अडचणी आणि अडथळ्यांमधून आकाशात यशाचे यान, भारताची अंतराळ मोहीम उत्साहवर्धक

भारतीय अंतराळ संशोधन संस्थेने मिशन गगनयानच्या पहिल्या टप्प्याचे यशस्वी प्रक्षेपण करून इतिहास रचला आहे.  त्याचा महत्त्वाचा भाग म्हणजे ‘क्रू एस्केप सिस्टम’ म्हणजेच चालक दल बचाव प्रणाली (सीईएस). या बचाव यंत्रणेची गरज होती कारण यापूर्वी अनेक शास्त्रज्ञांना अंतराळयानाच्या अपयशामुळे आपले प्राण गमवावे लागले आहेत. 'क्रू मॉड्युल' हे असे ठिकाण आहे जिथे अंतराळवीरांना गगनयान मोहिमेदरम्यान अंतराळात पृथ्वीसारख्या वातावरणात ठेवले जाईल. या चाचणी मोहिमेच्या काही काळ आधी, पंतप्रधानांनी शास्त्रज्ञांसाठी एक अतिशय महत्त्वाचे लक्ष्य ठेवले होते आणि सांगितले होते की भारताने 2035 मध्ये एक अंतराळ स्थानक स्थापन करावे आणि 2040 मध्ये भारतीय नागरिकाने चंद्रावर पाऊल ठेवले पाहिजे. यावेळी त्यांनी शास्त्रज्ञांना शुक्र (व्हीनस) ऑर्बिटर मिशन आणि मंगळ (मार्स) लँडरसह विविध आंतरग्रह मोहिमांवर काम करण्याचे आवाहन केले.

भारताचा अवकाश प्रवास अनेक अडचणी आणि अडथळ्यांनी भरलेला आहे.  एकेकाळी या संदर्भात रशिया आणि अमेरिकेने भारताला क्रायोजेनिक इंजिन तंत्रज्ञान देण्यास नकार दिला होता. या इंजिनच्या सहाय्याने रॉकेट अवकाशात उड्डाण घेते.  'गगनयान' या महत्त्वाकांक्षी मानवी मोहिमेत सुमारे तीन भारतीय अंतराळवीर तीन दिवस अंतराळात फिरणार आहेत. ‘रोबो-मानवा’लाही सोबत घेऊन जाता येईल. मात्र, आतापर्यंत भारतीय किंवा भारतीय वंशाच्या तीन शास्त्रज्ञांनी अंतराळ प्रवास केला आहे.  राकेश शर्मा हे अंतराळात जाणारे पहिले भारतीय आहेत. शर्मा हे रशियन अंतराळयान सोयुझ टी-11 मधून अवकाशात गेले होते. याशिवाय भारतीय वंशाच्या कल्पना चावला आणि सुनीता विल्यम्स याही अमेरिकन कार्यक्रमांतर्गत अंतराळात गेल्या आहेत.2022 पर्यंत मानवाला अवकाशात पाठवण्याची घोषणा भारताने केली असली तरी त्याची वेळेत अंमलबजावणी होऊ शकली नाही. मानवरहित आणि मानवचलित दोन्ही वाहने अवकाशात पाठवली जातील. पहिल्या टप्प्यात दोन मानवरहित अवकाशयाने वेगवेगळ्या वेळी अवकाशात झेपावतील आणि या योजनेच्या यशस्वीतेची चाचपणी करतील.  त्यांच्या यशानंतर, मानवयुक्त वाहन आपल्या गंतव्यस्थानाकडे प्रयाण करेल. 

भारतीय महिला शास्त्रज्ञ कल्पना चावला यांचा अमेरिकन मानव मोहिमेच्या अपयशात मृत्यू झाल्यामुळे ही खबरदारी घेण्यात येत आहे. कोलंबिया अंतरिक्ष यान अपघातात ठार झालेल्या सात क्रू सदस्यांपैकी त्या एक होत्या. हे लक्षात घेऊन इस्रोने अंतराळवीर सुरक्षा यंत्रणा विकसित केली आहे.  मानवरहित अवकाशयानाने आपले उद्दिष्ट साध्य केल्यास २०२५ मध्ये मानवयुक्त गगनयान पाठवण्याची शक्यता आहे. या यशानंतर भारत हा जगातील चौथा देश बनेल. आत्तापर्यंत केवळ अमेरिका, रशिया आणि चीन या देशांनाच त्यांची मानवयुक्त याने अवकाशात पाठवण्यात यश आले आहे. रशियाने 12 एप्रिल 1961 रोजी रशियन अंतराळवीर युरी गॅगारिनला अवकाशात पाठवले होते. गॅगारिन हे जगातील पहिले अंतराळवीर होते.  अमेरिकेने ५ मे १९६१ रोजी अॅलन शेपर्डला अवकाशात पाठवले.अमेरिकेतून पाठवलेले ते पहिले अंतराळवीर होते.  15 ऑक्टोबर 2013 रोजी यांग लिवेईला अंतराळात पाठवण्यात चीनला यश आले होते. त्यानंतर आता अंतराळात मोठी झेप घेण्यासाठी भारताने पुढाकार घेतला आहे.

जीएसएलवी (एमके-3) रॉकेटमधून अवकाशात सोडल्यानंतर 'गगनयान' सोळा मिनिटांत पृथ्वीच्या कक्षेत पोहोचेल. पृथ्वीच्या पृष्ठभागापासून तीनशे ते चारशे किमी अंतरावरील कक्षेत ते स्थापित केले जाईल. तीन दिवस कक्षेत राहिल्यानंतर गगनयान अरबी समुद्र, बंगालच्या उपसागरात किंवा जमिनीवर उतरवले जाईल. या संदर्भात पहिले भारतीय अंतराळवीर राकेश शर्मा यांचीही मदत घेतली जाणार आहे. शर्मा हे एप्रिल 1984 मध्ये अंतराळात जाणारे पहिले भारतीय आहेत. हे यान रशियाने प्रक्षेपित केले होते. आता रशिया आणि फ्रान्सनेही या मोहिमेत स्वेच्छेने मदत करण्याचे मान्य केले आहे. अंतराळात पाठवलेल्या प्रवाशांना 'व्योम-मानव' असे म्हटले जाईल. संस्कृत, ऋग्वेद, वाल्मिकी रामायण आणि उपनिषदांमध्ये लिहिलेल्या प्राचीन भारतीय ग्रंथांमध्ये परग्रहवासीयांचा (एलियन) अवकाशात प्रवास केल्याचा उल्लेख आहे. ते वेगवेगळ्या ग्रहांवर प्रवास केल्याचे आणि राहत असल्याचे दाखवले आहे. साहजिकच, महाप्रलय होण्यापूर्वीही मानवाने अंतराळ प्रवासात यश मिळवले होते. किंबहुना माणसाचा जिज्ञासू स्वभाव हा त्याच्या स्वभावाचा एक भाग राहिला आहे. मानवाचे खगोलशास्त्रीय शोध उपनिषदांपासून सुरू झाले आहेत आणि ते अवकाश आणि ग्रह आणि उपग्रहांपर्यंत पोहोचले आहेत. आपल्या पूर्वजांनी शून्य आणि फ्लाइंग सॉसर (उड्डाण तबकडी) सारख्या कल्पनांची कल्पना केली.  शून्याची कल्पना हा वैज्ञानिक संशोधनाचा केंद्रबिंदू आहे.

बाराव्या शतकातील महान खगोलशास्त्रज्ञ, आर्यभट्ट, वराहमिहिर, भास्कराचार्य, लीलावती आणि यवनाचार्य हे विश्वाच्या रहस्यांचा शोध घेत राहिले. म्हणूनच आपल्या सध्याच्या अवकाश कार्यक्रमांचे संस्थापक विक्रम साराभाई आणि सतीश धवन या शास्त्रज्ञांनी देशातील पहिल्या स्वदेशी उपग्रहाला 'आर्यभट्ट' असे नाव दिले आहे. खरं तर, अंतराळात उपस्थित असलेल्या ग्रहांवर याने पाठवण्याची प्रक्रिया अतिशय गुंतागुंतीची आणि शंकांनी भरलेली आहे. जर उतरत्या कोनातून थोडासाही विचलित झाला किंवा गतीचा समतोल थोडासा ढासळला, तर अवकाश मोहीम एकतर कोलमडते किंवा अंतराळात कुठेतरी हरवते. ते शोधले जाऊ शकत नाही किंवा नियंत्रित केले जाऊ शकत नाही आणि लक्ष्यावर परत आणले जाऊ शकत नाही. अशाच प्रतिकूल परिस्थितीचा सामना करत चांद्रयान-2 गडगडले आणि उलटले. त्यामुळे भारत पहिल्या दोन गगनयान मोहिमा मानवरहित पाठवणार आहे. गगनयान अवकाशात पाठवण्याच्या दृष्टीने भारताने श्रीहरिकोटा येथे जीएसएलवी मार्क-3 बसवण्याची तयारी सुरू केली आहे. 

या मोहिमेअंतर्गत इस्रोने चाचणी म्हणून 'क्रू एस्केप मॉड्यूल'चा पहिला टप्पा पार केला आहे. पृथ्वीपासून 2.7 किमी उंचीवर पाठवल्यानंतर ते रॉकेटपासून वेगळे करण्यात आले आणि त्यानंतर पॅराशूटच्या मदतीने ते बंगालच्या उपसागरात उतरवण्यात आले आणि जमिनीच्या जवळ आणण्यात यश आले. तयार करण्यात आलेल्या 'क्रू मॉड्यूल'मध्ये तीन लोकांना अंतराळात नेण्याची क्षमता आहे. यावरील प्रवाशांना आठवडाभर अन्न, पाणी आणि हवा देऊन जिवंत ठेवता येईल.अशी अपेक्षा आहे की हवाई दलाच्या वैमानिकांपैकी एकाला अवकाश प्रवासाची संधी दिली जाऊ शकते, कारण त्यांच्याकडे अंतराळात पोहोचण्याची आणि परत येण्याची क्षमता अधिक आहे.  स्वदेशी तंत्रज्ञानाने ही मोहीम तयार करण्यात येत आहे. औद्योगिक घराण्यांच्या मदतीने इस्रो उड्डाणांशी संबंधित हार्डवेअर आणि इतर उपकरणे जमवेल. राष्ट्रीय अवकाश विज्ञान संस्था आणि विद्यापीठेही या मोहिमेत मदत करतील.  अंतराळवीरांना प्रशिक्षण देण्यासाठी त्यांच्या शिक्षणतज्ज्ञांची आणि प्रयोगशाळांचीही मदत घेतली जाणार आहे.  या क्रमाने, ज्या पॅराशूटने 'क्रू मॉड्यूल' सुरक्षितपणे उतरवले गेले ते आग्रा येथील डीआरडीओच्या प्रयोगशाळेत तयार करण्यात आले आहे. 

मात्र, अंतराळात भारतीय मानव मोहीम यशस्वी झाल्यानंतरच चंद्र आणि मंगळावर मानव पाठवण्याचा मार्ग मोकळा होईल.  यावरही वसाहती उभारण्याच्या शक्यता वाढतील. येत्या काही वर्षांत अवकाश पर्यटनातही वाढ होण्याची अपेक्षा आहे.  इस्रोचे हे यश अवकाश पर्यटनाच्या पार्श्वभूमीचा एक भाग आहे. या मोहिमेमुळे देशात अवकाश संशोधनाला चालना मिळणार आहे.  तसेच भारताला अवकाश विज्ञान क्षेत्रात नवीन तंत्रज्ञान निर्माण करण्यात मदत होईल. शास्त्रज्ञांचा दावा आहे की औषध, कृषी, औद्योगिक सुरक्षा, प्रदूषण, कचरा व्यवस्थापन, पाणी आणि अन्न स्रोत व्यवस्थापन या क्षेत्रातही प्रगतीचे नवीन मार्ग खुले होतील.-मच्छिंद्र ऐनापुरे

 

मुलांची मानसिकता हिंसक होत आहे, खलनायकांना नायक मानतात आणि वास्तविक जीवनात होते कृतीची पुनरावृत्ती

मानसोपचार तज्ज्ञांचा असाही विश्वास आहे की मेंदूच्या अनुकूलतेमुळे मुले चित्रपट, व्हिडिओ गेम आणि टीव्ही कार्यक्रमातील पात्रांवर सहज प्रभावित होतात आणि त्यांना आपला नायक मानतात आणि स्वत: त्या नायकांसारखे वागू लागतात.अर्थात, मुले वास्तविक आणि बनावट जगामध्ये फरक करू शकत नाहीत आणि वास्तविक जीवनात ते त्यांच्या नायकांच्या हिंसक वर्तनाची पुनरावृत्ती करतात. अलिकडच्या वर्षांत, भारतासह जगभरात गुन्हेगारी प्रकरणांमध्ये अल्पवयीन मुलांचा सहभाग आश्चर्यकारकरित्या वाढला आहे. अलीकडच्या काळात भारतात अशा अनेक घटना उघडकीस आल्या आहेत, ज्यामध्ये लहान मुले आणि किशोरवयीन मुले लहानसहान गोष्टींवरून हिंसक होतात आणि खून आणि बलात्कारासारख्या अत्यंत क्रूर घटनाही घडवतात.उदाहरणार्थ, उत्तर प्रदेशातील कानपूर ग्रामीणमध्ये पाच वर्षांच्या मुलीशी सात वर्षांच्या मुलाने दुष्कर्म केले.

अशाच प्रकारे सुमारे दोन महिन्यांपूर्वी कानपूरमध्येच मित्राशी बोलण्यासाठी एका तेरा वर्षीय विद्यार्थ्याने आपल्या पंधरा वर्षांच्या वर्गमित्राचा गळ्यावर चाकूने सहा वार करून व्यावसायिक किलरप्रमाणे खून केला होता. या घटनेचा तपास करण्यासाठी शाळेत पोहोचलेले पोलीस आणि फॉरेन्सिक टीम किशोरच्या क्रौर्याने आणि बेधडकपणाने हैराण झाली. सुमारे तीन महिन्यांपूर्वी उत्तर प्रदेशातील रायबरेली लालगंज पोलीस स्टेशन परिसरात एका पंधरा वर्षीय अल्पवयीन मुलाने 5 लाख रु. खंडणीसाठी उन्हाळ्याच्या सुट्टीत मामाच्या घरी आलेल्या नऊ वर्षांच्या मुलाचे अपहरण करून हत्या केली होती. दुर्दैवाने, आजकाल देशाच्या विविध भागांत अशा घटना वारंवार घडताना दिसतात.   आजकाल लहान मुलं ह्रदय पिळवटून टाकणाऱ्या घटना अगदी सहज आणि कसलाही संकोच न बाळगता करू लागली आहेत. ही अत्यंत चिंताजनक बाब म्हटली पाहिजे. लहान मुले आणि किशोरवयीन मुले अत्यंत गंभीर गुन्ह्यांमध्ये सामील असल्याच्या घटनांच्या बातम्या देशभरातून वारंवार  येत आहेत.

नॅशनल क्राईम रेकॉर्ड ब्युरो (NCRB) च्या आकडेवारीनुसार, 2020 मध्ये नोंदवलेल्या 29,768 केसेसच्या तुलनेत 2021 मध्ये देशभरात एकूण 31,170 बालगुन्हेगारांवर गुन्हे नोंदवले गेले.म्हणजे अवघ्या एका वर्षात बालगुन्हेगारीचे प्रमाण ६.७ टक्क्यांवरून ७.० टक्क्यांवर पोहोचले. याचा अर्थ असा की 2021 मध्ये देशातील शंभरपैकी सात किशोरवयीन मुले कोणत्या ना कोणत्या गुन्हेगारी कृतीत गुंतलेली होती. जर आपण आकडेवारीवर नजर टाकली तर, गुन्हेगारी आणि कायद्याच्या उल्लंघनात गुंतलेल्या सर्व केंद्रशासित प्रदेशांमधील एकूण 3129 अल्पवयीन मुलांपैकी 2643 एकट्या राजधानी दिल्लीतील आहेत, तर राजस्थानसारख्या मोठ्या राज्यात 2757 प्रकरणे नोंदवण्यात आली होती आणि तामिळनाडू मध्ये नोंदणीकृत 2212 प्रकरणे होती. एनसीआरबीच्या मते, वीस लाखांहून अधिक लोकसंख्या असलेल्या एकोणीस महानगरांमध्ये अशा गुन्ह्यांच्या संख्येत सातत्याने घट होत आहे, जी 2019 मध्ये 6885, 2020 मध्ये 5974 आणि 2021 मध्ये 5828 होती, तर दिल्ली या यादीत अव्वल स्थानावर आहे. सर्वाधिक प्रकरणे 2021 मध्ये 2618, 2019 मध्ये 2760 आणि 2020 मध्ये 2436 प्रकरणे नोंदवली गेली.

विशेष म्हणजे ही सर्व आकडेवारी पोलिसांच्या कागदपत्रांमध्ये नोंदवलेल्या घटनांचीच आहे. या व्यतिरिक्त देशभरात अशा किती तरी घटना घडत असतील, ज्या कधीच समोर येत नसतील. कल्पना करा की ज्या वयात मुलं मिठाई, खेळणी यावर हट्ट करतात आणि खेळायला जातात, त्या वयात ते खून, बलात्कार, अपहरण यांसारख्या पाशवी कृत्ये करू लागले आहेत. ही समाजासाठी किती चिंताजनक परिस्थिती आहे, असे म्हणावे लागेल. निश्‍चितच, मुलांना वाढवणारे पालक आणि शिक्षकच नव्हे, तर आपले कौटुंबिक, सामाजिक, सांस्कृतिक आणि शालेय वातावरणही याला मोठ्या प्रमाणात जबाबदार आहे. आणि सर्वात महत्त्वाचं म्हणजे  मुलांना हिंसक बनवण्यात मोबाईल आणि टीव्हीचाही मोठा वाटा आहे. हिंसक बनणारी बहुतांश मुले मोबाइल किंवा टीव्हीवरील हिंसक दृश्यांमुळे प्रेरित होतात. आपल्या वर्गमित्राची निर्घृण हत्या करणाऱ्या एका तेरा वर्षांच्या तरुणाने कोणताही आढेवेढे न घेता आणि चेहऱ्यावर सुरकुत्या न ठेवता ऑनलाइन, गुगल आणि यूट्यूबवर सर्च करून हत्येची पद्धत शिकल्याचे पोलिसांना सांगितले होते. 

आज सर्वत्र हिंसेचा घटक प्रभावी ठरला आहे, ज्याचा प्रत्यक्ष किंवा अप्रत्यक्षपणे मुलांच्या मानसिकतेवर परिणाम होत आहे. सिनेमा असो की टीव्ही, मोबाईल असो वा व्हिडीओ गेम्स, सर्वत्र हिंसाचाराचा बोलबाला  हाेतो आहे.  इंटरनेटचे विस्तीर्ण जग देखील हिंसक दृश्ये आणि कार्यक्रमांनी भरलेले आहे. आजकाल बातम्या आणि जाहिरातीही हिंसाचाराच्या दृश्यांनी भरलेल्या असतात.  एक काळ असा होता की घरातील मोठ्या मुलांना देश आणि जगात घडणाऱ्या घडामोडींची माहिती व्हावी, यासाठी बातम्या पहायला आणि ऐकायला सांगितलं जात असे. विविध स्पर्धांची तयारी करणाऱ्या मुलांनी सामान्य ज्ञान वाढवण्यासाठी बातम्या पाहणे आणि ऐकणे आवश्यक होते. त्याचप्रमाणे याआधी टीव्हीवरील जाहिराती खूप मनोरंजक होत्या.  काही वेळा हे कार्यक्रमांपेक्षा चांगले वाटायचे, पण आता तेही हिंसाचाराने भरले जाऊ लागले आहेत. डास, झुरळे इत्यादींना मारणाऱ्या उत्पादनांच्या जाहिराती इतक्या हिंसक असतात की मुले त्यांच्या स्वप्नातही या कीटकांशी सामान्यपणे वागू शकत नाहीत, मग दयाळूपणा तर सोडूनच द्या. अशा परिस्थितीत, हिंसक दृश्ये आणि वर्तनापासून मुलांचे संरक्षण कसे होऊ शकते?

मानसोपचार तज्ज्ञांचा असाही विश्वास आहे की मेंदूच्या अनुकूलतेमुळे मुले चित्रपट, व्हिडिओ गेम आणि टीव्ही कार्यक्रमातील पात्रांवर सहज प्रभावित होतात आणि त्यांना आपला नायक मानतात आणि स्वत: त्या नायकांसारखे वागू लागतात. अर्थात, मुले वास्तविक आणि बनावट जगामध्ये फरक करू शकत नाहीत आणि वास्तविक जीवनात ते त्यांच्या नायकांच्या हिंसक वर्तनाची पुनरावृत्ती करतात. खेळण्यासारखी बंदूक हातात घेऊन त्यांचे नायक ज्या सहजतेने कोणालाही मारतात त्यामुळे मुलांना असे वाटते की एखाद्याला बंदुकीने मारणे हे त्यांच्या खेळासारखे सामान्य वर्तन आहे. हळूहळू ही वागणूक त्यांचा स्वभाव बनतो, जो ते सोडू शकत नाहीत. अशा परिस्थितीत, जेव्हा कोणी त्यांना व्हिडिओ गेम खेळण्यापासून किंवा टीव्ही पाहण्यापासून थांबवते तेव्हा ते त्यांच्या भावनांवर नियंत्रण गमावतात आणि हिंसक बनतात. मोबाईल गेम खेळण्यापासून रोखले म्हणून आईला आणि बापाला ठार मारल्याच्या घटना आपल्या महाराष्ट्रातही घडल्या आहेत. वास्तविक अधिक गुन्हेगारी दृश्ये पाहिल्यामुळे मुलांमध्ये संयम बाळगण्याची क्षमता झपाट्याने कमी होत आहे.  त्यामुळे ते अत्यंत चिडचिडे आणि संतप्त होऊ लागले आहेत.

त्यामुळे केवळ हिंसक दृश्ये पाहून मुलांमध्ये हिंसेची भावना निर्माण होत नाही, तर त्यांचा मेंदू सभोवतालच्या वातावरणातील बदल आणि मानवी वर्तन स्वीकारण्यास असमर्थ ठरतो, तेव्हादेखील त्यांच्यात हिंसक प्रवृत्ती विकसित होते. साहजिकच या झपाट्याने बदलणाऱ्या जगाचा रंग आणि वातावरणातील यादृच्छिकतेचा मुलांच्या वागणुकीवरही मोठा परिणाम होतो. त्याच वेळी दुसऱ्या मुलांना अनेक वेळा महागडे छंद असलेल्या आणि आपल्या मैत्रिणींना महागड्या भेटवस्तू देताना पाहून मुलांना आपली देण्याची इच्छा पूर्ण होत नाही, तेव्हा त्यांच्यात वाढणारी मानसिक निराशा आणि दबाव यामुळे राग येतो. याचा अर्थ असा होतो की मुले कधीकधी हिंसक वर्तनातून त्यांच्या आंतरिक भावना व्यक्त करतात.तथापि, कारण काहीही असो, पालक आणि पालकांचे प्रेम, जवळीक आणि भावनिक आधार मुलांच्या वागणुकीत बदल घडवून आणू शकतो. आई-वडील आणि पालकांपासूनचे अंतरही मुलांना घाबरवून सोडते, हे सर्वेक्षणात सिद्ध झाले आहे.  दुर्दैवाने, आजकाल आईवडील आणि पालकांना मुलांसाठी वेळ नाही. -मच्छिंद्र ऐनापुरे, जत जि. सांगली

स्पर्धा परीक्षा आणि शालेय अभ्यासक्रम यांच्यात हवा समन्वय

विद्यार्थ्यांच्या आत्महत्येच्या घटनांकडे अनेक आयामांनी पाहावे लागेल.थ्री इडियट्स या चित्रपटात हा मुद्दा चांगल्या प्रकारे मांडण्यात आला आहे. मुलांना त्यांच्या आवडीनुसार आणि क्षमतेनुसार त्यांचे भविष्य निवडण्याचे स्वातंत्र्य मिळाले पाहिजे हा संदेश या चित्रपटातून मिळतो. मात्र समस्या अशी आहे की पालक आपल्या महत्त्वाकांक्षा मुलांवर लादताना दिसतात. त्यामुळे मुलांना हे समजत नाही की ते साध्य करण्यासाठी प्रयत्न करत असलेले ध्येय त्यांच्या हिताचे आहे की त्यांच्यावर लादलेले ओझे आहे. 

उच्च माध्यमिक परीक्षेनंतर विद्यार्थी निवडू शकतील अशा तांत्रिक अभ्यासक्रमांसाठीच्या  उच्चस्तरीय संस्था देशात फार कमी आहेत. मागणी आणि पुरवठ्याचा समतोल साधण्यासाठी दर्जेदार अशा उच्च शिक्षण केंद्रांची संख्या वाढवली पाहिजे. तसेच, शिक्षकांच्या गुणवत्तेमध्ये वाढ करण्यासाठी फॅकल्टी समृद्धी (संकाय अभिवर्धन)  कार्यक्रम तीव्रतेने चालवले जाऊ शकतात. याशिवाय देशातील उच्चस्तरीय शिक्षकांना राष्ट्रीय संपत्ती मानून त्यांची व्याख्याने इतर संस्थांना ऑनलाइन उपलब्ध करून देता येऊ शकते. ज्या उच्च स्तरीय शैक्षणिक संस्था आहेत, त्यांचा अभ्यासक्रम आणि शिकवण्याच्या पद्धती इतर संस्थांमध्ये सक्तीने लागू केल्या पाहिजेत.

स्पर्धा परीक्षांच्या अभ्यासक्रमातही बदल आवश्यक आहेत.  शिवाय विद्यार्थ्यांना खेळासाठी प्रोत्साहन दिले पाहिजे. संशोधन अभ्यास दर्शवितो की जे विद्यार्थी खेळापासून दूर राहतात ते तणाव नीटपणे हाताळू शकत नाहीत. जे विद्यार्थी क्रीडा उपक्रमात सहभागी असतात त्यांना पराभव कसा पचवायचा हे माहीत असते. याशिवाय 10वी आणि 12वी मध्ये मिळालेल्या गुणांना स्पर्धा परीक्षांमध्येही महत्त्व दिले पाहिजे. यासाठी सीबीएसई आणि राज्य बोर्डाच्या परीक्षा समप्रमाणात घेतल्या जाऊ शकतात. वास्तविक आता संपूर्ण देशात एनसीईआरटी (NCERT) पुस्तके लागू झाली आहेत.  त्यामुळे देशभरात एकच परीक्षा प्रणाली लागू करणे व्यावहारिक ठरेल. शालेय शिक्षणादरम्यान नैतिक शिक्षणाकडेही लक्ष दिले पाहिजे.  कोचिंग संस्थांनीही पालक आणि विद्यार्थ्यांसाठी समुपदेशनाची व्यवस्था करायला हवी. 

सध्या 10 वी आणि 12 वी बोर्डाच्या परीक्षा स्पर्धा परीक्षांमध्ये विचारल्या जाणाऱ्या प्रश्नांपेक्षा खूप वेगळ्या आहेत. त्यामुळे 10वी, 12वी बोर्ड परीक्षा आणि स्पर्धा परीक्षांमध्ये विचारलेल्या प्रश्नांची पातळी आणि पॅटर्नही सारखाच असायला हवा. असे केल्याने सर्वात मोठा फायदा म्हणजे शाळेतील शिक्षकांचा शैक्षणिक स्तर आपोआप वाढेल. शाळेतील शिक्षकांची गुणवत्ता पातळी वाढली की कोचिंग संस्थांची मागणी नक्कीच कमी होईल. कोचिंगमध्ये शिकणारे विद्यार्थी इतके एकाकी, अलिप्त पडतात की आजूबाजूला काय चालले आहे याकडे ते फारसे लक्ष देत नाहीत. साहजिकच त्यांच्या विचाराची व्याप्तीही संकुचित होत जाते. त्यामुळे या स्पर्धा परीक्षांच्या अभ्यासक्रमात सामान्य ज्ञानाचाही भाग असायला हवा. त्यात विद्यार्थ्यांचे वर्तमान ज्ञान आणि क्रीडा उपक्रमांची माहिती देखील समाविष्ट असायला हवी. दबावावर मात करण्यासाठी शाळांमध्ये मनोरंजनाशी संबंधित उपक्रम आयोजित करण्याकडेही लक्ष दिले पाहिजे.  लक्षात ठेवा, शिक्षण आणि करिअर महत्त्वाचे आहेत, परंतु ते जीवनापेक्षा अधिक महत्त्वाचे नाहीत.-मच्छिंद्र ऐनापुरे, जत जि. सांगली 

आशियाई क्रीडा स्पर्धेतील भारताच्या कामगिरीने आशा उंचावल्या

आशियाई क्रीडा स्पर्धेतील भारतीय खेळाडूंच्या चमकदार कामगिरीमुळे देशवासीयांचा ऊर अभिमानाने भरून आला आहे. असं म्हटलं जातं की नशीब शूरांना साथ देतं. या म्हणीचा उलटा अर्थदेखील तितकाच खरा आहे.  म्हणजे भ्याडांच्या मागे दुर्दैव लागतं. आपलं सुदैव असं की, चीनच्या भूमीवर आपल्या खेळाडूंनी कोणत्याही प्रकारची भीती न बाळगता आणि आपल्या प्रतिस्पर्ध्यांच्या डोळ्यात झणझणीत अंजन घालत पदकांची कमाई केली. या प्रतिष्ठेच्या स्पर्धेत पहिल्यांदाच आमच्या खेळाडूंनी 107 पदके जिंकून सुवर्ण इतिहास रचला.यापूर्वी 2018 मध्ये इंडोनेशियामध्ये झालेल्या आशियाई क्रीडा स्पर्धेत भारताने सर्वाधिक 70 पदके जिंकली होती.

आशियाई क्रीडा स्पर्धेच्या ७२ वर्षांच्या इतिहासात पदकांचे शतक ही भारतासाठी ऐतिहासिक कामगिरी आहे. 'खेलो इंडिया' मोहिमेचे परिणाम आंतरराष्ट्रीय क्रीडा स्पर्धांमध्ये दिसू लागले आहेत, हेही या यशावरून सूचित होते.भारत हा सध्या जगात फक्त क्रिकेटसाठी ओळखला जातो. इतर खेळांमध्येही भारत जगावर वर्चस्व गाजवू शकतो हे या वेळी आशियाई खेळांनी दाखवून दिले. भारतीय पुरुषांबरोबरच महिलाही या क्षेत्रात अप्रतिम कामगिरी करत आहेत, हेही उल्लेखनीय आहे. महिला कबड्डी संघाने सुवर्ण जिंकून आशियाई क्रीडा स्पर्धेत भारताच्या खात्यात ऐतिहासिक 100 वे पदक जमा केले.भालाफेक, लांब पल्ल्याची शर्यत, तलवारबाजी, तिरंदाजी, नेमबाजी, टेबल टेनिस इत्यादींमध्येही महिलांनी उत्कृष्ट कामगिरी केली आहे. विशेष म्हणजे या ऐतिहासिक कामगिरीमध्ये ग्रामीण भागातून पुढे आलेल्या महिलांचाही समावेश आहे. उदाहरणार्थ, अनु राणी ही गावातल्या शेतात ऊसाला भाला समजून फेकायची, तर पारुल चौधरी ही खेळाडू गावातील कच्च्या रस्त्यावर धावण्याचा सराव करायची. दोघांच्या साधनेचे सार्थक झाले. साहजिकच, भारतातील शहरांबरोबरच गावांमध्येही क्रीडा प्रतिभेची कमतरता नाही, हे अधोरेखित झाले.प्रेरणा, प्रोत्साहन आणि प्रशिक्षण अशा कलागुणांना वाव देऊ शकतात.

आशियाई क्रीडा स्पर्धेत भारतीय खेळाडूंच्या कामगिरीने पुढील वर्षी फ्रान्समध्ये होणाऱ्या ऑलिम्पिक स्पर्धेत भारतासाठी आशेचे नवे दरवाजे उघडले आहेत. ऑलिम्पिकमधील भारताच्या पदकांची संख्या सातच्या पुढे वाढलेली नाही. आता येणाऱ्या ऑलिम्पिकमध्ये आपण पदकांचा दुहेरी आकडा गाठू शकतो, अशी आशा बाळगायला हरकत नाही. ज्याप्रमाणे प्रवाशांना अवकाशात पाठवण्यापूर्वी नासाच्या प्रयोगशाळेत अवकाशाशी जुळवून घ्यायला लावले जाते, तशीच तयारी आणि सुविधा आपल्या क्रीडा संस्थांनी खेळाडूंना उपलब्ध करून दिल्या तर ते ऑलिम्पिकमध्येही चमकदार कामगिरी दाखवू शकतात.मैदान भारतीय असो की विदेशी, त्याचा आपल्या खेळाडूंच्या कामगिरीवर फारसा परिणाम होत नाही, हे चीनमध्ये झालेल्या आशियाई क्रीडा स्पर्धेतून स्पष्ट झाले आहे. या खेळांमध्ये आमच्या खेळाडूंनी जो  उत्साह, धाडस आणि जोश दाखवला आहे, तो भविष्यातही कायम ठेवण्याची गरज आहे. -मच्छिंद्र ऐनापुरे, जत जि. सांगली (आयर्विन टाइम्स अग्रलेख)

विश्वचषक तयारी: ऑस्ट्रेलियावरील विजयाने आत्मविश्वास बळावला

पुढील आठवड्यापासून वातावरण क्रिकेटमय होणार आहे.50 षटकांची क्रिकेट विश्वचषक स्पर्धा सुरू होत आहे.जेव्हा-जेव्हा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेची कोणतीही मोठी स्पर्धा आयोजित केली जाते तेव्हा टीम इंडियाकडून विजेतेपदाची अपेक्षा केली जाते. महत्त्वाचे म्हणजे यंदाचा यजमान भारत असल्याने यावेळी अपेक्षाही जास्त आहेत. तसेच सध्या एकदिवसीय, टी२० आणि कसोटी सामना या तिन्ही प्रकारामध्ये भारत पहिल्या क्रमांकावर आहे. आशिया चषकातील विजय आणि ऑस्ट्रेलियाविरुद्धच्या तीन सामन्यांच्या मालिकेतील नुकतीच झालेली कामगिरीदेखील भारत विश्वचषक जिंकण्याचा प्रबळ दावेदार असल्याची साक्ष देत आहे. पण आव्हान सोपे नाही. जवळपास प्रत्येक संघातील महान खेळाडूंना भारतीय परिस्थितीची चांगली जाणीव आहे.

इंडियन प्रीमियर लीगने केवळ भारतीय क्रिकेटचाच नव्हे तर संपूर्ण जगाचा चेहरामोहरा बदलून टाकला आहे. आताच्या विश्वचषकातील सहभागी संघांमध्ये असे अनेक खेळाडू आहेत ज्यांनी आपल्या कामगिरीमुळे आयपीएल सुपरस्टारचा दर्जा मिळवला आहे.या खेळाडूंना भारतातील जवळपास प्रत्येक खेळपट्टीचे वर्तन कसे आहे, हे चांगलेच माहीत आहे. फ्रँचायझी संघांच्या विजयात हे खेळाडू महत्त्वाची भूमिका बजावत आहेत. फक्त पाकिस्तान आणि नेदरलँड्स सारखे संघ अपवाद असतील. भारत-पाक संबंध बिघडल्यामुळे पाकिस्तानी खेळाडूंना आयपीएलमध्ये खेळण्याचा फायदा मिळत नाही. अर्थात 5 ऑक्टोबर ते 19 नोव्हेंबर या कालावधीत होणाऱ्या 13व्या क्रिकेट विश्वचषकासाठी दहाही संघ दावा करत आहेत. विश्वचषकाच्या ताकदीच्या कसोटीवर म्हटलं तर कोणताही संघ लहान किंवा मोठा नसतो. क्रिकेटमध्ये काहीही घडू शकतं आणि याचा फटका मोठ्या संघांनादेखील बसला आहे. आणि याचा इतिहास साक्षी आहे. सामन्याच्या दिवशी जो चांगला खेळेल तो जिंकेल.  अफगाणिस्तान असो की श्रीलंका किंवा बांगलादेश, सगळेच समीकरण बदलवू शकतात.

पण भारतीय क्रिकेटप्रेमींची प्रार्थना एकच असणार की भारताने केवळ फायनलच खेळू नये नाही तर तो जिंकावा. पूर्वी जिंकण्यासाठी संघ आपल्या मोठ्या,स्टार खेळाडूंवर अवलंबून असायचे. पण आता खास गोष्ट अशी आहे की प्रत्येक संघातील टॅलेंटदेखील आपला चमत्कार दाखवत आहेत. विश्वचषक संघात ज्यांना स्थान मिळाले नाही त्यांनीदेखील आपली उपस्थितीची जाणीव निवड समितीला करून दिली आहे. भारताने ज्या स्फोटक पद्धतीने आशिया चषक जिंकला त्यामुळे इतर संघांवर नक्कीच दडपण असणार आहे. विशेष म्हणजे ऑस्ट्रेलियाविरुद्धच्या मालिकेत कर्णधार रोहित शर्मा, विराट कोहली आणि हार्दिक पांड्यासारख्या दिग्गज खेळाडूंना बाहेर ठेवूनही आम्ही जिंकत आहोत. भारतासाठी स्वतःच्या मैदानावर आणि स्वतःच्या प्रेक्षकांमध्ये ही सुवर्णसंधी आहे.  2011 च्या विश्वचषक विजेतेपदाच्या यशाची पुनरावृत्ती करण्यासाठी! 

28 वर्षांनंतर दुसऱ्यांदा विश्वचषक जिंकल्यानंतर आता पुन्हा एकदा भारतासाठी मोठे यश वाट पाहत आहे. रोहित शर्माला संतुलित संघ मिळाला आहे.  संघाकडे अनुभवासोबतच आश्वासक प्रतिभाही आहे. महत्त्वाचे म्हणजे अलीकडच्या काही दिवसांपासून वेगवान गोलंदाजदेखील सर्व परिस्थितींमध्ये चांगली कामगिरी करत आहेत. जसप्रीत बुमराहच्या पुनरागमनाने संघाचे आक्रमण अधिक धारदार झाले.  मोहम्मद शमीने आशिया कपमध्ये आणि ऑस्ट्रेलियाविरुद्ध मोहम्मद सिराजने आपली क्षमता दाखवली आहे. शार्दुल ठाकूरही संघात आहे.  पण त्यात फिरकीपटूंची भूमिका महत्त्वाची असेल, अशी अपेक्षा असणार आहे. भारताने कुलदीप यादव, रविंदर जडेजा आणि अक्षर पटेल यांना संघात ठेवले होते.  मात्र अक्षर दुखापतग्रस्त असल्याने ऑफस्पिनर रविचंद्रन अश्विनला त्याची जागा मिळू शकते. प्रतिस्पर्धी संघांमध्ये अनुभवी फलंदाजांची मुबलकता लक्षात घेता त्यांचा अनुभव संघासाठी उपयुक्त ठरू शकतो. 

शुभमन गिल गेल्या काही काळापासून चांगली कामगिरी करत आहे.  त्याने सलामीवीराची समस्या सोडवली आहे. यावर्षी तो पाच शतके झळकावत शानदार फलंदाजी करत  आहे. ऑस्ट्रेलियाविरुद्धच्या एकदिवसीय मालिकेत शतक झळकावून श्रेयस अय्यरनेही संघात आपली दावेदारी वाढवली आहे. रोहित, विराट आणि केएल राहुल हे संघाचे आधारस्तंभ आहेत.  फिटनेसच्या समस्येनंतर परतल्यानंतर राहुलने काही महत्त्वाच्या खेळी खेळल्या आहेत. हार्दिक पांड्या आणि रविंदर जडेजा अष्टपैलू म्हणून कायम राहतील. 

 28 वर्षीय बाबर आझमच्या पाकिस्तान संघाची कामगिरी त्याच्या भक्कम इराद्यांवर अवलंबून आहे. गोलंदाजीतील आक्रमकता हे पाकिस्तानचे बलस्थान आहे.  शाहीन आफ्रिदी, रौफ आणि अनुभवी हसन अली हे त्रिकूट कोणत्याही फलंदाजाला अडचणीत आणू शकते. मात्र नसीम शाहच्या दुखापतीमुळे पाकिस्तानला मोठा धक्का बसला आहे. याचा परिणाम त्यांच्या संभावनांवरही होणार आहे. शादाब, नवाज आणि इमाम हे त्यांचे महत्त्वाचे फिरकीपटू आहेत.  जर खेळपट्ट्या मदत करत असतील तर ते कमाल करू शकतात.पण पाकिस्तानला पुढे जाण्यासाठी बाबरचा स्वतःचा फॉर्म महत्त्वाचा ठरणार आहे.  आशिया चषक स्पर्धेत रिकाम्या हाताने मायदेशी परतल्याने संघ निराश झाला असणार आहे.

या विश्वचषकासाठी सर्वात दुःखद बातमी म्हणजे वेस्ट इंडिज पात्र ठरू शकला नाही. पहिले दोन विश्वचषक जिंकणाऱ्या संघाने क्रिकेटला नेहमीच भक्कम फलंदाज आणि प्रतिस्पर्ध्याच्या उरात धडकी बसवणारे,  भितीदायक गोलंदाज दिले आहेत. आता त्याच्या गोलंदाजीची भीती तितकीशी राहिली नसली तरी त्याच्याकडे हेटमायर, रसेल, लुईससारखे मॅचविनिंग फलंदाज आहेत. ऑस्ट्रेलिया, इंग्लंड, न्यूझीलंड, दक्षिण आफ्रिका हे सर्व बलाढ्य संघ आहेत.  त्यांच्या खेळाडूंचा भारतात खेळण्याचा अनुभव प्रभावी ठरू शकतो. सर्व संघांना एकमेकांशी खेळावे लागणार आहे, त्यामुळे क्रिकेटप्रेमींनी रोमांचकता अनुभवण्यासाठी तयार राहावे.-मच्छिंद्र ऐनापुरे, जत जि. सांगली

युद्ध निर्वासितांना विस्थापनाचा करावा लागतोय सामना

जिनिव्हा येथे निर्वासितांच्या समस्यांवरील यूएन उच्च आयोगाच्या (NHCR) जागतिक ट्रेंड अहवालाचे प्रकाशन करताना, UN निर्वासित एजन्सीचे प्रमुख फिलिपो ग्रँडी म्हणाले की, 'छळ आणि मानवी हक्कांच्या उल्लंघनामुळे सुमारे 11कोटी लोकांना आपले घर सोडावे लागले आहे. ही गोष्ट आपल्या जागतिक परिस्थितीला लांच्छनास्पद आहे.  2022 मध्ये सुमारे 1.9 कोटी लोक विस्थापित झाले, त्यापैकी 1.1 कोटींहून अधिक लोकांनी युक्रेनवर रशियाच्या आक्रमणामुळे आपली घरे सोडली.दुसऱ्या महायुद्धानंतर पहिल्यांदाच एवढ्या मोठ्या संख्येने लोक युद्धामुळे विस्थापित झाले आहेत.  खरं तर हे आणीबाणीचेच लक्षण आहे, असे म्हणावे लागेल.

अल्पावधीतच पस्तीस प्रकारच्या आपत्कालीन घटना समोर आल्या आहेत, ज्या गेल्या काही वर्षांच्या तुलनेत तीन ते चार पटीने अधिक आहेत. ग्रँडी यांनी असा युक्तिवाद केला की सुदानमधून पाश्चात्य नागरिकांना हद्दपार केल्यानंतर, तेथे सुरू असलेल्या संघर्षाच्या बातम्या बहुतेक वर्तमानपत्रांमधून गायब झाल्या आहेत. सुदानमधील या संघर्षामुळे एप्रिल 2023 पासून 20 लाख लोक विस्थापित झाले आहेत. त्याच वेळी, रिपब्लिक ऑफ काँगो, इथिओपिया आणि म्यानमारमधील संघर्षामुळे प्रत्येकी 10 लाख लोकांना त्यांचे मूळ निवासस्थान आणि देश सोडण्यास भाग पाडले गेले आहे. मात्र, सकारात्मक माहिती देताना त्यांनी समाधान व्यक्त केले की, '2022 मध्ये एक लाख 14 हजार निर्वासितांचे पुनर्वसन करण्यात आले, जे 2021 च्या तुलनेत दुप्पट आहे. रशिया-युक्रेन युद्धाच्या दहा दिवसांनंतर, संयुक्त राष्ट्रांच्या निर्वासितांसाठी उच्च आयोगाने अहवाल दिला की हवाई आणि क्षेपणास्त्र हल्ल्यांपासून वाचण्यासाठी दहा लाखांहून अधिक नागरिक युक्रेनमधून पळून गेले आहेत. गेल्या शतकात इतक्या वेगाने स्थलांतर कुठेही झालेले नाही. हे लोक रोमानिया, पोलंड, मोल्दोव्हा, स्लोव्हाकिया, हंगेरी आणि बेलारूसमध्ये आश्रय घेत आहेत. त्यापैकी सर्वाधिक 6.5 लाख लोक पोलंडमध्ये आश्रयाला गेले आहेत.  काही लोक जवळच्या रशियाच्या सीमा भागातही गेले आहेत.

सर्वात कमी शरणार्थी बेलारूसमध्ये पोहोचले आहेत.  कारण बेलारूस हा रशियाचा मित्र देश आहे. जागतिक बँकेच्या मते, 2020 च्या अखेरीस युक्रेनची लोकसंख्या 4.4 कोटी होती. एनएचसीआरला भीती आहे की जर परिस्थिती आणखी बिघडली तर चाळीस लाखांहून अधिक युक्रेनियन नागरिकांना शेजारच्या देशांमध्ये आश्रय घेण्यास जावं लागेल. यापूर्वी 2011 मध्ये सीरियामध्ये सुरू झालेल्या गृहयुद्धामुळे मोठ्या प्रमाणात स्थलांतर सुरू झाले, जे 2018 मध्ये अमेरिकेने केलेल्या हल्ल्यापर्यंत सुरूच होते. अमेरिकेने आपले मित्र राष्ट्र ब्रिटन आणि फ्रान्ससह सीरियावर क्षेपणास्त्र हल्ला केला होता. सीरियामध्ये असलेल्या रासायनिक शस्त्रांचा साठा नष्ट करण्याच्या उद्देशाने 105 क्षेपणास्त्रे डागण्यात आली होती. अमेरिका, ब्रिटन आणि फ्रान्सची ही क्षेपणास्त्रे राजधानी दमास्कस आणि होम्सवर डागण्यात आली.  यामध्ये रासायनिक शस्त्रांची भांडारे आणि वैज्ञानिक संशोधन केंद्रांना लक्ष्य करण्यात आले.त्यामुळे अनेक इमारतींना आग लागली आणि दमास्कस धुराने झाकोळले गेले.  युक्रेनमध्ये रशियन हल्ल्यामुळे आजकाल असेच दृश्य पाहायला मिळत आहे.जैविक आणि रासायनिक शस्त्रांच्या भीतीने अमेरिकेने इराकवरही हल्ला केला होता.

सुमारे साडेसात वर्षे चाललेल्या सीरिया युद्धात पाच लाखांहून अधिक लोक मारले गेले.  निर्वासित म्हणून एक कोटी लोकांना विस्थापनाचा फटका सहन करावा लागला, त्यापैकी 67 लाख लोक अजूनही अनेक देशांमध्ये निर्वासित आहेत. धर्मांधतेमुळे हे निर्वासित ज्या देशांमध्ये राहत आहेत, तेथेही ते अडचणीचे कारण बनले आहेत. जर्मनीने जास्तीत जास्त विस्थापित लोकांना आश्रय दिला होता.  खरं तर, 7 एप्रिल 2018 रोजी रासायनिक हल्ल्यात सत्तर नागरिकांचा मृत्यू झाल्यानंतर डोनाल्ड ट्रम्प यांनी सूडाची कारवाई करण्यासाठी पुढाकार घेतला होता. तोही त्यांनी निष्कर्षापर्यंत नेला होता. कदाचित त्यामुळेच रशियाचे उपपंतप्रधान अर्काडी व्होर्कोविच यांनी ट्रम्प यांना प्रत्युत्तर देताना 'आंतरराष्ट्रीय संबंध एखाद्या व्यक्तीच्या स्वभावावर अवलंबून नसावेत' असे म्हटले होते. व्लादिमीर पुतिनही युक्रेन युद्धात ट्रम्पसारखे वागत आहेत आणि अमेरिकेसारखे बलाढ्य देश या आगीत तेल ओतण्याचे काम करत आहेत.  म्हणूनच युद्ध सुरूच आहे."

युक्रेनच्या NHCR (राष्ट्रीय मानवाधिकार आयोग) प्रतिनिधी कॅरोलिना म्हणाल्या की 'जग शेजारच्या देशांमध्ये आश्रय घेतलेल्या लोकांच्या डेटाकडे पाहत आहे, परंतु हे समजून घेणे महत्त्वाचे आहे की सर्वाधिक प्रभावित लोक अजूनही युक्रेनमध्ये आहेत. आमच्याकडे या अंतर्गत विस्थापित नागरिकांबद्दल कोणताही विश्वसनीय डेटा नाही. NHCR म्हणते की लाखो लोकांना देशामध्ये विस्थापन आणि दहशतीचा फटका सहन करावा लागला आहे, जे सध्या ट्रेन, बस, कार किंवा बंकरमध्ये राहून आपला जीव वाचवण्याचा प्रयत्न करत आहेत. संयुक्त राष्ट्र निर्वासित संस्थेच्या जागतिक अहवालानुसार, विस्थापन संकट वीस वर्षांपूर्वीच्या तुलनेत दुप्पट झाले आहे. 2019 पर्यंत, अंतर्गत विस्थापितांची एकूण संख्या 4 कोटी 13 लाख होती.  त्यापैकी 1 कोटी 36 लाख लोक असे आहेत ज्यांना 2018 मध्ये विस्थापित व्हावे लागले होते. हे खरे आहे की विकसित देश त्यांच्या वर्चस्वासाठी युद्धाची परिस्थिती निर्माण करतात, कारण अमेरिका आणि रशिया यांच्यातील वर्चस्वाचा लढा आपण युक्रेनच्या दृष्टिकोनातून पाहत आहोत. हे तेच देश आहेत ज्यांनी 1993 पर्यंत तिसरी आण्विक शक्ती असलेल्या युक्रेनला 1994 मध्ये बुडापेस्ट अण्वस्त्र प्रसारबंदी करारावर स्वाक्षरी करायला भाग पाडले आणि त्यांची  सर्व अण्वस्त्रे समुद्रात नष्ट केली. या करारासाठी अमेरिका आणि ब्रिटनने युक्रेनला तयार केले होते आणि या देशांसोबत रशियानेही सहमती दर्शवली आणि युक्रेनच्या सुरक्षेची हमी दिली होती. मात्र आता रशियाने थेट युक्रेनवर हल्ला केला असून अमेरिका आणि ब्रिटन लांब राहून तमाशा पाहत आहेत.

असे असूनही, हे तेच श्रीमंत देश आहेत जे मोठ्या संख्येने युद्ध आणि पर्यावरण निर्वासितांना आश्रय देतात. 2015 मध्ये, लाखो लोकांनी सीरियातील हिंसाचारापासून वाचण्यासाठी महिला आणि मुलांसह भूमध्य समुद्र पार करून आपला जीव धोक्यात घालून ग्रीस आणि इटलीमध्ये आश्रय घेतला होता. या दोन्ही देशांनी तेव्हा म्हटले होते की, काळाचा विचार करता निर्वासितांना आश्रय देण्यासाठी धोरण तयार करणे आवश्यक आहे. व्हेनेझुएलामध्ये राजकीय आणि आर्थिक अस्थिरतेमुळे चाळीस लाखांहून अधिक लोकांनी पलायन केले होते.  त्यापैकी जेमतेम पाच लाख लोकांना औपचारिक निर्वासितांचा दर्जा आहे. युद्ध आणि गृहयुद्धाच्या परिस्थितीमुळे सीरियातील सर्वाधिक 67 लाख, अफगाणिस्तानमधून 27 लाख, दक्षिण सुदानमधून 23 लाख, म्यानमारमधून 11 लाख आणि सोमालियातील 9 लाख लोकांनी विविध विकसित देशांच्या सीमावर्ती भागात शरणार्थी म्हणून आश्रय घेतला आहे. बांगलादेश आणि म्यानमारमधील गृहयुद्धांतून पलायन केलेल्या सुमारे चार कोटी लोकांनी भारतात घुसखोरी केली आहे. संयुक्त राष्ट्र निर्वासित एजन्सीच्या 2019 च्या अहवालानुसार, एकूण 7 कोटी 95 लाख विस्थापित लोकांपैकी 4 कोटी 57 लाख जातीय,नस्लीय , वांशिक हिंसाचार आणि पर्यावरणीय आणि नैसर्गिक आपत्तींमुळे त्यांच्याच देशात विस्थापनाला सामोरे जात आहेत. बलाढ्य देशांच्या लहरीपणामुळे कमकुवत देशांवर युद्ध लादले जाते आणि लाखो लोकांना निर्वासितांचे शापित जीवन जगावे लागते, ही विडंबनाच म्हणावी लागेल. -मच्छिंद्र ऐनापुरे, जत जि. सांगली 

व्यक्तिमत्व: महिलांमधील बदलाची ध्वजवाहक इला रमेश भट्ट

महिलांच्या सामाजिक आणि आर्थिक विकासासाठी आयुष्य वेचणाऱ्या इला रमेश भट्ट यांचा जन्म ७ सप्टेंबर १९३३ रोजी अहमदाबाद, गुजरात येथे झाला. आंतरराष्ट्रीय कामगार, सहकारी, महिला आणि सूक्ष्म-वित्त चळवळीतील अत्यंत प्रतिष्ठित नेत्या, इला यांना अनेक राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय पुरस्कार मिळाले आहेत. त्यांनी 1971 मध्ये केवळ सात सदस्यांसह स्वयंरोजगार महिला संघटना (SEWA) स्थापन केली, जी नंतर एक व्यापक चळवळ बनली आणि अनेक महिलांचे जीवन बदलले.या संस्थेच्या कार्याचे अनेक प्रतिष्ठित व्यासपीठांवरून कौतुक होत असतानाच, स्वस्त मजुरीच्या लोभी व्यापाऱ्यांच्या डोळ्यातही त्या खुपू लागल्या. इला 1972 ते 1996 पर्यंत सूक्ष्म कर्ज, आरोग्य, जीवन विमा आणि बाल संगोपनासाठी काम करणाऱ्या सेवा या संस्थेच्या सरचिटणीस होत्या. या कालावधीत, त्याच्या सदस्यांची संख्या झपाट्याने वाढली, जी नंतरच्या वर्षांत दहा लाखांच्या वर पोहोचली.

इला यांच्या वडिलांचे नाव सुमंतराय भट्ट होते, ते कायद्याचे तज्ञ होते.  त्यांची आई वनलीला व्यास याही महिला चळवळीत सक्रिय होत्या. आईचेच गुण इलामध्ये उतरले.  इला भट्ट यांनी 1940 ते 1948 या काळात सुरतच्या पब्लिक गर्ल्स हायस्कूलमधून सुरुवातीचे शिक्षण घेतले. 1952 मध्ये त्यांनी एमटीबी कॉलेज, सुरतमधून पदवी प्राप्त केली. यानंतर त्यांनी 1954 मध्ये अहमदाबादच्या सर एलए शाह कॉलेजमधून कायद्याची पदवी घेतली.  हिंदू कायद्यावरील त्यांच्या प्रशंसनीय कार्याबद्दल त्यांना सुवर्णपदकही मिळाले. इला रमेश भट्ट यांच्यावर गांधीजींच्या विचारांचा खूप प्रभाव होता, म्हणूनच त्यांनी महिलांच्या आत्मनिर्भरतेवर लक्ष केंद्रित केले. श्रीमती नाथीबाई दामोदर ठाकरे महिला विद्यापीठात काही काळ इंग्रजी शिकवल्यानंतर 1955 मध्ये त्या अहमदाबाद येथील टेक्सटाईल लेबर असोसिएशनच्या एका युनिटच्या कायदा विभागात रुजू झाल्या आणि तिथूनच त्यांच्यामध्ये जाणीव निर्माण झाली की, आपल्याला काम करणाऱ्या महिलांच्या हितासाठी काम करायचे आहे. 

1971 साली अहमदाबादच्या बाजारपेठेत हातगाड्या ओढणाऱ्या आणि ओझे वाहून नेणाऱ्या स्थलांतरित महिला कुलींनी राहायला घर मिळावे या मागणीसाठी इला भट्ट यांच्याकडे मदत मागितली होती. इला यांनी स्थानिक वृत्तपत्रांमध्ये या विषयावर लिहिल्यावर कापड व्यापार्‍यांनी एक प्रतिलेख लिहून त्यांचे आरोप फेटाळले आणि महिला कुलींना योग्य वेतन देत असल्याचा दावा केला. इला भट्ट यांनी व्यापाऱ्यांवरील लेखाच्या अनेक प्रती तयार केल्या आणि त्या महिला कुलींमध्ये वाटल्या, जेणेकरून ते व्यापार्‍यांकडून फक्त वर्तमानपत्रात छापलेल्या मजुरीची मागणी करू शकतील. इला भट्टच्या या युक्तीमुळे कापड व्यापाऱ्यांनी पराभव स्वीकारला आणि इला भट्ट यांच्याशी बोलणी करण्याची तयारी दर्शवली.डिसेंबर 1971 मध्ये या सभेसाठी शंभर महिला कार्यकर्त्यां जमल्या आणि अशा प्रकारे सेवा संघटना स्थापन झाली. या संस्थेच्या माध्यमातून स्वयंरोजगारात गुंतलेल्या महिलांना सल्ला दिला जात असे.

1979 मध्ये इला यांनी महिला जागतिक बँकिंगची स्थापना केली.  1980 ते 1988 पर्यंत त्या अध्यक्ष होत्या. आंतरराष्ट्रीय श्रम, सहकारी, महिला आणि सूक्ष्म-वित्त चळवळींमधील त्यांच्या सहभागाबद्दल इला यांना अनेक मान-सन्मान मिळाले. त्यांनी ‘लडेंगे भी, रचेंगे भी’ आणि ‘अनुबंध’ यांसारख्या प्रसिद्ध ग्रंथांसह अनेक पुस्तके लिहिली. इला भट्ट यांनी महिला सक्षमीकरणात महत्त्वाची भूमिका बजावली. महिलांचा दर्जा सुधारण्यासाठी आणि विविध सामाजिक कार्यांसाठी भट्ट यांना अनेक पुरस्कार आणि सन्मान मिळाले. 1977 मध्ये, इला भट्ट यांना समुदाय नेतृत्व श्रेणीमध्ये मॅगसेसे पुरस्कार प्रदान करण्यात आला. यानंतर, 1984 मध्ये त्यांना स्वीडनच्या संसदेचा हक्क उपजीविका (राइट लिवलीहुड) पुरस्कार मिळाला. इला यांना भारत सरकारने 1985 मध्ये पद्मश्री आणि पुढच्या वर्षी 1986 मध्ये पद्मभूषण पुरस्काराने सन्मानित केले. जून 2001 मध्ये हार्वर्ड विद्यापीठाने त्यांना मानद डॉक्टरेट पदवी प्रदान केली.  2010 मध्ये त्यांना जपानचा प्रतिष्ठित निवानो शांतता पुरस्कारही मिळाला होता. 

इला यांनी 30 वर्षांहून अधिक काळ भारतातील गरीब महिलांच्या विकासासाठी आणि उत्थानासाठी केलेल्या कामासाठी आणि महात्मा गांधींच्या शिकवणींचे पालन केल्याबद्दल हा पुरस्कार मिळाला. इतकंच नाही तर त्या राज्यसभेच्या खासदार झाल्या आणि नियोजन आयोगाच्या सदस्या म्हणूनही काम केलं. शिकत असताना इला यांची रमेश भट्ट या निर्भीड विद्यार्थी नेत्याशी भेट झाली. किंबहुना, १९५१ मध्ये भारताच्या पहिल्या जनगणनेदरम्यान झोपडपट्टीत राहणाऱ्या कुटुंबांचा तपशील दोघांनी नोंदवला होता. या कालावधीत दोघांनी एकमेकांना समजून घेतले आणि एकमेकांची खऱ्या अर्थाने ओळख झाली.  दोघांनी 1955 मध्ये लग्न केले. इला भट्ट यांनी 2 नोव्हेंबर 2022 रोजी वयाच्या 89 व्या वर्षी अहमदाबाद येथील रुग्णालयात अखेरचा श्वास घेतला.- मच्छिंद्र ऐनापुरे, जत जि. सांगली