यू होतो. फूड अँड अॅग्रिकल्चर ऑर्गनायझेशन (FAO) च्या 'द स्टेट ऑफ फूड सिक्युरिटी अँड न्यूट्रिशन इन द वर्ल्ड' अहवालानुसार, जगभरात 80 कोटीहून अधिक लोक उपासमारीने त्रस्त आहेत. दुसऱ्या शब्दांत सांगायचे तर, जगातील प्रत्येक दहावा माणूस भुकेलेला आहे. एवढेच नाही तर अजूनही सकस आहार हा जगभरातील 310 कोटी लोकांच्या आवाक्याबाहेरचा आहे. हे स्पष्ट आहे की जगभरात संयुक्त राष्ट्रांचे सर्व कार्यक्रम आणि प्रयत्न असूनही अन्न विषमता आणि कुपोषण अद्याप नष्ट झालेले नाही. अन्न आणि कृषी संघटनेच्या मते, देशांमधील संघर्ष, हवामान बदल आणि आर्थिक मंदी हे याचे प्रमुख कारण आहे.  कोरोना महामारीने ही दरी आणखी वाढवली आहे. 

वाढत्या लोकसंख्येमुळे जगभरात तेल, नैसर्गिक वायू, कोळसा इत्यादी ऊर्जा संसाधनांवर दबाव वाढला आहे, जे भविष्यासाठी मोठ्या धोक्याचे लक्षण आहे. भलेही आपण विकासाच्या फुशारक्या मारत राहिलो, पण सत्य हे आहे की जगभर भुकेचे गंभीर संकट उभे राहिले आहे. अर्थशास्त्रज्ञ अमर्त्य सेन म्हणतात की अन्न समस्येचे मुख्य कारण केवळ अन्नपदार्थांची कमतरता नाही तर लोकांच्या क्रयशक्तीचा अभाव हे देखील आहे. दुसरीकडे, एका अंदाजानुसार, संपूर्ण जगात तीस टक्के धान्य वाया जाते. शेतकरीही लोकसंख्येच्या प्रमाणात अन्नधान्य उत्पादन करू शकत नाही. महागाई वाढण्याचे हे एक प्रमुख कारण आहे. अशा परिस्थितीत जगातील मोठ्या लोकसंख्येला उपासमारीतून बाहेर काढण्यासाठी सामूहिक प्रयत्नांची गरज आहे. 

लोकसंख्या नियंत्रण आणि अन्नधान्य उत्पादनात वाढ याबाबत भारतच नव्हे तर संपूर्ण जगाने विचार करण्याची गरज आहे. या दोन्ही समस्या सोडवण्यासाठी जागतिक स्तरावर नाविन्यपूर्ण प्रयत्न सुरू आहेत. भारत हा जगातील अशा देशांपैकी एक आहे जिथे अन्नधान्याचे दरडोई उत्पादन खूपच कमी आहे. येथे फक्त श्रीमंत मध्यमवर्गीय शेतकरी आणि व्यापाऱ्यांना पुरेसे आणि योग्य अन्न मिळू शकते. उर्वरित गावकरी, मजूर, छोटे शेतकरी, आदिवासी, मध्यमवर्गीय लोकांसमोर अन्नधान्याचा प्रश्न वाढत आहे. जमिनीची सुपीकता वाढवण्यासाठी पशुपालन आणि धान्याऐवजी  भाजीपाल्यांचे उत्पादन आणि वापर हा असा उपाय आहे, ज्याच्या मदतीने हे उपाय ब-याच अंशी शक्य आहेत. कुटुंब नियोजन आणि अन्नधान्य उत्पादनाचे कार्यक्रम सरकारने राबवले पाहिजेत.- मच्छिंद्र ऐनापुरे, जत जि. सांगली 

विषारी हवेशी झुंजणारी मुले

प्रदूषणाशी संबंधित जगातील पहिल्यांदाच केल्या गेलेल्या एका संशोधनात  मानवी जीवनाला धोका निर्माण करणाऱ्या भयावह गोष्टी समोर आल्या आहेत. भारतासह जगातील एकशे सदतीस देशांत मातेच्या गर्भातच प्राण गमावलेल्या पंचेचाळीस हजार अर्भकांवर केलेल्या अभ्यासात असे समोर आले आहे की, यातील चाळीस टक्के बालकांच्या मृत्यूचे कारण हवेतील पीएम २.५ कण होते. संशोधनात समाविष्ट असलेल्या देशांमध्ये 2010 मध्ये 23.1 लाख, 2019 मध्ये 19.3 लाख आणि 2015 मध्ये 20.9 लाख बालकांचा जन्मापूर्वी मृत्यू झाला. जगात येण्यापूर्वीच प्राण गमावलेल्या बालकांपैकी साडेनऊ लाख बालकांच्या मृत्यूचे मुख्य कारण हवेतील पीएम २.५ हे प्रदूषित कण होते. 'नेचर कम्युनिकेशन' जर्नलमध्ये प्रसिद्ध झालेल्या या संशोधनानुसार, गर्भवती महिला दूषित हवेत श्वास घेते तेव्हा हवेतील कण नाभीसंबधीच्या माध्यमातून नवजात बालकापर्यंत पोहोचतात. याचा परिणाम गर्भाच्या आरोग्यावर होतो. इतकेच नाही तर गुदमरणाऱ्या हवेच्या संपर्कात असलेल्या आईच्या शरीरात वाढणाऱ्या गर्भाला किंवा बाळाला पुरेसा ऑक्सिजन मिळत नाही. अशा गर्भात, बाळाच्या विकासावर परिणाम होतोच, तर काहीवेळा तो गुदमरतो.  ही परिस्थिती खरोखरच चिंताजनक आहे.

अलिकडच्या वर्षांत, जगातील प्रत्येक भागात वायू प्रदूषण वाढले आहे.  हवेत विरघळणारे विष केवळ मानवांसाठीच नाही, तर पृथ्वीवरील प्रत्येक जीवासाठी धोकादायक बनले आहे. भारतातील महानगरांमध्ये, गुदमरणाऱ्या हवेमुळे नवजात आणि वाढणारी मुलेही अनेक आरोग्य समस्यांना बळी पडत आहेत. 2021 मध्ये जागतिक आरोग्य संघटनेने केलेल्या संशोधनानुसार, जगभरात दरवर्षी 8.30 लाख नवजात बालकांच्या अकाली मृत्यूचे कारण दूषित हवा आहे. वास्तविक, वाढत्या वायू प्रदूषणाचा जीवनाशी निगडित प्रत्येक भागावर परिणाम होत आहे. प्रदूषित हवेचा हृदयविकार, श्वसनाचे आजार आणि कर्करोगाशी जवळचा संबंध आहे. हवेत विरघळणारे विष प्रत्येक वयोगटातील लोकांच्या आरोग्यासाठी घातक ठरत आहे. मुलांमध्ये कॅन्सरचे प्रमाण वाढण्याचे सर्वात मोठे कारण म्हणजे हवेतील हानिकारक पदार्थ. हवेतील प्रदूषित कणांच्या वाढीमुळे मुलांच्या नैसर्गिक विकासावरही परिणाम होतो, त्यामुळे जन्मापासूनच मुलांमध्ये शारीरिक-मानसिक विकृती निर्माण होतात. एवढेच नाही तर हवेत विष विरघळल्याने महिलांच्या गर्भपाताचे प्रमाणही वाढले आहे.

हे लक्षात घेण्यासारखे आहे की हवेची गुणवत्ता आणि गर्भवती आणि नवजात बालकांचे आरोग्य यांचा जवळचा संबंध आहे. इंडियन कौन्सिल ऑफ मेडिकल रिसर्च आणि पब्लिक हेल्थ फाउंडेशन ऑफ इंडिया, इन्स्टिटय़ूट ऑफ हेल्थ मेट्रिक्स अँड इव्हॅल्युएशन यांनी काही वर्षांपूर्वी केलेल्या 'ग्लोबल बर्डन ऑफ डिसीज' अभ्यासातील डेटा स्पष्टपणे दर्शवतो की पाच वर्षाखालील मुलांमधील फुफ्फुसाच्या संक्रमणाला वायू प्रदूषण हे एक महत्त्वाचे कारण आहे. विशेष म्हणजे, आजही श्वसनाचे आजार आणि न्यूमोनिया हे भारतातील बालकांच्या मृत्यूचे सर्वात मोठे कारण आहेत. मुलांचे अत्यंत संवेदनशील अवयव अतिप्रदूषणाचा प्रभाव सहन करू शकत नाहीत. त्यामुळे ते लवकर अनेक आजारांना बळी पडतात. आजच्या बदलत्या जीवनशैलीत प्रदूषण फक्त बाहेरच आहे असे नाही तर घराच्या आतही ते मोठ्या प्रमाणात आहे. दोन्ही ठिकाणचे वायुप्रदूषण गर्भवती व नवजात बालकांसाठी जीवघेणे ठरत आहे. थंडीत परिस्थिती आणखीनच बिघडते.  राजधानी दिल्ली-एनसीआरमध्ये प्रदूषणामुळे शाळा बंद झाल्याच्या आणि मुलांच्या आरोग्याच्या समस्यांमध्ये अचानक वाढ झाल्याच्या बातम्या दरवर्षी येत असतात.

हे देखील विचारात घेण्यासारखे आहे की बदलत्या सामाजिक-कौटुंबिक स्थितीचा देखील गर्भात वाढणाऱ्या मुलांच्या परिस्थितीशी आणि प्रदूषणाशी संबंधित आहे. अलीकडच्या काळात उशिरा लग्न करून मोठ्या वयात आई होण्याचा ट्रेंड वाढला आहे. त्यामुळे न जन्मलेल्या बालकाच्या आरोग्याशी निगडीत धोकेही वाढले आहेत. नेचर कम्युनिकेशनमध्ये प्रसिद्ध झालेल्या संशोधनात शास्त्रज्ञांनी असेही म्हटले आहे की, प्रदूषित हवा वृद्ध महिलेच्या पोटात वाढणाऱ्या बाळासाठी अधिक धोकादायक ठरत आहे. नवीन पिढीच्या हाती हवा आणि पाण्याची स्वच्छता हा आपल्या प्राधान्यक्रमात असायला हवा होता, पण दम घोटणाऱ्या हवेमुळे त्यांचा जीव धोक्यात येत आहे हे खेदजनक आहे. केवळ भारतातच नाही, तर जगभरातील विकासाच्या गतीसमोर, जीवनबचतीशी संबंधित मानकांकडे दुर्लक्ष केल्याने जीवन विस्कळीत होत आहे. विकासाला गती देण्यासाठी दळणवळण, वाहतूक आणि उद्योग या सर्व गोष्टी आवश्यक आहेत हे खरे असले तरी देशातील नागरिकांचे आरोग्य चांगले राहण्यासाठी हवा आणि संपूर्ण वातावरण स्वच्छ ठेवणे तितकेच महत्त्वाचे आहे. अंदाधुंद जंगलतोडीपासून ते रस्त्यावरील वाढत्या वाहनांच्या संख्येपर्यंत आणि सोयी-समृद्ध जीवनशैलीमुळे विकसनशील देशांतील दाट लोकवस्तीच्या शहरांमध्ये परिस्थिती बिकट झाली आहे. प्रत्येक वयोगटात आरोग्याच्या समस्या वाढत आहेत.  विशेष म्हणजे भारतात वायू प्रदूषणामुळे दरवर्षी लाखो लोकांचा जीव जातो आहे.  हवेत विरघळणाऱ्या विषारी घटकांमुळे आज मोठी लोकसंख्या दमा, हृदयविकार, कर्करोग, त्वचारोग आदी आजारांनी ग्रस्त आहे.

जर आपल्या देशाने हवेच्या गुणवत्तेच्या मानकांची पूर्तता करण्यासाठी आपले लक्ष्य सुधारले तर 66 कोटी लोकांचे आयुर्मान 3.2 वर्षांनी वाढेल. अशा परिस्थितीत वयाची मोजणी सुरू होण्यापूर्वीच निरपराधांचे जीव हिरावून घेणे ही भीषण परिस्थिती दर्शवते. प्रदूषित हवेमुळे भावी पिढ्या एकतर गर्भातच जीव गमावत आहेत किंवा आजार सोबत घेऊन जगात येत आहेत, ही खेदाची बाब आहे. हे लक्षात घेण्यासारखे आहे की युनिसेफच्या 'द क्लायमेट क्रायसिस इज अ चाइल्ड राइट्स क्रायसिस - इंट्रोड्यूसिंग द चिल्ड्रन्स क्लायमेट रिस्क इंडेक्स' या अहवालात गेल्या वर्षी मुलांवर लक्ष केंद्रित करून अशा अनेक धोक्यांचा इशारा दिला होता.
या अहवालानुसार हवामान बदलामुळे नव्या पिढीचे आरोग्य, शिक्षण आणि सुरक्षेला गंभीर धोका आहे. दक्षिण आशियातील चार देशांत भारताचाही समावेश आहे ज्यांना बालपणीच्या संसर्गाचा उच्च धोका आहे. एवढेच नाही तर प्रदूषणामुळे मुलांच्या बौद्धिक क्षमतेवरही परिणाम होत आहे.

हे स्पष्ट आहे की वाढत्या आरोग्य समस्या, शाळा बंद करणे आणि प्रदूषित हवेमुळे होणारे आजार हे गंभीर धोक्याचे लक्षण बनत आहेत. अशा परिस्थितीत उद्योग आणि वाढत्या वाहनांमधून  आणि घरगुती कामासाठी उत्सर्जित होणारे विषारी वायू कमी करण्यासाठी ठोस आणि व्यावहारिक उपाय शोधणे आवश्यक आहे. जागतिक आरोग्य संघटनेने असेही म्हटले आहे की वाढत्या वायू प्रदूषणाला आळा घालण्यासाठी भारतामध्ये किफायतशीर मार्गांमध्ये बदल घडवून आणण्याची क्षमता आहे. सर्वसामान्यांनी आपली जीवनशैली बदलून सुविधा गोळा करण्याऐवजी मुलांना स्वच्छ वातावरण देण्याचा विचार करणे आवश्यक आहे.  तसेच, प्रशासकीय आघाडीवर दोषारोप करण्याऐवजी गुदमरणारी हवा बाहेर काढण्याचा मार्ग शोधला पाहिजे. हे समजून घेणे फार महत्वाचे आहे की कोणत्याही प्रकारच्या विकासाचा अर्थ मानवी जीवनापेक्षा जास्त नाही. -मच्छिंद्र ऐनापुरे, जत जि. सांगली

संतुलनाबाहेर चाललेली शहरे

असंतुलित आणि नियोजनशून्य शहरी विकासामुळे देशासमोर अनेक आव्हाने निर्माण झाली आहेत. उदाहरणार्थ, शहरे पर्यावरणाच्या रक्षणासाठी आव्हान बनत आहेत, कारण शहराच्या विकासासाठी हरित क्षेत्र नष्ट केले जात आहे. अशा परिस्थितीत हवामान बदलामुळे अनेक शहरांच्या अस्तित्वाला आव्हान निर्माण झाले आहे, विशेषत: समुद्रकिनारी वसलेली शहरे आता मानवनिर्मित आपत्तींपासून अस्पर्शित राहिलेली नाहीत. संयुक्त राष्ट्रांच्या अहवालानुसार सध्या जगातील निम्मी लोकसंख्या शहरांमध्ये राहते. अहवालात असे म्हटले आहे की 2050 पर्यंत भारतातील निम्मी लोकसंख्या महानगरे आणि शहरांमध्ये राहात असेल आणि तोपर्यंत जगातील सत्तर टक्के लोकसंख्या शहरांमध्ये राहात असेल. ऑक्सफर्ड इकॉनॉमिक या अन्य संस्थेने केलेल्या अभ्यासानुसार, २०१९ ते २०३५ या काळात सर्वाधिक वेगाने वाढणारी दहा शहरे भारतातील असतील.

जागतिक बँकेच्या अहवालानुसार भारताचे शहरीकरण अघोषित आणि अराजक आहे. अस्ताव्यस्त पसरलेली आहेत. प्रदूषित सरोवरे, नद्या, तलाव, वाहतूक कोंडी, पावसात ओसंडून वाहणारे सांडपाणी, शहरांमधील वाढते वायू प्रदूषण, रस्ते अपघात, रस्त्यावर भटक्या जनावरांच्या गर्दीमुळे होणारे अपघात, वीज आणि पाण्याचे संकट, वाहतुकीच्या साधनांची अव्यवस्था, परिसरात पसरलेली घाण. शहरे, झोपडपट्ट्यांचा विस्तार इत्यादी असे मुद्दे आहेत, जे देशाच्या नागरीकरणाच्या वास्तविक परिस्थितीचे वर्णन करतात.शहरीकरणाचा नकारात्मक परिणाम कुठेतरी विकास आणि बांधकाम प्रकल्पांना संशयाच्या भोवऱ्यात टाकतो. शहरी स्वराज्य संस्थांमध्ये सर्वात महत्वाची आणि सर्वोच्च संस्था म्हणजे महानगरपालिका. सामान्यत: महानगरपालिका मोठ्या शहरांमध्ये किंवा महानगरांमध्ये स्थापन केल्या जातात, जेणेकरून वीज, पाणी, रस्ते, वाहतूक, दळणवळण, स्वच्छता, पर्यावरण संरक्षण, ड्रेनेज व्यवस्था, नाले, सार्वजनिक स्वच्छतागृहे, उद्याने, क्रीडांगणे यांचे बांधकाम आणि देखभाल, गोठ्याचे बांधकाम आदी सुविधा उपलब्ध व्हाव्यात.  जागतिकीकरणानंतर शहरी विकास ही सर्वसमावेशक विकासाची अत्यावश्यक अट म्हणून उदयास आली आहे. पण शहरांचा असमान विकास, महानगरांमधले असुरक्षित वातावरण आणि शहरी संस्कृतीत निर्माण होणारे ताणतणाव आपल्याला शहरी विकासाचे पुनर्परीक्षण करण्यास भाग पाडतात.

देशातील अनेक राज्यांमध्ये, वाढत्या शहरी लोकसंख्येच्या समस्यांचे पद्धतशीर व्यवस्थापन करण्याच्या उद्देशाने नगरपालिका संस्थांचे विभाजन करण्याचा निर्णय घेण्यात आला. हा उद्देश डोळ्यांसमोर ठेवून राजस्थानमधील कोटा, जोधपूर आणि जयपूर शहरांच्या महापालिकांचे दोन भाग करण्यात आले. हे करण्यामागचे कारण सांगताना या तिन्ही शहरांची लोकसंख्या दहा लाखांच्या पुढे गेल्याचे नगरविकास विभागाने  सांगितले. अशा स्थितीत प्रभागाच्या आकारमानामुळे नगरसेवकांना त्यांच्या भागातील विकासकामे चांगल्या पद्धतीने करता येत नाहीत. उदाहरणार्थ, कोटा महानगरपालिका कोटा उत्तर आणि कोटा दक्षिणमध्ये विभागली गेली. हे विभाजन विकेंद्रीकरणाचे एक स्पष्ट उदाहरण आहे यात शंका नाही, ज्याचा उद्देश कोटामधील प्रत्येक क्षेत्रात समानतेने विकासाचा प्रसार करणे आहे. झपाट्याने वाढणाऱ्या शहराचा लाभ सर्वांना मिळावा आणि एकात्मिक विकासाचे मॉडेल शहरात आकाराला येऊ शकेल, यासाठी हे विभाजन एक सकारात्मक पाऊल म्हणता येईल. मात्र या प्रभागाला प्रत्यक्षात समतोल विकास साधता आला आहे का, हा प्रश्नच आहे, याचे विश्लेषण होण्याची गरज आहे. विकासामध्ये वैयक्तिक उद्दिष्टे (राजकीय किंवा प्रशासकीय) गुंतलेली असतील तर विकासाचे कोणतेही मॉडेल सकारात्मक परिणाम देऊ शकत नाही.

अनेक आरोप-प्रत्यारोप होऊनही कोटाचा चेहरामोहरा बदलत चालला आहे, हे नाकारता येत नाही. कोटा हे राजस्थानचे सुंदर शहर म्हणून आगामी काळात प्रस्थापित करेल. अलीकडेच स्वच्छता सर्वेक्षण 2022 ची क्रमवारी जाहीर करण्यात आली, ज्यामध्ये कोटा दक्षिण 141 व्या आणि कोटा उत्तर 364 व्या क्रमांकावर आहे. ही विषमता आणि असंतुलित विकास लोकसहभागाच्या माध्यमातून आणि जनजागृतीतून दूर करता येईल. दोन्ही महामंडळांना आपापल्या भागातील समस्या आणि गरजा समजून घेऊन आणि जनतेशी संवाद साधून विकास धोरणे ठरवावी लागणार आहेत. विकास तर होतच असतो, पण जनतेशी बोलून विकासाचे स्वरूप ठरवले, तर राज्यातल्या पर्यायाने देशातल्या तळागाळातील लोकशाहीला खरा आकार मिळू शकेल. त्यासाठी राजकारणी आणि प्रशासकीय अधिकाऱ्यांची बांधिलकी आणि लोकसहभाग हे महत्त्वाचे पाऊल म्हणता येईल. तेव्हा महापालिकेचा हा विभाग लोककल्याणाच्या दिशेने आणि समस्या सोडवण्यासाठी सकारात्मक भूमिका बजावू शकतो.

यासोबतच असंतुलित आणि नियोजनशून्य शहरी विकासामुळे देशासमोर अनेक आव्हाने निर्माण झाली आहेत.  उदाहरणार्थ, शहरे पर्यावरणाच्या रक्षणासाठी आव्हान बनत आहेत, कारण शहराच्या विकासासाठी हरित क्षेत्र नष्ट केले जात आहे. अशा परिस्थितीत हवामान बदलामुळे अनेक शहरांच्या अस्तित्वाला आव्हान निर्माण झाले आहे, विशेषत: समुद्रकिनारी वसलेली शहरे आता मानवनिर्मित आपत्तींपासून अस्पर्शित राहिलेली नाहीत. दुसरे म्हणजे, शहरांमध्ये मोठ्या प्रमाणात झोपडपट्ट्या उभ्या राहिल्या आहेत, जिथे राहणारे लोक शहरी लोकसंख्येतील उच्च आणि मध्यमवर्गीयांच्या विविध गरजा भागवतात, परंतु ते स्वत: केवळ गरिबीचेच बळी नाहीत तर आवश्यक पायाभूत सुविधांपासून वंचित आहेत. तसेच, वेगाने होत असलेल्या तांत्रिक विकासामुळे शहरांमधील अनेक पारंपरिक व्यावसायिक गटांना धोका निर्माण झाला आहे.

तिसरे, रस्त्यांचे बांधकाम हा शहरी भागातील भ्रष्टाचाराचा एक महत्त्वाचा पैलू आहे. पहिल्या पावसानंतरच नव्याने बांधण्यात आलेले रस्ते प्रशासकीय व राजकीय कारभाराचा पर्दाफाश करतात. चौथे, गुन्हेगारीच्या दृष्टिकोनातून शहरे तुलनेने अधिक असुरक्षित आहेत. लोकांमध्ये कोणत्याही प्रकारच्या संवादाचा अभाव देखील आहे, त्यामुळे आपल्या शेजारच्या परिसरात किंवा शेजारच्या घरात काय चालले आहे याचीही जाणीव लोकांना नसते. किंवाअ से म्हणा की उदासिनता, संवादाचा अभाव आणि व्यक्तिवाद हा शहरी जीवनाचा महत्त्वाचा भाग बनला आहे.  अशा स्थितीत स्मार्ट शहरे अत्याधुनिक असतील, ज्यामध्ये निम्नवर्गीय किंवा उपेक्षित वर्गाला स्थान नसेल आणि ज्यांच्याकडे आधुनिक तंत्रज्ञानाचे प्राविण्य आहे तेच लोक वास्तव्य करतील का, असा प्रश्न उपस्थित होत आहे. ही शहरे बहुमजली इमारतींची जंगले होतील का, ज्यात व्यक्तिवादाचे मूल्य वसले आहे आणि समोरासमोरच्या नात्याऐवजी मोबाईल आणि कॉम्प्युटर वैचारिक देवाणघेवाणीची केंद्रे बनतील? असे दिसते की केवळ शक्तिशाली लोकच शहरांमध्ये राहू शकतात किंवा  शक्तिशाली बानूनच राहू शकतील असे म्हणता येईल.

या सर्व बाबींचा विचार केल्यानंतर असे म्हणता येईल की, जी शहरे तांत्रिकदृष्ट्या प्रगत किंवा अधिक विकसित आहेत, तीही स्मार्ट सिटीच असावीत, असे वाटत नाही का? त्याचप्रमाणे जे नागरिक आधुनिक तंत्रज्ञानाच्या ज्ञानाने सुसज्ज आहेत ते देखील स्मार्ट नागरिक नाहीत का? शहरी लोकसंख्येच्या झपाट्याने होत असलेल्या वाढीमुळे येथील उपलब्ध साधनसंपत्तीवर प्रचंड ताण पडत आहे, त्यामुळे अन्न, पाणी, ऊर्जा, हवामान बदल, रोजगार इत्यादी क्षेत्रांना आव्हाने निर्माण होत आहेत. त्यामुळे शाश्वत विकासाच्या संकल्पनेला मूर्त स्वरूप देता यावे यासाठी उपलब्ध संसाधनांचा प्रभावीपणे किंवा चतुराईने वापर कसा करायचा हे जाणून घेण्याची आज गरज आहे. स्मार्ट सिटीच्या संकल्पनेला आकार देण्यासाठी वरील सर्व बाबींवर सखोल विचार करण्याची गरज आहे. असं तर नाही ना की भांडवलशाही आणि तंत्रज्ञान- भांडवलशाहीला सातत्य मिळावे म्हणून स्मार्ट शहरे विकसित केली जात नाहीत? कॉर्पोरेट जगताला जास्तीत जास्त फायदा देण्यासाठी  तर हे आपण करत नाही आहोत ना? शहर आणि स्मार्ट सिटी यांच्यातील संबंध केंद्र आणि परिघ किंवा विकसित आणि अविकसित शहर असा संबंध तर निर्माण होणार नाही ना?

मधुर गाण्यांचा बादशहा सलील चौधरी

सलील चौधरी हे एक महान संगीतकार होते, ज्यांनी भारतीय चित्रपट जगाला आपल्या मधुर संगीत लहरींनी सजवले. त्यांनी प्रामुख्याने बंगाली, हिंदी आणि मल्याळम चित्रपटांना संगीत दिले. चित्रपट विश्वात सलीलदा या नावाने प्रसिद्ध असलेले सलील चौधरी हे अत्यंत प्रयोगशील आणि प्रतिभावान संगीतकार म्हणून ओळखले जातात. सलील चौधरी पूर्व आणि पश्चिमेतील संगीताचा मेळ साधून पारंपरिक संगीतापेक्षा खूप वेगळे संगीत तयार करायचे. त्यांचा जन्म 19 नोव्हेंबर 1923 रोजी झाला. सलील चौधरी यांचे बहुतांश बालपण आसाममध्ये गेले.  लहानपणापासूनच त्यांचा संगीताकडे कल होता आणि त्यांना मोठेपणी संगीतकार व्हायचे होते. विशेष म्हणजे त्यांनी संगीताचे पारंपारिक शिक्षण कोणत्याही गुरूकडून घेतले नाही. 

त्यांचा मोठा भाऊ ऑर्केस्ट्रामध्ये काम करायचा. त्याच्या सहवासामुळे सलील चौधरी यांना सर्व प्रकारच्या वाद्यसंगीताची चांगलीच ओळख झाली. काही काळानंतर ते शिक्षणासाठी बंगालमध्ये आले. कोलकाता येथील प्रसिद्ध बंगवासी महाविद्यालयातून त्यांनी पदवीचे शिक्षण पूर्ण केले. दरम्यान, ते 'भारतीय जन नाट्य संघ'मध्ये दाखल झाले. 1940 मध्ये भारतीय स्वातंत्र्यलढा शिगेला पोहोचला होता. सलील चौधरीही देश स्वतंत्र करण्याच्या मोहिमेत सामील झाले आणि त्यासाठी त्यांनी त्यांच्या गाण्यांचा आधार घेतला. आपल्या संगीतबद्ध केलेल्या गीतांमधून ते देशवासीयांमध्ये जागृती करत असत. गुलामगिरीविरुद्ध आवाज उठवण्यासाठी सलील यांनी या गाण्यांचा शस्त्रासारखा वापर केला. 

पन्नासच्या दशकात सलील चौधरी कोलकात्यात संगीतकार आणि गीतकार म्हणून स्वत:ची खास ओळख निर्माण करण्यात यशस्वी झाले. 1950 मध्ये त्यांच्या स्वप्नांना नवा आकार देण्यासाठी ते मुंबईत आले. त्याच वेळी विमल राय त्यांच्या 'दो बिघा जमीन' चित्रपटासाठी संगीतकाराच्या शोधात होते. सलील चौधरी यांच्या संगीताच्या शैलीने ते खूप प्रभावित झाले आणि त्यांनी त्यांना त्यांच्या 'दो बिघा जमीन'मध्ये संगीत देण्याची ऑफर दिली. अशा प्रकारे सलील चौधरी यांनी 1953 मध्ये रिलीज झालेल्या 'दो बिघा जमीन' मधील 'आ री आ निंदिया...' या गाण्यासाठी संगीतकार म्हणून पहिले संगीत दिले. या चित्रपटाच्या यशानंतर सलील चौधरी यांना संगीतकार म्हणून खूप प्रसिद्धी मिळाली.

सलील चौधरी यांच्या चित्रपट कारकिर्दीत, गीतकार शैलेंद्र यांच्यासोबतची त्यांची जोडी खूप गाजली आणि चांगले कौतुकही झाले. त्यानंतर गीतकार गुलजार यांच्यासोबतची त्यांची जोडीही खूप गाजली. 1960 मध्ये प्रदर्शित झालेल्या 'काबुली वाला' या चित्रपटातील या दोन कलाकारांची गाणी आणि संगीत सर्वप्रथम पसंद केले गेले. दो बिघा जमीन, नौकरी, परिवार, मधुमती, पारख, उसने कहा था, प्रेम पत्र, पूनम की रात, आनंद, मेरे अपने, रजनीगंधा, छोटी बात, मौसम, जीवन ज्योती, अग्नि परीक्षा आदी चित्रपटांना त्यांनी संगीत दिले. सलील चौधरी यांना 1958 मध्ये विमल राय यांच्या मधुमती चित्रपटासाठी सर्वोत्कृष्ट संगीत दिग्दर्शकाचा फिल्मफेअर पुरस्कार मिळाला होता. 1988 मध्ये संगीत क्षेत्रातील त्यांच्या अमूल्य योगदानाची दखल घेऊन त्यांना संगीत नाटक अकादमी पुरस्कारानेही सन्मानित करण्यात आले. त्यांनी लिहिलेल्या नाटकांनी बंगाली रंगभूमी गाजवली आहे.

सत्तरच्या दशकात सलील चौधरी यांना मुंबईची चमक-धमक काहीशी विचित्र वाटू लागली. ते कोलकात्यात परत आले.  दरम्यान त्यांनी अनेक बंगाली गाणीही लिहिली. यातील 'सुरेर झरना' आणि 'तेलेर शिशी' श्रोत्यांमध्ये खूप लोकप्रिय झाले. सलील चौधरी यांनी त्यांच्या चार दशकांच्या कारकिर्दीत सुमारे पंचाहत्तर हिंदी चित्रपटांना संगीत दिले. याशिवाय त्यांनी मल्याळम, तमिळ, तेलुगू, कन्नड, गुजराती, आसामी, ओरिया आणि मराठी चित्रपटांनाही संगीत दिले. त्यांचा मृत्यू 7 सप्टेंबर 1995 रोजी झाला. -मच्छिंद्र ऐनापुरे, जत जि. सांगली

अंतराळ व्यवसायातील खाजगी क्षेत्राची नवी पहाट

भारतातील पहिल्या खासगी प्रक्षेपक ‘विक्रम- एस’चे शुक्रवारी यशस्वी प्रक्षेपण करण्यात आले. त्याच्या साहाय्याने तीन उपग्रह अवकाशात सोडण्यात आले. या मोहिमेमुळे देशातील अवकाश संशोधनात खासगी क्षेत्राने प्रवेश केला आहे. भारतीय अवकाश संशोधन संस्थे (इस्रो)च्या सतीश धवन अवकाश केंद्रावरील तळावरून ‘विक्रम- एस’ने तीन उपग्रहांसह उड्डाण केले. हैदराबाद येथे चार वर्षांपूर्वी सुरू झालेली स्टार्टअप कंपनी ‘स्कायरूट एरोस्पेस’ने ‘विक्रम- एस’ हा अग्निबाण विकसित केला आहे. ‘प्रारंभ’ असे या नाव असलेल्या पहिल्याच मोहिमेत हा संपूर्ण स्वदेशी अग्निबाण यशस्वी ठरला आहे. केंद्र सरकारने 2020 मध्ये अवकाश क्षेत्र खासगी कंपन्यांसाठी खुले केले. या मोहिमेद्वारे ‘स्कायरूट एरोस्पेस’ ही अवकाश प्रक्षेपणाच्या क्षेत्रातील भारतातील पहिली खासगी कंपनी ठरली आहे.या प्रक्षेपकात तीन ‘पे-लोड’ होते. त्यातील दोन स्थानिक व एक परदेशातील आहे. ‘स्कारुट एरोस्पेस’च्या नियोजनानुसार 89.5 किमीची उंची आणि 121.2 किमीचा पल्ला अग्निबाणाने गाठला. कार्बन फायबरमध्ये संपूर्ण बांधणी असलेल्या अग्निबाणाचे वजन 545 किलोग्रॅम आणि व्यास 0.375 मीटर थ्रीडी-प्रिंटेड क्रायोजेनिक इंजिनचा समावेश आहे. 

आज परिस्थिती अशी आहे की अनेक युरोपीय देश त्यांचे उपग्रह भारतीय अग्निबाणद्वारे प्रक्षेपित करण्याला प्राधान्य देत आहेत. या मागचं कारण निव्वळ आर्थिक आहे. यामागचं महत्त्वाचं कारण म्हणजे त्यांना भारतीय अग्निबाणद्वारे उपग्रह पाठवणं स्वस्तात पडतं. याला दुसरं कारण आहे  ते आपल्या भारतीय अग्निबाणच्या यशाचं.  यशाचं प्रमाण खूप चांगलं आहे. रोजगाराच्या दृष्टीकोनातून पाहिलं तर सरकारी संस्था आणि विभागांचं खाजगीकरण करणं ही चांगली परंपरा मानली जात नाही. या ट्रेंडमध्ये अनेक त्रुटी आहेत, विशेषत: नोकऱ्यांची संख्या, कामाचा दबाव आणि सामाजिक सुरक्षिततेचे मानक, खाजगीकरणाने अशी अनेक दुखणी दिली आहेत, ज्याच्या तावडीतून बाहेर पडणे देखील शक्य नाही. पण या खाजगीकरणाच्या इतरही काही सकारात्मक बाबी आहेत. उदाहरणार्थ, देशातील अशा अनेक क्षेत्रात मोठ्या प्रमाणात नोकऱ्या निर्माण झाल्या, जिथे सरकारी विभाग किंवा संस्थांचा हस्तक्षेप नाही. ऑनलाइन अन्न वितरण अॅप  (फूड डिलीवरी ऐप) हे असेच एक क्षेत्र आहे. पण याशिवाय सरकारी खात्यांमध्ये अशा काही शक्यताही निर्माण होत आहेत, जिथे संस्थांचा खर्च कमी करणे, उत्पन्न वाढवणे आणि खासगी संस्थांचा सक्रिय सहभाग वाढवण्याची संधी आहे. आता अवकाश संशोधन आणि पर्यटन यांसारख्या क्षेत्रात खासगी कंपन्यांच्या योगदानाकडे दुर्लक्ष करून चालणार नाही. 

परदेशात, विशेषत: अमेरिकन स्पेस एजन्सी नासामध्ये खाजगी कंपन्यांच्या योगदानाचा मार्ग फार पूर्वीच खुला झाला आहे. आता इंडियन स्पेस रिसर्च ऑर्गनायझेशन (इस्रो) सारख्या प्रतिष्ठित संस्थेतही अशी सुरुवात होत आहे. या अंतर्गत, हैदराबादस्थित कंपनी - स्कायरूट एरोस्पेस इस्रोच्या मदतीने भारतातील पहिले खाजगी अग्निबाण विक्रम-एस लॉन्च करण्यात आलं आहे. श्रीहरिकोटा येथील इस्रोच्या प्रक्षेपण केंद्रातून भारतीय अंतराळ कार्यक्रमाचे जनक विक्रम साराभाई यांच्या नावाने असलेले विक्रम-एस अग्निबाणाच्या करण्यात आलेल्या प्रेक्षपणाला खूप मोठा अर्थ आहे. तथापि, असे म्हणता येईल की इस्रोची सहयोगी संस्था - अँट्रिक्स कॉर्पोरेशन अंतराळ बाजारपेठेला टॅप करण्याच्या दृष्टीने अनेक खाजगी कंपन्यांचे सहकार्य घेत आहे. परंतु इस्रोच्या बहुतेक कामांवर आणि संशोधनावर   या सरकारी संस्थेचे वर्चस्व राहिले आहे. इस्रोने  अग्निबाणची निर्मिती, प्रक्षेपण आणि अवकाशाच्या कक्षेत उपग्रह स्थापित करण्याचे काम यापूर्वी कोणत्याही खासगी संस्थेच्या हाती दिले नव्हते. पण विक्रम-एस नावाच्या या पहिल्या खाजगी अग्निबाणने इस्रोची कहाणीच बदलणार आहे. इस्रो यापूर्वीही असे खाजगी उपग्रह अवकाशात पाठवत आला आहे. 

अलीकडेच, इस्रोने आपल्या शक्तिशाली अग्निबाण जीएसएलवी मार्क 3 च्या सहाय्याने ब्रिटीश कंपनी वनवेबचे 36 उपग्रह नियुक्त कक्षांमध्ये पोहोचवून एक नवीन विक्रमही केला आहे. आता विक्रम-एस अग्निबाण हा त्या संबंधातील महत्त्वाचा दुवा मानला जाईल. परंतु या संपूर्ण मालिकेत अधिक जान आली ती  जेव्हा 'इंडियन स्पेस असोसिएशन' म्हणजेच इस्पा भारतात अंतराळ कार्यक्रमांवर काम करणाऱ्या सरकारी आणि खाजगी कंपन्यांना एकत्र आणण्यासाठी सुरू करण्यात आली. आता इस्रो व्यतिरिक्त टाटा, भारती आणि एलएंडटी सारख्या मोठ्या खाजगी कंपन्याही यामध्ये सहभागी झाल्या आहेत. अवकाश क्षेत्रात खासगी कंपन्यांच्या सहभागाने काय होईल, याचे उत्तर इस्रोच्या एका आकडेवारीतूनच मिळते. खरं तर, इस्रोच्या मते, जागतिक अंतराळ अर्थव्यवस्था सुमारे 360 अब्ज डॉलर इतकी आहे, परंतु भारताचा वाटा केवळ दोन टक्के आहे. इस्रोचा अंदाज आहे की जर भारतातील अंतराळ क्षेत्राचा आणखी विस्तार झाला तर देश 2030 पर्यंत हा वाटा नऊ टक्क्यांपर्यंत वाढवू शकतो.

पण त्यासाठी ठोस प्रयत्नांची गरज आहे. सर्वप्रथम, अंतराळ बाजारपेठेतील कोणत्याही देशाने चंद्र किंवा मंगळ मोहिमांच्या कामांबरोबरच शक्तिशाली अग्निबाण तयार करणे, उपग्रह प्रक्षेपित करणे आणि अवकाशात त्यांची स्थापना करणे यामध्ये आपली योग्यता आणि क्षमता सिद्ध करणे आवश्यक आहे. भारतासाठी ही दिलासादायक बाब आहे की, गेल्या काही वर्षांत इस्रोने आपल्या सर्व कामगिरीसह आपली क्षमता जगासमोर ठेवली आहे. यामुळे संपूर्ण अवकाश बाजारपेठेत खळबळ उडाली आहे. हे लक्षात घेण्यासारखे आहे की आयटी आणि बीपीओ उद्योगानंतर, अंतराळ वाहतूक हे जगातील तिसरे क्षेत्र म्हणून उदयास आले आहे, ज्यामध्ये भारत पाश्चिमात्य देशांसाठी काम करून चांगली कमाई करत आहे. इस्रोकडून उपग्रह प्रक्षेपित करण्याचा खर्च इतर देशांच्या तुलनेत 30 ते 35 टक्के कमी असल्याचे मानले जाते. इस्रो याची किंमत जाहीर करत नसला तरी उपग्रह प्रक्षेपित करण्यासाठी तो साधारणतः 30 हजार डॉलर प्रति किलोग्रॅम आकारतो. 

पीएसएलवी सारख्या अग्निबाणच्या बळावर भारताने हे सिद्ध केले आहे की जगातील सर्वात मोठी प्रक्षेपण सेवा प्रदाता बनण्याची त्याची प्रबळ क्षमता आहे. परदेशी उपग्रहांना स्वतःच्या अंतराळात पाठवण्याचा उपक्रम हे खरं तर आधीच प्रचंड बजेट असलेल्या भारतीय अंतराळ कार्यक्रमासाठी पैसे उभारण्याचे एक साधन आहे. आज परिस्थिती अशी आहे की अनेक युरोपीय देश भारतीय अग्निबाणने त्यांचे उपग्रह प्रक्षेपित करण्यास प्राधान्य देतात. याचे कारण निव्वळ आर्थिक आहे. भारतीय अग्निबाणद्वारे उपग्रह पाठवणे स्वस्त पडते आहे. याशिवाय भारतीय अग्निबाणचा यशाचा दरही खूप चांगला आहे. गेल्या काही वर्षांत पीएसएलव्ही अग्निबाणने अनेक परदेशी उपग्रहांना कक्षेत यशस्वीपणे पाठवले आहे. यातील महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे जे पाश्चिमात्य देश भारताच्या अंतराळ मोहिमांमध्ये सहभागी होणाऱ्या देशांची खिल्ली उडवत होते, तेच देश आज आपले उपग्रह अवकाशात पाठवण्यासाठी भारतीय अग्निबाणचा सहारा घेत आहेत. 

अग्निबाणचे यशस्वी प्रक्षेपण करणे आणि उपग्रह अवकाशाच्या कक्षेत प्रस्थापित करणे यातून कमाई करण्यात इस्रोने एकामागून एक मोठी आघाडी घेतली आहे. 21 जानेवारी 2008 रोजी पीएसएलवी सी-10 चे प्रक्षेपण हे परदेशी उपग्रह प्रक्षेपणाच्या दिशेने पहिले मोठे यश मानले जाते कारण त्यातून पाठवलेला एकमेव उपग्रह हा इस्रायलचा पोलारिस परदेशी उपग्रह होता. या यशाचाच परिणाम आहे की, आतापर्यंत पीएसएलव्ही वरून पाठवलेल्या देशी-विदेशी उपग्रहांच्या प्रक्षेपणामुळे, इस्रोची सहयोगी कंपनी - अँट्रिक्स कॉर्पोरेशन कंपनी लिमिटेड एक फायदेशीर आस्थापना बनली आहे. आता इस्रोचे विशेष लक्ष अंतराळातून देशासाठी भांडवल उभारण्यावर आहे. खाजगी क्षेत्राच्या मदतीने उपग्रह आणि अग्निबाणच्या निर्मितीला गती देण्याचा आणि त्या अग्निबाणच्या माध्यमातून अत्यंत स्पर्धात्मक किमतीत विविध देशांचे उपग्रह अवकाशात सोडण्याचा आणि त्यातून पैसे कमवण्याचा प्रयत्न आहे. या क्रमाने, हे लक्षात ठेवावे लागेल की खर्च आणि कमाईच्या बाबतीत, इस्रो आता नासापेक्षा अधिक सक्षम संस्था मानली जात आहे. 

पण या गोष्टींचा अर्थ असा नाही की चंद्र किंवा मंगळ संशोधनात किंवा गगनयानसारख्या मोहिमांमध्ये इस्रो हलगर्जीपणा करेल. खरेतर, खाजगी संस्थांसोबत काम शेअर करण्याचा थेट फायदा म्हणजे इस्रो आता अधिक कठीण आणि उपयुक्त अंतराळ प्रकल्पांवर लक्ष केंद्रित करू शकतो, ज्यामुळे त्याला नासापेक्षाही अधिक प्रतिष्ठा मिळू शकते. अमेरिका आणि रशिया यांच्यातील शीतयुद्धाच्या काळात स्वत:ला महासत्ता म्हणून सिद्ध करण्याच्या त्यांच्यातील स्पर्धेतून अमेरिका किंवा रशियाच्या अवकाश मोहिमांचा जन्म झाला आहे, हे लक्षात घ्यावे लागेल. या उलट अगदी कमी खर्चात कोणताही गाजावाजा न करता इस्रोचा जन्म झाला.  अंतराळ मोहिमेद्वारे देशाचा आणि भारतातील लोकांचा विकास सुनिश्चित करणे हे इस्रोचे ध्येय आहे.-मच्छिंद्र ऐनापुरे, जत जि. सांगली